كورنەكتى سەلەكتسيونەر-عالىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ۋكراينا اگرارلىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى, «ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسى, گەنەتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىم المابەك ۇلى ورازاليەۆتىڭ ەسىمى تەك رەسپۋبليكامىزدا عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەردە دە كەڭ تانىمال. عالىمدار قاۋىمى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى ورتاسىندا ول ءوزىنىڭ قىرۋار عىلىمي جەتىستىكتەرى مەن عانا ەمەس, كوبىنە-كوپ ەڭ باستى استىق داقىلدارىنىڭ 73 اۋدانداستىرىلعان جوعارى ءونىمدى سۇرىپىنىڭ اۆتورى رەتىندە بەدەلدى.
راقىم ورازاليەۆ 1935 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ «كامەنكا» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1954 جىلى الماتى قالاسىنداعى تاڭداۋلى 30-شى ورتا مەكتەپتى ءبىتىردى. ءومىردىڭ قىرى مەن سىرىن تۇسىنە باستاعان ءجاسوسپىرىم جىگىت حالىق بەرەكەسى مەن داۋلەتى بولىپ تابىلاتىن ەل ريزىعى استىق جولىندا ەڭبەك ەتۋدى ماقسات تۇتىپ, قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 1960 جىلى ينستيتۋتتى جاقسى ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن تالدىقورعان وبلىسى الاكول اۋدانىنىڭ «قىزىل تۋ» ۇجىمشارىندا ءبىر جىلدان استام باس اگرونوم بولىپ باستادى. 1961-1964 جىلدارى اۋداندىق ەڭ ءىرى يليچ اتىنداعى تاجىريبەلىك-كورنەكى كەڭشارىنىڭ باس اگرونومى, ديرەكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. وسىندا جۇرگەندە-اق ول عىلىمي تاجىريبەمەن اينالىسىپ, ءبىلىمىن مولايتۋعا تالپىندى.
1964-1966 جىلدارى قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ وراز جاندوسوۆ اتىنداعى كەڭشارىندا باس اگرونوم بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە استىق داقىلدارىنىڭ سۇرىپتىق تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋمەن شۇعىلداندى. وندىرىستە ۇشتاعان ءتاجىريبەسىن تەوريامەن بايلانىستىرۋعا ۇمتىلدىرعان تالاپ ونى عىلىم جولىنا جەتەلەدى. عالىمداردىڭ ىشىنەن ول وسىمدىكتەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارىپ, تابيعاتتى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن سەلەكتسيا عىلىمىن ءسويتىپ تاڭدادى.
وسى ماقساتپەن ومىرلىك مۇرات ۇستانىپ, ءتاجىريبە جيناقتالعان جاس عالىم ۋكراينانىڭ ودەسسا قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق سەلەكتسيالىق-گەنەتيكالىق ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. بۇل ينستيتۋت كەزىندە كەڭەس وداعى مەن ەكونوميكالىق ءوزارا كومەك كەڭەسى ەلدەرىنىڭ وسىمدىكتەر گەنەتيكاسى مەن سەلەكتسياسى, اسىرەسە استىق داقىلدارى سەلەكتسياسى بويىنشا ەڭ ءىرى جانە بەدەلدى عىلىمي-تەوريالىق ورتالىعى ەدى. بۇل ينستيتۋتتا ەسىمدەرى الەمگە بەلگىلى كورنەكتى سەلەكتسيونەرلەر, وسىمدىكتەردىڭ كلاسسيكالىق سەلەكتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارى قالىڭ ەدى. ينستيتۋتتاعى بەلگىلى سەلەكتسيونەر, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ف.كيريچەنكو اسپيرانت ر. ورازاليەۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ول تاجىريبە ءناتيجەلەرىن تەوريامەن نەگىزدەۋدە قابىلەتتىلىك تانىتتى. 