«جارالعان ءسوزى اسىلدان»

كەزىندە جىر الىبى جامبىل: «مايلىقوجا, ق ۇلىن­شاق, ءپىرىم ەدى باس ۇرعان. ايتقاندارى نۇسقا ەدى, جا­رالعان ءسوزى اسىلدان» دەپ اقىندىعىنا ايرىقشا باعا بەرگەن مايلى­قوجا سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى ەلوردادا ەرەكشە داستۇرمەن ورنەكتەلدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنداعى ونەر كەشى تاۋ سۋىنداي سار­قىرا­عان ساۋمال جىرلارمەن كومكەرىلسە, شايىردىڭ كاۋسار تۋىن­دىلارىن حالىققا مۇلتىكسىز جەتكىزۋدە ءار وڭىردەن كەلگەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مول بولدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتا­لى­عى ەلدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرىنە قۇر­مەت كورسەتىپ, تاعزىم ەتۋدىڭ ونە­گەلى ءداس­تۇرىن قالىپتاستىرعان رۋحاني ۇياعا اينالعانى قاشان. «ءىلىم­گە تولسا كوكىرەك, اشىلار كو­زى سانانىڭ» دەپ اقىن جىر­لا­عان­داي, ءبىر جاعىنان, ول كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇر­پاققا ءتا­لىم-تاربيەنىڭ وشاعى, ەكىنشى جا­عى­نان ۇمىت بولا باستاعان ەسىمدەردى قايتا جاڭعىرتۋعا, حالقى­مەن قاپى­سىز قاۋىشتىرۋعا ءبىر­دەن-ءبىر سەبەپشى بولىپ جۇرگەن استا­نا­داعى رۋحاني وردانىڭ ءبىرى سانالادى. شىعارما­شىلىق كەشتى پرەزيدەنتتىك مادە­نيەت ورتالى­عىنىڭ ديرەك­تو­رى, فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆتىڭ ءوزى جۇرگىزىپ وتىر­دى. كەيدە بەلگىلى تۇلعالارعا ارناپ ەسكەرتكىش ورنا­تىپ, ەسىمدەرىن ۇلىق­تاۋدا كە­لەڭ­سىز ءبىر داع­دىنىڭ بوي كور­سەتىپ قا­لا­تىنى راس. حالقى­مىز­دىڭ ارداق­تى ازامات­تارى­نىڭ مەرەي­تويلارى تەك تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە عانا اتاپ ءوتىلىپ, ال قال­عان جەرلەر شەت قا­لىپ قويىپ جاتا­تىن. بۇل, ارينە, دۇرىس ەمەس. ارتىن­دا قالعان اسىل مۇراسى بارشا قازاق­تىڭ قازى­ناسى سانالاتىن مايلى­قوجا بابا­مىز­دى مىسالى, تەك وڭ­تۇستىك ءوڭىرى عا­نا اسپەتتەپ قويماي, اقىن جىر­لارىن ەلوردا جۇرتشىلى­عىنا ۇسى­نۋدا دا وسىنداي تۇتاس­تىقتىڭ تۇ­شىمدى ورنەگى جاتىر دەسەك, قاتە­لەسپەيمىز. ىزگىلىكتى شارالار مەن اسىل بەينەلەردى ايالاۋدىڭ اي­نىماس قالىپتارى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ءبىر ۇزدىك ءۇل­گى­سى­نە ماي­­­لى­قوجا بابامىز­عا ار­نال­عان ەل­ور­­دا­­داعى وسىناۋ ءان كەشىن جات­قىزۋ­عا بولار ەدى. بۇل نەگە كەرەك قازىر بىزگە دەۋشىلەر تابىلار. جاستار تاربيە­سىندەگى ولقىلىق­تىڭ دەنى وسى «نەگە كەرەكتىڭ؟» زار­دابى­نان تۋىنداپ جات­قانىن بىلە بەرمەيمىز. التىن تامىر­دان اجىراپ قال­عان جەردى دەرت مەڭ­دەيدى. مايلى­قوجا اقىننىڭ جىر­لارى سونداي التىن تامىردىڭ ءبىرى. مۇنى بۇگىن مەكتەپتەردەن باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەرگە دەيىن وقۋى كەرەك. كەشتە ورىن­دالعان «اتا-انانىڭ قا­دىرى», «بىلەر­سىڭ تاڭ­نىڭ اتا­رىن», «انا تۋرالى تولعاۋ», «جاق­سى ءبىر ادام قارتايسا», «ءدۇ­نيەگە مەيمان كوڭىلىم, ماقتاسام داۋا تىلەرسىڭ», «عالامات» سياقتى ت.