جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى
اتىراۋ – ەجەلدەن تىلدىك ورتاسى قالىپتاسقان, قازاعى باسىم ءوڭىر. ەل كولەمىندە ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كوشكەنى دە سوندىقتان. اتىراۋداعى تىلدىك احۋالدىڭ جاي-كۇيى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەملەكەتتىك حاتشىدا, ۇكىمەتتە جانە پارلامەنتتە تىڭدالعانى وڭىردەگى ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەلىك, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن وتكىزىلگەن “باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت: مەملەكەتتىك ءتىل جانە پاتريوتتىق تاربيە” اتتى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس وڭىردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, رۋحاني, پاتريوتتىق تاربيەنىڭ جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. سەمينارعا قاتىسقان ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى اتىراۋلىقتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن شىنايى ىقىلاسىنا كۋا بولدى. وڭىردەگى ءتىلدى دامىتۋعا وراي اتقارىلىپ جاتقان كەلەلى ىستەرگە تۇششىندى. سول باسقوسۋدا ەل زيالىلارى: “اتىراۋداعى تاجىريبەنى باسقالارعا ۇلگى ەتىپ ۇسىنسا ارتىق ەمەس”, دەپ كوپشىلىككە وي تاستاعان ەدى. بيىل دا مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ باستاماسىن وبلىستىق اكىمدىك قولداپ ارنايى كەڭەس وتكىزدى.
الايدا, وڭىردەگى تىلدىك احۋالعا دەگەن وڭ كوزقاراس بىردەن ورنىعا قويعان جوق. بۇگىنگى ناتيجەلى جۇمىسقا ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى دەي الامىز. حالقىنىڭ 90 پايىزى جەرگىلىكتى ۇلت بولا تۇرا, مۇندا دا قازاق تىلىنە وزىندىك سالقىنىن تيگىزگەن قيعاشتىقتار بولعانىن جاسىرا المايمىز. وبلىس مەملەكەتتىك تىلگە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا 2002 جىلى كوشسە دە تىلدىك احۋال ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ءبىر جۇيەگە كەلمەدى. ءتىلدىڭ ارتىندا جوقتاۋشىسى, جاۋاپتى ورگان بولمادى. قۇجات اينالىمىندا ورىس ءتىلى باسىم تۇردى. وبلىستىق سەسسيادان باسقا جينالىس اتاۋلى كوبىنە ورىسشا جۇرەتىن-ءدى. مەكەمەلەر باسشىلارى, وندا ىستەيتىندەردىڭ دەنى قازاق بولا تۇرا, ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسىپ كەلدى. ءتىل سالاسىنداعى جۇمىس ءار دەپارتامەنتتىڭ قاراۋىندا, باسقاشا ايتقاندا, اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قومىندا ءجۇردى.
تەك 2005 جىلى رەسپۋبليكادا ءتىل كوميتەتى, ءوڭىرلەردە ءتىل باسقارمالارى قۇرىلىپ, وكىلەتتىكتەر كۇشەيتىلگەننەن سوڭ عانا ءتىل ساياساتى جۇيەگە تۇسە باستادى. ءوڭىر باسشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى جەردە ءتىل ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسۋىن تىكەلەي ءوز قاداعالاۋىنا الۋى ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ءىسىن ورگە باستىردى دەۋگە ابدەن بولادى. قازىر وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ تىلدىك احۋالدىڭ وڭ باعىت الۋىنا ءمان بەرىپ, قولداۋىن كورسەتىپ كەلەدى. اكىمنىڭ ءوزى بارلىق ءماجىلىستەردى, جينالىستاردى قازاقشا, ياعني مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىپ, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتىپ وتىر. وبلىس اكىمدىگى ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ ورىندالۋ بارىسىن كەڭەيتىلگەن ماجىلىستەردە ءجيى تالقىلاپ, قالا, اۋدان اكىمدەرىنە, مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنا تاپسىرمالار بەرىپ وتىرادى. اتقارىلعان جۇمىس بارىسى قاداعالانعاننان كەيىن عانا ناتيجە كورىنەتىنى داۋسىز.