1970 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ شىقتى. قورعالعان عىلىمي جۇمىس سول جىلى كسرو-داعى سەلەكتسيا سالاسىنىڭ ەڭ ۇزدىك جۇمىسى دەپ تانىلدى. اتالمىش ينستيتۋت باسشىلىعى ىزدەنىمپاز جاس عالىمعا وسى عىلىمي ورتالىقتا جۇمىس ىستەۋگە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاساسا دا «كۇش-جىگەر, ءبىلىمىمدى قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا پايدالانسام» دەگەن شەشىمىن وزگەرتپەدى. قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنداعى عىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى, اكادەميك ش.شولتىروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ول شىعىس سەلەكتسيالىق ورتالىعى نەگىزدەلىپ جاتقان قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە جىبەرىلدى. عالىمنىڭ 1970 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىمداعى ەڭبەك جولى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ وسى ءىرى ورتالىعىمەن تىعىز بايلانىستى. راقىم المابەك ۇلى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءىرى عالىم-سەلەكتسيونەر, ازامات جانە قوعام قايراتكەرى بولىپ قالىپتاستى. كوپ جىلدار بويى (1970-2010 ج.ج.) ينستيتۋتتاعى ەڭ ءىرى ءبولىمنىڭ ءبىرى – بيداي سەلەكتسياسى ءبولىمىن باسقاردى, شىعىس سەلەكتسيالىق ورتالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى (1974-1978 ج.ج.), (1978-1983 ج.ج.) ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىم ءجونىندەگى ورىنباسارى جانە ورتالىقتىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. ر.ورازاليەۆتىڭ كەلۋىمەن جۇمىسى جاندانعان شىعىس سەلەكتسيالىق ورتالىعىندا قوماقتى سەلەكتسيالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر قارقىنداپ جۇرگىزىلە باستادى. عالىمنىڭ اتسالىسۋىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتۇرلى كليماتتىق-توپىراقتىق ايماقتارىن قامتيتىن ون شاقتى ەكولوگيالىق پۋنكتتەر جۇيەسى اشىلدى. بۇل اتالعان جەرلەردە كوپتەگەن بۋداندىق پوپۋلياتسيالار مەن لينيالار سىناقتان وتكىزىلىپ, جەرگىلىكتى جانە الەمدىك عىلىمي قاۋىم ءۇشىن قاجەتكە جارادى.
1975-2000 جىلدارعا دەيىن كوپجىلدىق گەنەتيكا-سەلەكتسيالىق «وپاكس» باعدارلاماسى جازىلىپ, ءىس جۇزىندە قازاقستانداعى ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسىمەن شۇعىلداناتىن مەكەمەلەردە ىسكە استى. سونىڭ ارقاسىندا ءار ءتۇرلى كليماتتىق ايماقتاردا سۇرىپتار شىعا باستادى. وسى باعدارلامانىڭ اۆتورى ءارى جەتەكشىسى دە پروفەسسور ر.ورازاليەۆ بولدى.
تابيعي دارىندىلىعى مەن تاباندى ەڭبەگى ارقاسىندا راقىم المابەك ۇلى ەلىمىزدەگى ءوسىمدىكتەر سەلەكتسياسى سالاسىنىڭ ەڭ ءىرى مامانىنا اينالدى. جوعارى بىلىمدارلىعى, جان-جاقتى بىلىكتىلىگى زەرتتەۋشىلىك تالانتىمەن ۇشتاسۋى ونىڭ باس-اياعى 45 جىل ىشىندە قولدانبالى جانە تەوريالىق گەنەتيكا مەن سەلەكتسيانىڭ كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋىنە جاعداي تۋعىزدى.
وسى جىلدار ىشىندە نەگىزى قالانىپ دامىعان عىلىمداعى ر.ورازاليەۆ مەكتەبىنىڭ ورنى وزگەشە. اكادەميك راقىم ورازاليەۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن 61 ىزدەنۋشى كانديداتتىق, دوكتورلىق ەڭبەكتەرىن قورعاپ, جوعارى عىلىمي دارەجەلەرىن الدى. ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوپشىلىگى, عىلىم كانديداتتارى, عىلىم دوكتورلارى, اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى, پروفەسسورلارى. اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى پروفەسسورلار و.كەرشانسكايا, و.شەگەباەۆ, ي.نۇرپەيىسوۆ, ب.نابيۋللين, ۆ.ماكاروۆ, ا.يسكاكوۆ, ا.سەيىتقوجاەۆ, ا.كوحمەتوۆا, ب.ناديروۆ, ا.تۇدىقۇلوۆ, ك.بۋلاتوۆا, ك.كوناپيانوۆ, ن.پاك, م.ءجۇنىسوۆا, ۆ.نوۆوحاتين, ج.وسپانباەۆ, ك.بايماعامبەتوۆا, ك.قوجاحمەتوۆ, ك.ابدۋللاەۆ, م.قۇدايبەرگەنوۆ, ج.قوجاباەۆ, م. ەسىمبەكوۆا, س.نۇربەكوۆ جانە باسقالار.