ب. جىر-تەر­مەلەر كىسىنى جامان داعدى­دان بويىن اۋلاق سالۋعا يتەرمەلەيدى. «بايقاپ باسقىڭ ءىزىڭدى, جاماندارمەن ءىس قىلما. قۇربى-قۇرداس دوسىڭدى, بالەگە باسىن دۇش قىلما» دەپ اقىلدىڭ ارەكەتى يمانعا بايلا­نۋىن ۋاعىزدايدى. اقىن وسيەت­تەرى بىلىمدەرى تاياز كەيبىر وقىتۋ­شى­لار­دىڭ وقىپ جۇرگەن لەكتسيا­لارى­نان الدەقايدا قىمبات دەپ باعالانۋى استە تەگىن ەمەس. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتى­رار اۋدانىنىڭ قوجاتوعاي اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن ماي­لى­قو­جا­نىڭ جاسى ون تورتكە تولعاندا اكەسى­نەن ايىرىلىپ, ءومىر ازابىن كوپ تار­تادى. كوكىرەگى زار مەن مۇڭ­­عا تو­لى بالا ەرتە ەسەيەدى. سون­­دىق­تان دا بولسا كەرەك, ونىڭ جازعان جىر-داستاندارىنىڭ دەنى وسيەت پەن نا­قىل سوزدەرگە تولى بولدى. «شورا باتىر», «ءۇش جىگىت», «اڭقاۋ مەن قۋ», «قاسقىر» داستان-مىسال­دارى, «جولداس بول­ساڭ جاقسىمەن», «جاق­سى ءبىر ادام قارتايسا» ناقىل ولەڭ­دەرى, «تۇر­لىبەككە», «احمەت ءتو­رە­گە» ارناۋ جىرلارى ت.ب. وسىنداي ايتىس­تارى مەن تەرمەلەرى ءومىردىڭ ءمانى مەن سىرىنا جاسىندا ازاپتى كوپ شە­گىپ, كوز جەتكىزگەن ادامنىڭ وي-ەلەگى­مەن, اڭسار بيىگىمەن ورىلگەن ءورشىل دۇنيەلەر ەدى. اكەسى سۇل­تان­قوجا ءارى تاپقىر, ءارى شەشەن, ەلىنە سىيلى, باتىر ادام بولسا, ناعا­شى­سى, ايتقان ءسوزى حال­قىنا ەم بولعان مادەلىقوجا تۋرا­لى اڭگىمە ءتىپتى بولەك. مايلىقوجا سول ناعاشى جۇر­تىنىڭ قولىندا وسەدى. «تۋعان جيە­نى­نىڭ بويىن­دا­عى الماستاي جارقىل­داعان ءسوز ساپ­تاۋ قاسيەتىن ەرتە باي­قا­عان ءما­دەلىقوجا بولا­شاق اقىندى قا­سى­نان ءبىر ەلى تاستاماي ەرتىپ ءجۇر­گەن» دەپ جازادى اقىن شىعار­ما­لا­رىن زەرتتەپ, وسيەت تەرمەلەرىن توپ­تاستىرىپ ءجۇر­گەن جاناشىر جان­دار. ءبىر كەزدەرى بۇ­حارا جاققا ءوتىپ, از ۋاقىتتا يسلام قاعيدا­لارىمەن سۋ­سىن­داپ, بىلىمگە بوي ۇر­عان جان­نىڭ كەمەل شاعىندا تۋعان ولەڭ-تەرمە­لەرىنىڭ نەگىزىنەن يماندىلىق پەن يباعا قاتىستى بولىپ كەلۋ سەبەبى پا­يىم­دالادى. اقىننىڭ اتىن شى­عار­عان تەرمە ونەرى دەپ تۇيىندە­لەدى. نازيرالىق ءتۇر­دە ورىندا­لاتىن تەرمە جانرى نە­گىزىنەن سىر بويى­نان تامىر تار­تادى دەسەك, ونىڭ اۋەزدى اۋەنى وزگە جەرلەردىڭ تەرمەلەرىنە ۇق­سا­ماي, ءوز الدىنا بولەك ءورى­لەدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءنار­سە, تەر­مە ونەرىن تەڭدەسسىز بايلىق دەپ باعا­لاۋدا ءالى دە بولسا سەل­قوس­تىق تانى­تىپ وتىر­عانىمىز قىن­جى­لتا­دى. ۇلت­­تىق ءبىر­لىك پەن ىن­تى­ماق, ءومىر­دىڭ اششى­لى-تۇششىلى كەزەڭى, جامان مەن جاقسى جارىسا جىرلانار تەر­مە­نىڭ تولاعاي تول­عا­نىسىنا توق­تال­ساق, باتىستىڭ «بات­پاعىنا» با­تىر­ماي, جاستاردى حال­قى­مىزدىڭ وسىن­داي ءتول ونەرى­مەن