قاھارمان ازامات, قىران اقىن

شىنىن ايتقاندا, ءوز باسىم ەش­قاشان ەرتەڭگە يەك ارتىپ, كە­لەشەكتەن ءۇمىت ەتكەن ادام ەمەسپىن. دۇرىس پا, بۇرىس پا بۇگىنىممەن ءومىر سۇرگەن پەن­دەمىن. سوندىقتان دا شىعار, تۋعان-تۋىسقاندارعا تاۋەكەل ەتىپ بارا قويعان جوقپىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ جەتپىستىڭ دە جو­تاسىنان شىعىپ كەتىپپىن. جاسىمدا سەنە قويماعان ەرتەڭىمە ەندى سەنە قويماسپىن... ايتپەسە جۇبان مول­داعاليەۆ تۋرالى ۇلكەن مونو­گرافيا جازىپ تاستاماس پا ەدىم, قايتەر ەدىم؟ قانشا سىلتەسەم دە, قانشا ايتسام دا, قالاي ايتسام دا ءتاپ-ءتاۋىر ءدۇ­نيە جازىپ تاستار ەدىم دەپ ويلايمىن. بۇل ءوزى ەتقىزۋمەن ايتا سالعان جاي ءسوز ەمەس. سەنىم. بىراق, بىراق... قازىرگى جاعدايدا ولاي تاۋەكەل ەتە ال­مايمىن. جاس كەزىمدە سەنە الماعان ەرتەڭىمە, بۇگىن سەنە قالۋ مەنىڭ بول­مىسىما ءتان قاسيەت ەمەس. قالىپتاسىپ قالعان شىعار­ماشىلىق تابي­عاتىما مۇلدەم جات ارەكەت. چەحوۆتىڭ سوزىنە سالساق, “ستيل” دەگەنىمىز اۆتوردىڭ ءوزى. راس, جۇبان اعامىز ەكەۋمىز اۋىلداس قانا ەمەس, اۋدانىمىزدىڭ ءوزى ىرگەلەس. قازىرگى ۇعىممەن كەلسەك, ۇيىندە جاتىپ وقۋ بىتىرۋگە مۇمكىن­دىگىم بار تۋىسپىز... سويتە تۇرا كوپكە دەيىن ەسىگىن اشپاعان جانمىن. وعان اعامىزدىڭ ەشقانداي كىناسى جوق. بار كىنا وزىمدە. 1958 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, مەنىڭ باقىتىما ويدا جوقتا اشىلا قالعان “بالدىرعان” رە­داكتسياسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. ورنالاسقان جۋرنالىمنىڭ رەداك­تسياسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا جاقىن, ءبىر عانا ايالداما. ءجيى-ءجيى بارىپ تۇراتىن جەرىمىز. كورگەن سايىن امان­داسامىن. امان­داسۋ, سالەمدەسۋ ىنىدەن بولعانمەن, ار جاعى اعاعا بايلانىستى ءتارىزدى. بىردە جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا ءسابيت مۇقانوۆ اعامىزبەن جولىعىپ قالىپ, امان­داستىم. ول ماعان: – وسى سەن قاي بالاسىڭ؟ – دەپ سۇرادى. “مەن قادىر مىرزاليەۆ بولامىن” دەپ جاۋاپ بەرگەنشە... ء“يا, ءيا. سىرتىڭنان بىلەمىن. مە­نىڭ نەمەرەم بالالار باقشاسىنان ولەڭ جاتتاپ كەلەدى. جازعان قادىر مىرزاليەۆ دەيدى. ولەڭدەرىڭ ماعان ۇنايدى...”, دەدى ول كىسى. مەنىڭ ەسىمە جۇباعاڭ ءتۇستى. “ول كىسى “وسى سەن قاي بالاسىڭ؟” دەپ نەگە سۇرامايدى؟ ءوزى جاقىندا عانا “جۇلدىز” جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. كورگەن ساي­ىن ىزەتتىك جاساپ, امانداسىپ ءجۇ­رەمىن. بىراق ول كىسى ءمان بەرمەيدى. “جۇلدىز” جۋرنالى – ابى­روي­لى ورگان. بىراق قايراڭداپ جاتقان قايىقتاي... اپپاراتىنداعى ادامدار ەرتەلى-كەش ىشۋمەن, جۋرنال جايىنا قالعان... جۇبان اعامىز بولسا, اراقپەن الدىمەن قوشتاسىپ قالىپ, ات قۇيرىعىن كەسىپ كەتكەن ازامات. رەداكتور كرەسلوسىنا وتىرعاندا باس­شىلىقپەن كەلىسسە كەرەك, بۇرىننان توز-توز بولعان, كوڭىلدەس ىنىلەرىنە قىرعيداي ءتيىپ, تۇگەلدەي جۇمىستان بوساتىپ, مۇلدەم جاڭا جۋرنال جاساۋعا كىرىسكەن-ءدى. جاسىراتىن نەسى بار, رەتى بولسا, وسىنداي ءبىر قالىڭ­داۋ جۋرنالعا ورنالاسقىم كەلەدى. وعان بىراق ەشقانداي مۇمكىندىك جوق. بالالارعا ارناپ جازعان بىرەر جۇقا جيناقتىڭ اۆتورىمىن. جاس اقىنداردىڭ ءتاپ-ءتاۋىر توپتامالا­رى­نان قۇراستىرعان “جاس قانات” جانە “جىرعا ساپار” اتتى ەكى كىتاپ بار-دى. سونىڭ ەكىنشىسىنە كىر­گەن­مىن. مۇحتار اۋەزوۆ جازعان العى­سوزدە دۋالى اۋىزدىڭ باتاسىن دا العانمىن. بىراق “جۇلدىز” سياقتى حالىق جۋرنالىنىڭ, بەدەلدى جۋر­نال­دىڭ قىزمەتكەرى بولۋعا بۇل جەتكىلىكسىز. بۇرىن-سوڭدى بەتپە-بەت كەلىپ كوزىنە تۇسە قويماعان سۇستى اعامنىڭ الدىنا بارۋىما باتىلىم بارمايدى. مەنى جاقسى بىلەتىن مۇزافار الىمباەۆ قانا. ەڭ ءبىرىنشى رەت سەنىم ارتىپ, جۇمىسقا العان دا سول. سونىڭ قاراۋىندا ىستەپ ءجۇر­مىن. ءوستىپ كوزگە تۇسسەم دەگەن جاس تالاپقا بۇل ازداۋ. كوپ ويلاندىم. قاي كەزدە دە ۇنەمى جىلى ۇشىراپ, حال-جاعدايىمدى سۇراپ قالاتىن ءبىر عانا ادامىم بار. ول – اقىن, ادەبيەتشى-سىنشى, عالىم – ساعىنعالي سەيىتوۆ. سوعان ايتىپ كورىپ ەدىم, “ارەكەت ەتىپ كورەيىن...”, دەدى. بىراق مەن بىردەڭە بىلسەم سىيلاۋىن سىيلاعانمەن, تىڭداي قويار ما ەكەن!؟ ايتسە دە ساعىنعالي اعام ەشقانداي ۋادە بەرە المادى. دە­گەنمەن, جولىم بولىپ, “جۇلدىز” جۋرنالىنا ورنالاستىم. ورنالا­سۋىن ورنالاستىم. بىراق قۋانا المادىم. جازۋ ستولىنىڭ ەكى بىردەي قاپتالى دا, بۇكىل سۋىرما, تارتىپ قالساڭ قولجازبالار ساۋىلداپ توگىلەدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە اي بويى سولاردى سۇرىپتاۋمەن, وقۋمەن, جاۋاپ جازۋمەن بولدىم. جۇمىسقا ەرتەرەك كەلىپ, كەشتەۋ قايتامىن. قايتقاندا دا بوس قايتپايمىن, ءبىر پاپكا قولجازبانى الا قايتامىن. كەيدە بار ۋاقىتىم سولاردى وقۋ­مەن عانا