ر.ورازاليەۆتىڭ ەرەكشە قابىلەت-قاجىرلىلىعىمەن بيداي سۇرىپتارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتارعا عانا باعىتتالىپ شىعارىلاتىن اگروەكوتيپتەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى (كريتەريى) جاسالدى. قازىرگى كەزدە وسىنداي ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستار ەلىمىزدىڭ ءار ايماقتارىندا جۇرگىزىلەدى. عالىمنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەكتەرى جەمىسىن بەرىپ, 1966-2010 جىلدار ارالىعىندا ول ارىپتەستەرىمەن, شاكىرتتەرىمەن بىرلەسىپ جالپى استىق داقىلدارى بويىنشا 170-كە جۋىق سۇرىپ پەن قالىپتاسقان ۇلگىلەر شىعاردى, ونىڭ 70-تەن استامى مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ەنگىزىلىپ, ءار ءتۇرلى ايماقتاردا اۋدانداستىرىلدى. ءومىرىنىڭ كوپ جىلىن سەلەكتسياعا سارپ ەتىپ 1-2 سۇرىپ شىعارعانىنا دا شۇكىرشىلىك ەتەتىن سەلەكتسيونەرلەرمەن سالىستىرعاندا ر.ورازاليەۆ ەڭبەگىنىڭ اسا جەمىستىلىگى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى.
كۇزدىك بيدايدىڭ – پروگرەسس, الما-اتينسكايا پولۋكارليكوۆايا, بوگارنايا-56, كومسومولسكايا-1, وپاكس-1, قارلىعاش, جەتىسۋ, يۋجنايا-12, ستەكلوۆيدنايا-24, ەريتروسپەرمۋم-350, پيروتريكس-50, ناز, ساپالى, يۋبيلەينايا-60, تريتيكالە – تازا, اليا, نۋرەكە, قاراساي, مايرا, دەربەس, راۋسين, جادىرا, ەگەمەن, رامين, المالى, اراپ جانە المالى; جازدىق بيدايدىڭ – كازاحستانسكايا-10, كازاحستانسكايا-15, كازاحستانسكايا-17, كازاحستانسكايا-19, كازاحستانسكايا-25, ليۋتەستسەنس-32, ليۋتەستسەنس-73, ليۋتەستسەنس-90, سكەنت-2, سكەنت-3, يلينسكايا, نادەجدا, الەم, جەڭىس, اراي, اكتيۋبينسكايا-39, الماكەن, ستەپنايا-50; قاتتى بيدايدىڭ – الۋا, ناۋرىز-2, ناۋرىز-6, گوردەيفورمە-254, كازاحستانسكي يانتار; س ۇلىنىڭ – كازاحستانسكايا-70, ارعىماق, تيۋمەنسكايا گولوزەرنايا; كۇزدىك ارپانىڭ – بەرەكە-54; كۇرىشتىڭ – پاك لي, وپىتنوە, زاريا, سۋاگ; سويانىڭ – ۆيتا; بۇرشاقتىڭ – شال; چەچەۆيتسانىڭ – اليبار; نۇقاتتىڭ – كاميلا, سوفلوردىڭ – تسەنتر-70; ەمدىك ءشوپتەردىڭ – مارەل, رايگاۋبەك, شۇبارتال, ت.ب. سۇرىپتارى قازاقستان جانە تمد ەلدەرىندە كەڭ كولەمدى قامتىپ, 4,0 ملن. گا جەرگە سەبىلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ بۇل سۇرىپتارعا دەگەن سۇرانىسى ۇلكەن.
