جۇلدىزى جارىق, جۇمباعى قالىڭ تۇلعا
قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تىرەگىنىڭ ءبىرى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي قوستاناي وبلىستىق ءمادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ رۋحاني مۇراسى مەن قازاقستاندىق جانە ءالەمدىك عىلىمداعى قوعامدىق ىلگەرىلەۋ يدەيالارىنىڭ دامۋى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. وعان شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساتتار ءماجيتوۆ باستاعان تاريحشى عالىمدار شوقاننىڭ جامباسى جەرگە تيگەن جەر – التىنەمەلدەگى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە ءابىشەۆا, چەليابى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ريفحات دينمۋحامەدوۆ كەلدى. عالىمدار مەن قوستاناي قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى جانە ستۋدەنتتەر باس قوسقان بۇل القالى جيىندا شوقاننىڭ عىلىمي مۇرالارى مەن ءومىرى جانە ونىڭ زەرتتەلۋى جايىندا كەلەلى اڭگىمەلەر قوزعالدى.
ءحىح عاسىردىڭ وزىندە ورىس عالىمدارىنان جوعارى باعاسىن الىپ, “شىعىستى زەرتتەۋ الەمىنىڭ اسپانىنان اققان جۇلدىزداي وتە شىققان” شوقان ءححى عاسىردا دا عىلىم ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن مىسقالداي دا كەمىتكەن جوق. ءوز حالقى ءۇشىن ونىڭ اعارتۋشىلىعى مەن ەتنوگرافتىعى, اۋىز ادەبيەتىن جيناعان ەڭبەگى تاعى ءبىر توبە. قامشىنىڭ سابىنداي از عانا عۇمىرىندا حالقىنا مول مۇرا قالدىرعان شوقاندى زەرتتەۋدىڭ ءالى جەتكىلىكسىزدىگىن, ءتىپتى ءححى عاسىردا بۇل جۇمىستىڭ ەندى باستالۋى كەرەكتىگىن ايتتى عالىمدار.
– شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدە قازاق عىلىمى مەن ادەبيەتىندەگى قوس الىپ الكەي مارعۇلان مەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. الكەي اعامىز شوقاننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جيناقتاسا, ال سابەڭ عاجايىپ تۇلعانىڭ ادەبيەتتەگى وبرازىن جاساۋعا عۇمىرىن ارنادى,–دەيدى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ مەملەكەتتىك ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى, عالىم ءادىلعازى قايىربەكوۆ. كەيىنگى جىلدارى شوقانتانۋ ءىسى كەنجەلەپ قالعانىن كونفەرەنتسياعا شاقىرىلعان تاريحشىلاردىڭ وزدەرى دە مويىندادى.
– وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان بەرى شوقانتانۋ عىلىمىنا ەشقانداي جاڭالىق قوسىلمادى. عالىم ءومىرى مەن مۇرالارىنا قاتىستى ەشقانداي تىڭ پىكىر, دەرەك عىلىمي اينالىسقا ءتۇسكەن جوق. مۇنىڭ ءوزى دە تاريحشىلاردى ويلانتادى, – دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساتتار ءماجيتوۆ.
– شوقاننىڭ شىعارماشىلىعىنا, عالىمدىعىنا قاتىستى ورىننىڭ ءبىرى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن وسىنداعى ارحيۆتەر تۇرتىلگەن جوق, سول تىڭ كۇيىنشە جاتىر. شوقاننىڭ ءىزىن وسى عىلىمي ۇلكەن ورتالىقتان ىزدەۋ ءبىزدىڭ الداعى ماقساتىمىز بولۋى ءتيىس, – دەدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باستىعى, شوقاننىڭ اتالاس تۋىسى ەدىگە ءۋاليحانوۆ. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان عالىمدار وسىنداي قاداۋ-قاداۋ وي-پىكىرلەر ايتتى. دەگەنمەن ينستيتۋت عالىمدارى قاراپ جاتپاعاندىعىن, وزگە ەلدەردىڭ ارحيۆتەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىرعاندىعىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
عالىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى, ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارى ءجانە قايتىس بولۋ سەبەبى ءالى كۇنگە دەيىن تالاس تۋدىرىپ كەلەدى. قوستانايدا وتكەن عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا دا وسى ماسەلە كوتەرىلدى. پىكىرتالاس تا تۋىندادى. قوستاناي وبلىسىنىڭ قازىرگى سارىكول اۋدانىنا قارايتىن كۇنتيمەس دەگەن ەلدى مەكەندە ۇلى عالىمنىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋاليحانوۆ قونىسىنىڭ جۇرتى جاتىر. ال قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنداعى قۇسمۇرىندا شىڭعىس سۇلتاندىق قۇرعان. شوقان قايدا تۋعان دەگەن وي دا وسىعان بايلانىستى ەكىگە جارىلادى. عالىمنىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولعان كەزدە ونىڭ قايدا تۋعانى جونىندە وبلىستا داۋلى پىكىرتالاس بولعاندىعى بەلگىلى. ال عالىمنىڭ ءولىمى تۋرالى دا الىپقاشپا اڭگىمەلەر بار. وسىنىڭ بارلىعى دا شوقاندى زەرتتەۋدىڭ اياقتالماعاندىعىن, ولقى ەكەندىگىن كورسەتەدى دەگەن ءتۇيىن جاسالدى جيىندا.