ەمەس, جاۋاپ جازۋمەن وتەدى. بىراق ءومىرى بىتپەيتىن كورىنگەن ونى دا ءبىتىردىم. جاڭا دۇنيەلەر, كەلەسى نومىرگە ۇسىناتىن دۇنيەلەر دەگەن اتپەن جاڭا پاپكالار پايدا بولعان. ۇستەلدىڭ سۋىرمالارى تازاردى, بوسادى. كوڭىلىم ورنىما ءتۇسىپ, راحاتتانىپ وتىرعاندا رەداكتور شاقىردى. – مەن سەنى نە ءۇشىن جۇمىسقا الدىم؟! – دەدى, ول مەنى كورەر-كورمەستەن. تاپ وسىلاي قارسى الادى دەپ ويلاماپ ەدىم. شىنىمدى ايتسام, ساسىپ قالدىم. – جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن شىعار, – دەدىم, كۇمىلجىپ. – ارينە, ارينە, جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن!.. ال مىناۋ نە؟ ىستەگەن جۇمى­­سىڭنىڭ بەلگىسى مە؟! – دەپ كونۆەرتتى ۇسىنا سالدى. وقىپ كورسەم, “مەنىڭ جىبەرگەن ولەڭدەرىمە نەگە جاۋاپ بەرمەيسىڭدەر؟” دەپتى بەيتانىس بىرەۋ. – جۇباعا, مەنىڭ قولىمدا جاۋاپ قايىرىلماعان بىردە-ءبىر قولجازبا جوق. تەكسەرىپ كورىڭىز! – دەدىم. ول قوڭىراۋ سوعىپ, حاتشى اپاي ارقىلى تەكسەرتىپ كوردى. جوق... بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ويتكەنى, بايبالامشىل اۆتور الدىمەن ارىز جازىپ, ولەڭدەرىن كەيىن جىبەرگەن ەكەن. ونى بىرەر ايدان كەيىن بارىپ الدىق. جۇباعاڭ اعا بۋىننىڭ سوڭى, جاڭا بۋىننىڭ باسى ىسپەتتى وتە پاراساتتى جانە العىر ازامات بولاتىن. ول ۇلكەندەردىڭ اسا قىمبات قاسيەتتەرىن ءوز بويىنا بارىنشا سىڭىرگەن رەداكتور. جاقىن-جۋىق, دوس-جولداستارىنا دەگەن وكپە-نازى بولسا دا, كوڭىلىندە ۇزاق ساقتاماي, رەتى كەلگەندە ايتا بىلەتىن. ءسويتىپ, ىشتەي تازارىپ وتىراتىن دا عاجاپ قاسيەتى بار ەدى. مەن سول “جۇلدىز” جۋرنالىنا جاڭا-جاڭا ورنالاسىپ, رەداكتسيانىڭ ىشكى داستۇرلەرىنە ەندى-ەندى ەتەنە بولا باستاعان كەزدە, اياقاستى سىرقاتتانىپ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالدى. مەنىڭ قايدا جۇرگەنىم ەسىمدە جوق. رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى جۇباعاڭا بارىپ كوڭىلىن سۇراپ شىعىپتى. سولاردىڭ اراسىندا مەنىڭ بارماي قالعانىما تاڭ قالعان بولۋى كەرەك... بىرەر كۇننەن كەيىن ويدا جوقتا اعامىز كىرىپ كەلدى. كىرىپ كەلدى دە اتىپ-اتىپ تۇرەگەلگەن قىزمەتكەرلەرىنە بۇرىلماي, بىردەن مەنىڭ الدىما كەلىپ توقتادى. – قاشان شىقتىڭىز, جۇباعا؟ ءتاۋىر بولدىڭىز با؟ – دەپ جۇرت جامىراي سۇراق قويىپ جاتتى. – مەنىڭ ءحالىم جامان ەمەس, مىنا مىرزاليەۆتىڭ ءحالى قالاي ەكەن دەپ كەلدىم! قالايسىڭ, مىرزا؟ – دەدى. – “مىرزاڭىزدىڭ” ءحالى جامان بولۋشى ما ەدى, – دەدىم. مەن دە قىرسىعا جاۋاپ بەردىم. جۇبان اعامىزدىڭ ءوزى دە ايتا بىلەتىن, ايتقاندى ارتىعىمەن تۇسىنە بىلەتىن ويلى قازاق قوي! قازىمىرلانا بەرمەي رايىنان تەز قايتىپ, قىزمەتكەرلەرىمەن شۇيىركەلەسىپ كەتتى. سىرتتاي سۇستى, ءتىپتى قاھارلى كورىنگەنمەن, جولداستارىنا, ىنىلەرىنە اسا مەيىربان, كەشىرىمدى بولاتىن. ول ولە-ولگەنىنشە وسى قاسيەتىنەن ايىرىلعان جوق. ال ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قايتپاس قايسارلىق كورسەتتى. قاسقايىپ تۇرىپ جاڭا كەلگەن رەسپۋبليكا باسشىسىنا ايتار ءسوزىن ايتىپ تىندى. كەيىنىرەك مەن وسى ويىمدى ولەڭگە اينالدىرىپ بىلاي دەپ جازدىم: قانشا ارۋاق اتى تۇگەل اتالماعان! جالتارسام,  قارايدى ولار قاتال ماعان. تۇرعاندا اقىن ءتىرى ەشبىر پاتشا, ەشبىر حان تىنىش ۇيىقتاپ جاتا الماعان. سول ءبىر كەشتەن كەيىن, ساياسي رۋحاني بەتپە-بەت ايتىسقاننان كەيىن جۇبان اعامىز سىرقاتتانىپ اۋرۋحاناعا ءتۇستى. ول جاي عانا اۋرۋحانا ەمەس, قاقپان ەدى. سول كۇندەرى “تۇتقىننىڭ” حال-جاعدايىن كورىپ, كوڭىل-كۇيىن سۇراپ قايتقان ءابدىلدا تاجىباەۆ اعامىز ماعان تەلەفون سوعىپ: – قادىر, سەن جۇبان اعاڭا بارىپ شىقپادىڭ با, مەن باردىم, ول ماعان “الىپ بارا جاتقان ناۋقاسىم جوق... بىراق, بىراق مەن وسى جەردەن قايتىپ شىق­پايتىن شىعارمىن, ءسىرا”, – دەدى. سۇم جۇرەك ءبىر نارسەنى سەزىپ جاتىر-اۋ دەيمىن. مۇنداي سوزدەن ءوز باسىم تۇرشىگىپ كەتتىم” دەدى. سودان بىرەر كۇن وتەر-وتپەستەن قايران اقىن قايتىس بولدى. وسى كەزدەرى مەنىڭ “قورام­ساق” اتتى جاڭا كىتابىم جارىق كورگەن ەدى. سوندا “كارى قىران” دەگەن ولەڭ بار. كوك اسپانىن – بۇلت ەمەس – مۇڭ قاپتاعان كەزدە قىران قىران با ءۇن قاتپاعان؟! شاڭق ەتتى دە شاۋ بۇركىت, زۋلاپ كەلىپ, قويىپ كەتتى كوك تاسقا كۇن قاقتاعان. كۇرسىندى تاۋ اق قارلى – اق كەبىندى كارى قىران وسىلاي تاپتى ءولىمدى. جاسىن تۇسكەن دوڭگەلەك شار ايناداي پاي-پاي شىركىن – كوك تاسىڭ قاق ءبولىندى. قىران ەدى بۇل نەتكەن قۇدىرەتتى! نايزاعايداي جارقىراپ, عۇمىرى ءوتتى. كورگەن كەزدە وسىنى شىمىركەنىپ,  جاس بۇركىتتىڭ جۇرەگى ءبىر ءدىر ەتتى. ساباق الىپ شەجىرە كونە كۇننەن, ءبارىن كوزدەن وتكىزىپ ەلەگىنەن, قىرانشا ءومىر سۇرگەنىڭ قانداي عاجاپ, قانداي باقىت! قانداي باقىت – قىرانشا ولە بىلگەن. قادىر مىرزا-ءالي.