راقىم ورازاليەۆ عىلىمي ەڭبەكتەرىندەگى سورت, لينيا, اگروەكوتيپ ۇعىمدارىنا بەرگەن انىقتامالارى عالىمداردان قولداۋ تاۋىپ, بيولوگيالىق تەرمينولوگياعا ەنگەنى قوماقتى ۇلەس دەپ باعالاندى. ەلىمىزدە العاشقى بولىپ ول گەنوتيپ پەن قورشاعان ورتانىڭ ءوزارا اسەرلەسۋى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, وسى قۇبىلىسقا انىقتاما بەردى, سونداي-اق ترانسگرەسسيا زاڭدىلىقتارىنىڭ الگوريتمىن جاسادى. ر. ورازاليەۆ جاساعان بۋداندىق بيداي مودەلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار, ول بيدايدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلىنگەن ساندىق بەلگىلەرىن ءونىمدىلىك, قىسقا توزىمدىلىك, قۇرعاقشىلىق پەن ىستىققا توزىمدىلىك, ۆەگەتاتسيالىق مەرزىم ۇزاقتىعى سياقتى بەلگى كورسەتكىشتەردى قۇرايدى. قىسقا ساباقتىلىقتىڭ Rht-rht (1-13 گەندەرى), Ne-ne - نەكروز گەندەرى, Wrn–wrn ۆەگەتاتسيالىق مەرزىم گەندەرىنىڭ تۇقىم قۋالاعىشتىعى زەرتتەلدى. گەنەتيكالىق-بيوحيميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ارىپتەستەرىمەن بىرىگىپ جۇرگىزىلگەن پيونەرلىك جۇمىستار تاڭبالانعان بەلوكتاردى (گليادين, گليۋتەنين) ۆەرتيكالدى ديسك ەلەكتروفورەزدەۋ ادىسىمەن جۇرگىزىلدى. قازىرگى كەزدە وسى ادىسپەن قازاقستاندىق سۇرىپتىق, كوللەكتسيالىق, سەلەكتسيالىق ماتەريال انىقتالىپ, گەنەتيكالىق فورمۋلاسى شىعارىلىپ تىزبەگە تىركەلگەن سوڭ ۇلتتىق گەنوفوندقا تاپسىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بيدايدى بيدايىقپەن, قارا بيدايمەن الشاق بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى دا جولعا قويىلىپ, سونىڭ ناتەجەسىندە تريتيكالەنىڭ جوعارى ءونىمدى, ايازعا ءتوزىمدى تازا جانە بالاۋسا سورتى الىندى.
1990-1992 جىلدارى ر.ورازاليەۆ بىلىكتى مامان رەتىندە قايتا قۇرىلعان قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى, سەلەكتسيا مەن ەگىنشىلىك, ورمان, سۋ شارۋاشىلىعى, اگروەكولوگيا ماسەلەلەرىمەن اكادەميك حاتشى رەتىندە اينالىستى, 1992-1995 جىلدارى ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقاردى. ر.ورازاليەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەگىنىڭ باعالانۋىنىڭ ەرەكشە بەلگىسى 1992 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە ۋكراينا اگرارلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ال 1998 جىلى رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىندە ر.ورازاليەۆ قازاقستاننىڭ اگروونەكاسىپ كەشەنىنىڭ 1995-2000 جىلدارى دامۋىنىڭ كونتسەپتۋالدى باعدارلاماسىن جاساۋعا بەلسەنە قاتىسۋمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ 8 وبلىسىندا جاڭا عىلىمي ورتالىقتار ۇيىمداستىردى. وسىلايشا قازاق اشعا جۇيەسىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىن عىلىمي تۇرعىدان باسقارۋ ءۇشىن وبلىستاردا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتار اشىلدى. عالىم ر.ورازاليەۆ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن سەلەكتسيا مەن گەنەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اگروەكولوگيا جانە دارىلىك شيكىزات ءتارىزدى جاڭا ماڭىزدى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جولعا قويىلۋىنا دا پايدالانادى.
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كۇيزەلىس جاعدايىن جەتە بىلگەندىكتەن اكادەميك ر.ورازاليەۆ قازاق اشعا اكادەمياسىنداعى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەن باس تارتىپ, دامىپ-ءوركەندەۋىنە كوپ ۋاقىت بويى ءوزى اتسالىسقان قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن 1995-2003 جىلدارى باسقاردى.
عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە اكادەميالىق زەرتتەۋلەر تەرەڭدىلىگىمەن جانە كولەمدىلىگىمەن قاشاندا ەرەكشەلەنەتىن. راقىم المابەك ۇلىنىڭ نەگىزگى عىلىمي ەڭبەكتەرى كلاسسيكالىق سەلەكتسياعا قوماقتى ۇلەس بولعان تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك ماسەلەلەردىڭ كەڭ كولەمىن قامتيدى. ول ءوز شاكىرتتەرىمەن بىرىگىپ جاساعان سەلەكتسيالىق ءۇردىستىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ مودەلى بوپ تابىلاتىن باعدارلاماسى مەن الگوريتمدەر تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ورتا ازيانىڭ, ۋكراينانىڭ, رەسەيدىڭ, موڭعوليانىڭ, مولداۆيانىڭ سەلەكتسيونەرلەرى مەن بيولوگتارى ءۇشىن دە كومەكشى قۇرال بولىپ تابىلادى.