اسىلى, ۇلى ادامدار تۋرالى اقيقاتپەن قاتارلاسىپ حالىقتىڭ قيالىنان تۋاتىن اڭىزدىڭ دا ەرىپ جۇرەتىن ادەتى. شوقان دا مۇنان قۇرالاقان ەمەس بالكىم. عالىمنىڭ قايدا تۋعانىنا, ومىرىنە, ولىمىنە قاتىستى اقيقات عىلىمعا كەرەك, ارينە. ال قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزدى ۇلىقتاۋ, باعالاۋ, ناسيحاتتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ودان دا ماڭىزدى. ويتكەنى, شوقان – ءبىزدىڭ سانانى سىلكىتەتىن رۋحاني كۇشىمىز, ازىعىمىز. وسى كەزگە دەيىن شوقان ءبىر وبلىستاعى ەكى ەلدى مەكەننىڭ قايسىسىندا تۋعان دەپ تاماق جىرتاتىن ايتىس ورىن العانمەن, سول كۇنتيمەس پەن قۇسمۇرىننىڭ ەكەۋىندە دە, ءتىپتى وبلىس ورتالىعىنىڭ وزىندە دە وسى ءوڭىردىڭ ۇلى پەرزەنتىنە ارنالىپ جاسالعان ماردىمدى ەشتەڭە جوق. قايسى جىلى قۇسمۇرىنداعى كيروۆ دەپ اتالاتىن اۋىلدى شوقان اۋىلى دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى اڭگىمە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, اقىرىندا ۇمىتىلىپ كەتتى. ءبىر حالىقتىڭ بەت بەينەسىنە اينالعان ۇلىلاردىڭ كىندىك قانى تامعان نەمەسە ءىزى قالعان جەر قاسيەتتى سانالادى, سىرتتان كەلگەندەردىڭ ونى كورسەم دەگەن ىنتىزارىن تۋعىزىپ تۇرارى بار. وزگە جۇرتتىڭ اسپەتتەيتىن ۇلىلارىنىڭ تۋعان جەرى الدەقاشان تۋريستەر ىزدەپ باراتىن ورىنعا اينالعان. ورىس اعايىندار باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىر پۋشكيننىڭ تابانى ءتيدى دەگەن جەردى قۇر قالدىرعان جوق. ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 200 جىلدان اسىپ كەتسە دە ءالى زەرتتەلىپ كەلەدى, ءالى دە عىلىمي جۇمىستار قورعالۋدا. پۋشكين اتىنداعى كوشەسى جوق قالا قالمادى, ەسكەرتكىشى رەسەيدى قويىپ, ونىڭ اتا-باباسىنىڭ جەرى اراب ەلدەرىنە دەيىن استى. ايتپاقشى, وسى كۇزدە رەسەي جازۋشىلار وداعى سىيعا تارتقان اقىننىڭ ءبىر قولا ەسكەرتكىشىن قوستانايعا اكەلىپ ورناتىپ قويدى. ال شوقاننىڭ قوستاناي توپىراعىنىڭ پەرزەنتى بولسا دا, وبلىس ورتالىعىنان وعان ءالى ەڭسەلى ءبىر ەسكەرتكىش بۇيىرعان جوق. الەمدىك تۇلعاعا كوتەرىلگەن شوقاننىڭ تۋعان, بالالىق شاعى وتكەن كۇنتيمەسى دە, قۇسمۇرىنى دا قازىر جۇرتقا كورسەتەتىندەي ەمەس. تابيعاتى تامىلجىعان وسى ەكى مەكەندە دە شىڭعىستىڭ رەزيدەنتسياسىنىڭ ماكەتىن قالپىنا كەلتىرىپ, عالىمنىڭ مۋزەيىن اشىپ, دەگەن سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلسە, بۇگىنگى ۇرپاق شوقان تۋرالى كوبىرەك بىلەر ەدى, ال مۇنداي جۇمىستار ارقىلى ۇلى ادام تاۋەلسىز ەلىندەگى پاتريوتيزمنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتپەي مە.
عالىمنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا ارنالعان شارالار بيىل اس ءىشىپ, ءان ايتىسىپ تارقايتىن ءدۇركىرەگەن تويلارمەن ەمەس, عىلىمي-تەوريالىق, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالارمەن, تانىمدىق, تاعىلىمدىق اڭگىمەلەر ايتىلعان جيىندارمەن ءوتىپ جاتىر.سىر بويىنان باستاۋ العان كونفەرەنتسيالار شوقاننىڭ ءىزى قالعان كوكشەتاۋدا, قوستانايدا, سەمەيدە ءوتتى. كوكشەتاۋدا عالىم مەرەيتويىنا ارنالعان تاعى ءبىر كونفەرەنتسيا وتپەك كورىنەدى, قورىتىندى كەڭەستى عالىمدار الماتىدا جانە الماتى وبلىسىندا قۇرماق. سونىمەن قاتار شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساتتار ءماجيتوۆ سانكت-پەتەربۋرگتە دە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدىڭ جوسپارلانعانىن ايتتى. وسى باسقوسۋلاردىڭ بارلىعىندا دا ەلدىڭ شوقانعا دەگەن ىنتىزار كوڭىلى, ال ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ اكتۋالدى ەكەنى بايقالدى. راسىندا دا ءححى عاسىر – شوقان عاسىرى بولار!
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
* * *
شوقانى بار ەل — شوقتىعى بيىك ەل
“ەۋرازيا مادەني كەڭىستىگىندەگى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراسى” اتالاتىن حالىقارالىق كونگرەسس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە اقمولا وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وسى ءبىلىم شاڭىراعىندا قۇرىلعان حالىقارالىق التايستيكا جانە ءتۇركولوگيا ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلدى. القالى جيىنعا الىس شەتەلدەردىڭ كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جۇرگەن بەلگىلى عالىمدارى دا قاتىستى.
كونگرەسس ۋنيۆەرسيتەت الاڭىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسكەرتكىش ءبيۋستىن اشۋمەن باستالدى. سالتاناتتا وبلىس اكىمى سەرگەي دياچەنكو, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى شاكىر ىبىراەۆ, بەلگىلى ساۋلەتشى شوت-امان ءۋاليحانوۆ, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءرۇستەم شەريازدانوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, گۇل شوقتارىن قويدى.
بۇدان كەيىن وبلىس ورتالىعىنداعى “كوكشەتاۋ” مادەنيەت سارايىندا پلەنارلىق ءماجىلىس باستالدى. مىنبەرگە كوتەرىلگەن مارتەبەلى مەيماندار قازاق مادەنيەتىندە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسىمى مەن ءومىر جولىن, كوپسالالى شىعارماشىلىعىن تۇتاس ءبىر داۋىرلىك قۇبىلىس رەتىندە باعالادى. شوقتىعى بيىك قازاق عالىمىنىڭ اعارتۋشىلىق ويلارى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن جاڭالىقتارى بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىنداعى قازاقستاننىڭ الەمدىك وركەنيەتتىك ۇردىستەردى جاڭعىرتۋداعى ۇلەسىمەن جالعاس جاتىر. ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن كوكشەتاۋ كونگرەسىنىڭ ماڭىزى دا ەسەلەپ ارتا تۇسكەندەي.
– بيىلعى جىل بۇكىل جۇرتىمىز ءۇشىن ۇلى عالىم, ەتنوگراف, فولكلورشى, ساياحاتشى جانە اعارتۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىمەن ەرەكشە ەستە قالادى, – دەدى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى س.ا.دياچەنكو. قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ باي عۇمىرى مەن دارقان تالانتىن ءارقىرىنان اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاعلىمدى شارالاردىڭ بۇكىل ەل اۋماعىندا وتكىزىلۋىنە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق شوقان وقۋلارى يگى داستۇرىمىزگە اينالدى. ونىڭ ەسكەرتكىشى بارلىق قالالاردى ەڭسەلەندىرىپ تۇر.