سۋسىنداتساق بولماي ما دەگەن ويعا تىرەلەسىڭ. جاس قۇ­راققا قازىر وسىن­داي ءوزىمىزدىڭ حا­لىق­تىق قا­زى­نا­نىڭ كاۋسار ءنارى جە­تىڭ­كى­رە­مەي جاتقان­داي. اقىن رۋ­حىن ەل­ور­دادا جاڭعىر­تۋداعى ءبىر سەبەپ وسى. مايلى­قوجا­نىڭ تەرمە-جىر­­لارى ءالى دە بولسا حالىق ارا­سىن­دا كەڭ ناسيحاتتالماي جاتىر. ماسە­لەن, دۇكەن سورەلەرى شەتەلدىڭ نەبىر ۋ دا شۋ مۋزىكالارى جازىل­عان تاسپالاردان مايىسادى. سولار­دىڭ ور­نىن­دا قازاقتىڭ شىركىن, تەرمە-جىر­لارى­نىڭ تاسپاسى تۇر­­سا, بوگدە­نىڭ ءبوزى جاستاردىڭ سا­نا­­سىن سونشا­لىق ۋلاماس ەدى عوي دەپ ويلايسىڭ. ماي­لىقوجا ەڭبەك­تەرىن كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋ دا الدا تۇرعان تاعى ءبىر اۋ­قىم­دى ءىس سانا­لادى. ءبىر توپ ولەڭ­دەرى يا.ليۋتيش­تىڭ قۇراستىرۋى­مەن 1883 جىلى تاشكەنتتە جارىق كور­گەن «قىرعىز حرەس­توماتياسى» كىتا­بى­­نا ەنسە, 1964 جىلعى «ءۇش عا­سىر جىرلاي­دى», «بەس عاسىر جىر­­لاي­دى», 1991 جىل­عى «اي, زامان-اي, زا­مان-اي» جي­ناقتارىنان دا ءبىراز ءدۇ­نيە­لەرىن كەزىكتىرەسىز. 1972 جى­لى «نا­قىل» جەكە جيناعى وقىر­مان قو­لى­نا تيسە, 1988 جىلى «اي­­تىسقا» ءبىر­قاتار شى­عارمالارى كىرىپتى. ءبى­راق مۇنى­مەن اقىننىڭ جىر بۇلاعى سارقىل­دى دەپ ساناۋعا بولمايدى. تاعى ءبىر جاقسى حابارعا جۇرت مار­قايىپ قالدى. مايلى­قوجا بابانىڭ باي­لى­عىن كىتاپ ەتىپ باستىرىپ ءجۇر­گەن جاناشىر ادامدار بار ەكەن. وسى كەشتە ولار اقىننىڭ بيىل «اتا­مۇرا» باسپا­سىنان جارىق كور­گەن «تەرمە, ار­ناۋ­لارىن» پرەزيدەنتتىك مادە­نيەت ور­تا­لىعىنىڭ دي­رەك­تورى م.جولداسبەكوۆكە تابىس­تا­دى. وعان قوسا ماي­لىقوجا سۇل­تان­قوجا­ ۇلى­نىڭ ەسىمىمەن اتالا­تىن شىم­كەنتتە ءبىر كوشە مەن ەسكەرتكىش ءمۇسىنى تاعى بار. تۋعان جۇرتى اقىن ارۋاعىن قا­دىر­­لەۋدەن كەندە ەمەس سەكىلدى. بىراق حا­لىق قازى­ناسىن قاس­تەرلەۋدە مۇ­نىڭ ءبارى تە­ڭىزدىڭ تام­شى­سىنداي بو­لىپ كو­رىنەر. «مادەلى, مايلى­قوجا, ماي­­­كوت اقىن, اسىرعان بار قازاققا اتاق-داڭقىن» دەپ كەنەن اقىن جىر­عا قوسقان, «قوجادا مايلى مەنەن ءما­دەلى ەدى, ولاردىڭ ءسوزى قانداي ادەمى» دەپ نارتاي اقىن اس­قاقتاتقان سىر دۇلد ۇلىنە كور­سەتىلەر ەل-جۇر­تى­نىڭ قۇرمەتى مۇ­نان دا بيىك بولۋ­عا لايىق دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋ­رەاتى ءسابيت ورازباەۆ باستاپ, الماس الماتوۆ, قارسى­باي اقتاەۆ, گۇلميرا سارينا, مارالبەك باباقۇلوۆ, اي­گۇل ەلشىباەۆا, جاكەن وماروۆ, اي­نۇر ءابىل­داەۆا سياقتى ونەردىڭ ءبىر توپ ساڭلاعى قوشتاپ, تەڭدەسسىز تەر­مەنىڭ تەرەزەسىن جار­قىرات­قان كەشىنەن, ۇلت­تىق ءداستۇر­لەر تەاترىنىڭ فولك­لور­لىق ءانسامبلى مەن القۋات قازاق­باەۆ ورىن­داعان «قوڭىر», «جەز كيىك», «كور­ۇعلى» كۇيلەرى سارى­نى­نان وسىن­داي تاعىلىم سەزىلدى. قاراشاش توقسانباي. ______________________ سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.