قويىن داپتەرىمىزدەگى مىناداي دەرەكتەرگە ءۇڭىلىپ كورسەك, ماسەلەن, 2004 جىلى وبلىستان جوعارى ورگاندارعا جىبەرىلگەن شىعىس قۇجاتتارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى 12-15 پايىزدان, وبلىستىق دەپارتامەنتتەردە 36 پايىزدان اسپاپتى. ارينە, تالاپتى قاتايتۋ, قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى ودان كەيىنگى جىلداردىڭ قورىتىندىسىمەن وبلىستىڭ شىعىس قۇجاتتارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى 90-95 پايىزعا دەيىن وسكەن. مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى قۇجات اينالىمى 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلگە جەتكەن جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى. اۋداندارعا وزگە تىلدە قاتىناس حات جىبەرۋ تولىقتاي دوعارىلدى. وبلىستاعى 3000 مىڭنان اساتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن, نە تۇسىنە المايتىن مامان از. قازىر وبلىستاعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا قۇجات اينالىمى 100 پايىزعا جۋىق مەملەكەتتىك تىلدە جۇرەدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى شەشىمىمەن ءتىل ماسەلەسى جونىندە اكىم ورىنباسارى باسقاراتىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلىپ, ايىنا ءبىر رەت ءماجىلىس وتكىزەدى. وندا جەرگىلىكتى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى ەسەپ بەرەدى. وندىرىستىك مەكەمەلەردىڭ, تەمىر جول, اۋە كولىگى كاسىپورىندارىنىڭ, وزگە دە شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى جۇمىستارى ۇدايى قاداعالانادى. بانكتەردىڭ وڭىردەگى فيليالدارىنا ءتيىستى ەسكەرتۋلەر جاسالادى. پروكۋراتۋرامەن بىرگە شەتەلدىك كومپانيالار, ولاردىڭ فيليالدارى تەكسەرىلەدى.
وڭىردەگى باسقارۋ جۇيەسى قازاق تىلىندە ءسويلەيدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءتىل بىلمەيدى دەيتىن پروبلەما وبلىستىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە ءتان ەمەس. سوعان قاراماستان, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىنە دەگەن تالاپ ەشقاشان تومەندەمەيدى. بيىل قاناتقاقتى توپتاردا تەست وتكىزىلەدى. الدا مۇنداي تەستىلەردى تۇراقتى وتكىزۋ داستۇرگە ەنگەن. كوپتەگەن مەكەمەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرستارى جۇمىس ىستەيدى. ءتورت-بەس جىل بۇرىن اشىلعان ء“تىل” وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى مەملەكەتتىك تىلگە وقىتۋدى مىقتاپ قولعا الدى. ورتالىق ءتىلدى وقىتۋمەن شەكتەلمەيدى, ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدىڭ ستاندارتتارىن دا ۇيرەتەدى.
بۇل ورتالىقتا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى قازاقشا ءدارىس الۋدا. باسقا دا لينگۆيستيكالىق ورتالىقتاردا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ويتكەنى, ءتىلدى مەڭگەرۋگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە, وزگە تىلدە سويلەيتىن ءارتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى قازاق ءتىلىن بىلۋگە ىنتالى ەكەنىن تانىتۋدا. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسى كەڭەيگەنىنىڭ, مارتەبەسى بيىكتەگەنىنىڭ كورىنىسى. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىن ىنتالاندىرۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن وزگە ۇلت ازاماتتارىنا بارىنشا قولداۋ جاسالۋدا. قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن وزگە ۇلت جاستارى اراسىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم” كونكۋرسى وتكىزىلىپ, جەڭىمپازىن رەسپۋبليكالىق سايىسقا قاتىستىرۋ داستۇرگە ەندى. باسقا ۇلت وتباسىلارى ءۇشىن قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن بىلۋگە ارنالعان “شاڭىراق” اتتى شارانىڭ وتكىزىلۋى ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. وسىنداي شارالارعا تۇراقتى قاتىساتىن وزگە ۇلتتاردىڭ اراسىندا قازاق تىلىندە جاتىق سويلەيتىن, ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرىن, ونەرىن جاقسى بىلەتىن, ماقال-ماتەلىنە جەتىكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى.
ارينە, ونوماستيكا ساياساتى اتاۋلاردى قازاقشالاندىرۋمەن شەكتەلمەيدى. مۇنداعى باستى ماقسات – ءار ەلدى مەكەننىڭ اتىنان ۇلتتىق بولمىستىڭ, ۇلتتىق تاريحتىڭ ءيىسى سەزىلىپ تۇرۋى كەرەك. ەلدى مەكەنگە, نە كوشەگە بەرىلگەن جاڭا اتاۋ سول اۋىلدىڭ, نە كوشەنىڭ تۇرعىندارىنا, ءاسىرەسە, جاس ۇرپاق ساناسىندا ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. سول سەبەپتەن, قاي ءبىر ەلدى مەكەنگە, كوشەگە اتاۋ بەرىلگەندە وسىعان باسا نازار اۋدارىلۋدا.