راقىم ورازاليەۆ وسىمدىكتەردىڭ گەندىك قورىن جاساۋ تۋرالى ۇلتتىق باعدارلامانى نەگىزدەپ, الەمدىك فلورانىڭ تابيعي الۋان تۇرلىلىگىن انىقتاۋ, ۇلتتىق گەندىك قور قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى جان-جاقتى كوتەردى. ر.ورازاليەۆ مەكتەبى استىق تۇقىمداستاردىڭ اۋقىمدى كوللەكتسياسىن جيناقتاپ, جۇيەلەدى, سونىمەن قاتار ءتۇرلى ەلدەر اراسىندا ۇرىقتىق پلازما ماتەريالىمەن الىس-بەرىس جاساۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ الدىندا وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيىمەن دالەلدەپ بەرىپ ۇلتتىق گەندىك قور قويماسىن سالۋعا رۇقسات الدى.
ۇلكەن بىلىكتىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى ارقاسىندا عالىم سەلەكتسيا, گەنەتيكا, فيزيولوگيا, يممۋنيتەت, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, بيوتەحنولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, بيومەتريا, سونداي-اق اگروەكولوگيا سالاسىندا جۇرگىزىلگەن جان-جاقتى زەرتتەۋلەرى بويىنشا 700-دەن استام عىلىمي ەڭبەگىن جاريالادى, ونىڭ 15-ءى مونوگرافيا جانە جيناقتار, 24-ءى ادىستەمەلىك ۇسىنىس, 73-ءى اۋدانداستىرىلعان سۇرىپتار.
ر.ورازاليەۆ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستاردىڭ ناعىز ۇيىتقىسى. ونىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن سەلەكتسيا, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, وسىمدىك قورلارىنىڭ گەنوفوندى, اگروەكولوگيا مەن دارىلىك شيكىزاتتار بويىنشا 15 رەت حالىقارالىق كونفەرەنتسيا, سيمپوزيۋم مەن كەڭەس وتكىزىلدى.
پروفەسسور ر.ورازاليەۆ قازاقستان ءدان تەحنولوگياسى مەن عىلىمي كوميتەتىنىڭ, گەنەتيكتەر مەن سەلەكتسيونەرلەر قوعامىنىڭ, اگروەكولوگيا مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «اسىل تۇقىم» رەسپۋبليكالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى اسسوتسياتسياسى پرەزيدەنتى, بيورەسۋرستار جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس مۇشەسى, قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم قورى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى سەكتسياسىنىڭ توراعاسى, قر ۇاازو بيۋرو مۇشەسى, «اگرومەريديان», «ۆەستنيك سەلسكوحوزيايستۆەننوي ناۋكي كازاحستانا» جانە «جارشى» جۋرنالدار رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى, ەڭبەكشىقازاق, قاراساي, جامبىل, پانفيلوۆ, الاكول, قورداي, مەركى جانە ت. رىسقۇلوۆ, جۋالى اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن راقىم المابەك ۇلىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن «سەلەكتسيا جەتىستىكتەرى تۋرالى» زاڭ نەگىزدەلدى. ءىرى مامان رەتىندە ول اگروونەرقاسىپ كەشەنى سالالارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىلارىن دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى.
عىلىمداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن عالىم ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت» وردەندەرىمەن, ن.ءا. نازارباەۆتىڭ, ن.ي. ۆاۆيلوۆتىڭ ەسكەرتكىش مەدالىمەن, سونداي-اق كوپتەگەن حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, قسرو-نىڭ ۇزدىك ىزدەنۋشىسى, حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ 2 التىن, 2 كۇمىس, 3 قولا مەدالدارىمەن, سانداعان ەلدەردىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى.
قازىر اكادەميك راقىم ورازاليەۆ رەسپۋبليكامىزداعى باستى ەگىنشىلىك ينستيتۋتىنىڭ ءداندى داقىلدار ءبولىمىن باسقارۋدا, ءشاكىرتتەرىمەن بىرگە بيىكتەن بيىككە جەتىپ, بار بايلىقتىڭ باسى –بيدايدىڭ جاڭا سۇرىپتارىن ەكشەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا جانە ەلىمىزگە قاجەتتى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدا.
سەرىك كەنەنباەۆ, «قازاگرويننوۆاتسيا» اق پرەزيدەنتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قيلىباي مەدەۋبەكوۆ, ۇعا اكادەميگى.