شوقاننىڭ تۋعان جەرى – كوكشە وڭىرىندە دە ونىڭ قىمبات مۇرالارىنا ايرىقشا ىقىلاسپەن قارايدى. جۋىردا عانا وبلىس ورتالىعىندا شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي, شىعارماشىلىق جولىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تابىستى ءوتتى. بۇگىنگى كونگرەسس دارەجەسىندەگى باسقوسۋ شوقان جۇلدىزىنىڭ ءالەمدىك شۋاعىنىڭ الەۋەتتىلىگىن ايقىندايدى. كلاسسيك جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆ “شوقانى بار ەل – شوقتىعى بيىك ەل!” دەگەن بولاتىن. بۇل بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مەرەيىن وسىرەتىن باعا رەتىندە وتاندىق عىلىمنىڭ الەمگە تانىلۋىنا سەپتىك جاسايدى. ال, ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى. استانالىق اقمولا وبلىسى وسى دەڭگەيدەن كورىنە بەرەتىنى انىق.
كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىرجان ءابۋوۆ شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دەموكراتياشىلدىعى مەن رۋحاني سانا سەزىمىنىڭ باستاۋى تۋعان حالقىنىڭ تۇرمىس-سالتى مەن مادەني مۇراسىنان ءوربيتىندىگىن اتاپ كورسەتسە, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە قازاقستان جانە ورتالىق ازيا جەرلەرىندەگى ەلدەردە بولىپ, تاريحي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە كوڭىل ءبولىپ, اسىرەسە ءوز ەلىنىڭ تاريحىنىڭ كونە ءداۋىرلەرىن تانىپ بىلۋدە ايانباي قىزمەت ەتۋى حالقىمىزدىڭ ناعىز تۇڭعىش ارحەولوگى بولعاندىعىن كورسەتەدى, – دەدى ق.ا.ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەيدەن جولداسباەۆ.
– شوقان جيناعان فولكلورلىق مۇرالاردىڭ كوپشىلىگىندە قاراقالپاق فولكلورى ءۇشىن باعالى ماتەريالدار بار, – دەدى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراقالپاق بولىمشەسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سارىگۇل باحادىروۆا. مىسالى, سوپپاسلى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى, جيرەنشە شەشەن جونىندەگى ءمالىمەتتەر, “ەدىگە باتىر” ەپوسى, بىرنەشە ناقىل ماتەلدەرى قاراقالپاق فولكلورىندا دا بار. بىراق, عالىم جازىپ العان “كوك شولاق” اتتى پوەمانىڭ اتى ءبىز ءۇشىن جاڭالىق. مۇنان ءبىز شوقاننىڭ قاراقالپاق فولكلورىن جيناۋدا ۇلكەن قىزمەت كورسەتكەنىن بايقايمىز.
كونگرەستە, سونداي-اق, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساتتار ءماجيتوۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى جىبەك سىزدىقوۆا, استاناداعى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى حانگەلدى ءابجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, شوت-امان ءۋاليحانوۆ, قىرعىزستاننىڭ شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ابدىلداجان احماتاليەۆ جانە باسقا عالىمدار بايانداما جاساپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا وتكەن سەكتسيالارداعى جۇمىس “شوقانتانۋ: تاريحى, قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى”, “ش.ءۋاليحانوۆ جانە شىعىستانۋ, تاريح پەن ەتنوگرافيا ماسەلەلەرى”, “ش.ءۋاليحانوۆ جانە فيلولوگيا مەن ونەر ماسەلەلەرى” اتتى ءۇش باعىتتى قامتىپ, جالپى سانى ەلۋگە تاياۋ بايانداما تىڭدالدى. سونداي-اق, “ش.ءۋاليحانوۆ. ەنتسيكلوپەديا” جيناعىنىڭ جانە شاكىر ىبىراەۆتىڭ حالىقارالىق التايستيكا جانە تۇركولوگيا ورتالىعىنىڭ سەريالى باسىلىمدار توپتاماسىنا ەنەتىن “جانازىق”, “فولكلوريستيكادان تۇركولوگياعا دەيىن” كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى.
باقبەرگەن امالبەك.
اقمولا وبلىسى.