ءوڭىر ونوماستيكاسى دەگەندە ءحVىى عاسىردا وبلىس ورتالىعىنا بەرىلگەن گۋرەۆ اتاۋىنىڭ 300 جىلدان كەيىن اتىراۋعا ورنىن بوساتقانىن ايتقانىمىز ابزال. ويتكەنى, 1992 جىلى تاريحي اتاۋىنا يە بولعان مۇنايلى ءوڭىردىڭ ونوماستيكاسىندا سودان كەيىن تۇبەگەيلى وزگەرىس بولدى. حالىقتىق ەتيمولوگيادا جاڭا بايلىقتىڭ تابىلۋىمەن بايلانىستى بولعان نوۆوبوگات اۋدانى يساتاي باتىر, “دەنگيزسكي” بولىپ ترانسكريپتسيالانىپ كەلگەن تەڭىز اۋدانى قۇرمانعازى كۇيشىنىڭ اتىمەن اتالدى. نوۆوبوگات وكرۋگىنە ەجەلگى قامىسقالا تاريحي اتاۋى كەرى قايتارىلدى. وسى اۋىل اتى حاميت ەرعاليەۆ سىندى اقيىق اقىننىڭ ەسىمىمەن وزگەرتىلدى. ماعىناسى كومەسكىلەنگەن “زا بۋريامي” سوزىمەن بايلانىستىرىلعان زابۋرىن اۋىلىنا شيپالى ەمىمەن كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن زينەدەن قۇراس ۇلى ەسىمىنىڭ بەرىلۋى كوپشىلىكتەن قولداۋ تاپتى. “گرانيتسا” تۇبىرىنەن وزگەرىپ, گران بولعان اۋىلدى “وركەندەي بەرسىن” دەگەن نيەتپەن وركەن اتالدى.
بۇرىنعى وكتيابر اۋىلى بۇگىندە نۇرجاۋ, كيروۆ – ءداشىن, كوبياكوۆ – داۋلەتكەرەي, مارتىشكين –شايحى, كاسپاركين – قۇمارعالي, بوگاتىي – امانگەلدى, رەمبازا – بالىقشى, ممس – ارنا, ۋتەرا – بىرلىك بولىپ ءوزگەرتىلدى. پريمورە اۋىلدىق وكرۋگىنە تەڭىز اتاۋى لايىق دەپ ۇيعارىلىپ, زاڭدى نەگىزدە قايتا اتالدى. ەڭبەكشى اۋىلى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, مورسكوە اۋىلدىق وكرۋگى ماقاش ەسىمىن يەلەنگەنى – حالىق پەن اۋداندىق, وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيالاردىڭ ورتاق جۇمىسىنىڭ جەمىسى. بۇرىن وڭىردە كالينين اتاۋى بىرنەشەۋ ەدى. بۇگىندە قۇرمانعازى اۋدانىنداعى كالينين اۋىلدىق وكرۋگىن ورلى, جىلىوي اۋدانىنداعى وسىنداي وكرۋگتى جەم دەپ اتاۋ ۇيعارىلدى.
دانىشپان اباي ارقىلى قازاقتىڭ قانداي ەل بولعانىن الەمگە تانىتقان زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ: ء“بىزدىڭ قازاق – جەر اتى, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا, جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا-سىر جاتادى” دەپ تەبىرەنگەن عوي. تاۋەلسىز ەل اتانعان سوڭ ب ۇلىنگەنىمىزدى تۇزەتۋدىڭ, جوعالىپ بارا جاتقان مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ ەل ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا. ماحامبەت اۋدانىنىڭ جەر اتاۋلارى ەندى سارايشىعىمەن (بۇرىن وپىتنوە پولە اتانعان), بەرەكە (پاميات يليچا), بەيبارىس (چكالوۆ), اققايىڭ (سوروچينكو), تالدىكول (رەدۋت), كەڭورىسىمەن (كارمانوۆ) دارالانىپ تۇر. كانال اۋىلى – بالا وراز, توپايلى – وتەشقالي اتامباەۆ اۋىلى اتالدى. كوروۆنيك قىستاعىن –بۋراباي, كومپلەكس قىستاعىن – جانگەلدى دەگەندە ونوماستيكا جونىندەگى تۇجىرىمداما تالابى جاتىر.
بۇل تالاپ اتىراۋ قالالىق اكىمدىگىنە قاراستى لەنينگرادسكوە ەلدى مەكەنىنىڭ – اقساي, دالنىيدىڭ – اقجار, حولوديلنيكتىڭ – اقجايىق, كۋريلكينونىڭ – وكارنا, يندەر اۋدانىنداعى زەلەنوە اۋىلىنىڭ – كوكتوعاي, كۋلاگينونىڭ – ەسبول, گورى ەلدى مەكەنىنىڭ – اققالا, گرەبەنششيكتىڭ – ىنتىماق بولىپ ءوزگەرتىلۋىندە دە ساقتالدى. ارينە, بۇلاردىڭ جاڭا اتاۋعا يە بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتپەگەنمەن, قۇلاققا جاعىمدى, تىلگە ورامدى. سول سياقتى, كوشە اتاۋلارىندا ەلدىكتى, تاۋەلسىزدىكتى پاش ەتەتىن, تاريحي, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن جاڭا اتاۋلار كوپتەپ كەزدەسەدى. ەندى بارلىق جاڭا اتاۋلار زاڭداستىرىلىپ, “ەلەكتروندى ۇكىمەت” قالىپتاستىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە “مەكەن-جاي تىركەلىمى” اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزىلۋدە.
– وڭىردەگى 168 ەلدى مەكەن اتاۋىنىڭ 157-ءسى قازاقشالاندى. سونداي-اق, 191 كوشەنىڭ اتاۋى جاڭارىپ, 985 كوشەگە زامان تالابىنا ساي جاڭا اتاۋ بەرىلدى. اتاۋ بەرۋدە جەكە تۇلعالاردىڭ ەسىمىن سۇراۋشىلار وتە كوپ. تاريحي جانە ەلگە تانىمال, سولارمەن بىرگە, تەك ءوڭىر اۋماعىنا عانا تانىلعان ادامداردىڭ دا ەسىمىن بەرۋ سۇرالادى,–دەيدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى گۇلجان سابيروۆا. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاريحي تۇلعالار مەن رەسپۋبليكاعا تانىمال بولعان جانداردىڭ ۇلەسى 39,7 پايىزبەن قۇراسا, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە تانىلعانداردىڭ اتىن سۇراعانداردىڭ ۇلەسى مولىراق ەكەن.
قازاقى قالىپتىڭ قايماعى بۇزىلماعان, كوبەسى سوگىلمەگەن وڭىردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ ورنى ورنىقتى, تۇعىرى بيىك. دەيتۇرعانمەن, ءتىل سالاسىنداعى كەيبىر ورتاق پروبلەمالار ءالى دە كەزدەسەدى. الدىمەن, وبلىس ءىس-قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزگەنىمەن, مينيسترلىكتەر قاتىناس حاتتى قازاقشا جازۋعا سونشالىقتى ق ۇلىقتى ەمەس. كەيبىر مينيسترلىك, كوميتەت, اگەنتتىكتەردەن قاتىناس قاعازدارىن وبلىسقا رەسمي تىلدە قۇجات جىبەرۋ ءالى دە تولاستاماي تۇر.
ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋدى ءتىل قۇرىلىمدارىنا بەرۋدى كەشەۋىلدەتپەگەن ءجون سەكىلدى, دەيدى ءتىل جاناشىرلارى. بۇل ءۇشىن ارينە, زاڭدى شيراتۋ قاجەتتىگى بۇرىننان دا ايتىلىپ كەلەدى. ء“تىل تۋرالى” زاڭدى بۇزعاندار جاۋاپقا تارتىلادى دەگەنمەن, ونىڭ ناقتى شاراسى كورسەتىلگەن جوق. جالپى, تىلدىك قۇرىلىمداردىڭ وكىلەتتىلىگى ءالى دە شەكتەۋلى بولعاندىقتان, كورنەكى اقپارات, جارناما ىرىققا كونبەي بارا جاتىر. جازۋىمىز – كيريلليتسا, ەندەشە, شەتەلدىك اتاۋلارعا, لاتىن ارپىمەن جازىلعان جازۋلارعا توسقاۋىل بولاتىن ناقتى زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلەدى. ونوماستيكادا دا تۇيتكىلدەر بار. ەلدى مەكەندەرگە, كوشەلەرگە, نىساندارعا ات بەرۋ, اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلەلەر ءجيى قارالادى. كارتاعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ول ءتىپتى قايتادان شىعىپ ۇلگەرمەي جاتادى. ەلدى مەكەنگە اتاۋ بەرۋدە, نە اتاۋىن وزگەرتۋدە ءبىر جۇيە كەرەك, بۇعان بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە تىيىم سالىنسا ارتىق ەتپەيدى. سەبەبى, اتاۋ بەرۋ – جىرى تاۋسىلمايتىن ماسەلە. قازىرگى ءومىر تاجىريبەسى, سۇراۋشىنىڭ كوپتىگىنەن نىساندارعا ادام اتىن بەرۋدى توقتاتۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر.
وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتاسىنىڭ اتىن اۋىلعا, اكەسىنىڭ اتىن مەكتەپكە بەرۋدى قالايتىندار تولاستار ەمەس. ءتىپتى, ءبىر ادامنىڭ اتىن كوشە مەن مەكتەپكە قاتار بەرۋدى سۇراعان ءوتىنىش تە بولعان. دەمەك, ءالى دە “كوكەمنىڭ اتىن كوشەگە, اتامنىڭ اتىن اۋىلعا” الىپ بەرۋگە تالپىناتىندارعا توقتام جاساۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتقانداي امالعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى.
جولداسبەك شوپەعۇل,
اتىراۋ وبلىسى.