ەركىن ويدى قاپاسقا قاماعان كەڭەس كەزەڭىندە ماحامبەت رۋحىنداعى ازاماتتىق-ۇلتتىق بىرەگەي تۇلعاسىمەن حالىق قۇرمەتتەگەن اسا ءىرى اقىنىمىز جۇبان مولداعاليەۆ بولعانى بەلگىلى. جۇبان اقىننىڭ كەۋدەنى باسقان كەۋدەمسوقتىققا نارازى ورلىكپەن: “مەن – قازاقپىن!” دەپ جالپاق دۇنيەگە جار سالۋى نەشەمە ۇرپاقتىڭ نامىسىنا قايراق بولمادى دەسەڭىزشى! مىڭداعان اۋىل-مەكتەپ, اۋدان ساحنالارىنان: “مەن – قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن!..” دەپ تەبىرەنە وقىلعان وتتى جىر شۋماقتارى قانشاما قازاقتىڭ قانىن قىزدىرىپ, قانشاما جاستىڭ جۇرەگىنە شوق سالمادى دەسەڭىزشى! ال اتاقتى “حاتشىعا حات” ولەڭى توتاليتارلىق جىمىسقى تارتىپپەن شەگەندەلگەن وكتەم قوعامنىڭ بەتپەردەسىن سىپىرۋعا تالپىنعان بىردەن-ءبىر العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولعانى دا راس. البەتتە, اقىن ازاماتتىعىنىڭ شىرقاۋ شىڭى 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جازۋشىلار وداعىندا كەزدەي- سوق كەلگەن كولبينمەن كەزدەسۋدە قازاق ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, قازاق جاستارىنىڭ ار-نامىسىن قورعاپ, اشىنا, شامىرقانا, ىزالى-نازالى ءسوز سويلەۋى بولاتىن.
وسىنداي باتىر مىنەزدى, ەرجۇرەك اقىننىڭ ەندى بىردە: “مەن قازاق ايەلىنە قايران قالام!” دەپ سونشالىقتى نازىك تە مەيىربان سىرشىلدىقپەن, ايرىقشا اياۋلى ماحابباتپەن جىرلاي العانىنا ءوزىڭ دە قايران قالعاندايسىڭ. ءيا, سۇيە بىلمەس جۇرەكتەن ەرلىك تە شىقپايدى. قازاق ايەلىن وسىنشالىقتى قادىر تۇتىپ, قاستەرلەيتىن پاراساتقا جەتەلەگەن, بالكىم, اناسى زەرىپ, سونىمەن بىرگە, 41 جىل وتاسقان جان جارى سوفيا اپاي بولار. قىران قازاقتىڭ اقجايىقتان تارتىپ, ورال ءوڭىرىن اداقتاپ, الاتاۋمەن استاسىپ, دابىسى “بايقوڭىر باسپالداقتارىمەن” ورلەپ, جويقىن “سەل” ەكپىنىمەن ۇدەمەلەپ, “كىسەن اشقان” كۇيىندەي تەبىرەنە شالقىپ, دابىسى قازاقتىڭ “قىران دالاسىنا” تۇگەل جەتكەن 90 جىلدىق تويى كۇندەرىندە ءبىز سوفيا مالىكقىزى مولداعاليەۆامەن سۇحباتتاسۋدى وزىمىزگە پارىز ساناپ ەدىك.
– سوفيا اپاي, جۇرت جۇباقاڭ ەكەۋىڭىزدى ناعىز قۇداي قوسقان قوساقتار ەدى دەپ اڭىز قىلادى. اعامەن العاش قالاي كەزدەسىپ, كوڭىلدەرىڭىز قالاي جاراستى؟
– راسىندا دا, جۇبان ەكەۋمىزدى قوسقان اۋەلى قۇداي, سوسىن يماندى بولعىر ەنەم زەرىپ ەدى. ءومىر-باقي جارىقتىق ەنەمنىڭ اتىن اتاماي, بەتىنە ءبىر كەلمەي, سىيلاپ ءوتتىم. “ماما” دەۋشى ەدىم. ەندى ءوزىم 80-نەن اسقاندا, ءوزىم دە 8 نەمەرە, 4 شوبەرەنىڭ اجەسى بولعانىمدا, ەل ءبىلسىن دەپ, اتىن اتاعانىمدى ارۋاعى كەشىرەر.
1947 جىلى ءالى دە اسكەري قىزمەتتەگى جۇبان تاشكەنتتەن الماتىعا اۋىسىپ كەلىپ, قازىرگى پانفيلوۆشىلار پاركىندەگى وفيتسەرلەر ءۇيىنىڭ كومەندانتى بولىپ ىستەپ جۇرەدى. مايدان گازەتىندە ماشىڭكەشى بولعان ايشا اپايدىڭ ۇيىنە توقتاپ, ءبىر بولمەسىنە كىرەدى. تايپاقتان شەشەسىن الىپ كەلەدى. ول كىسى ءوزى كوممۋنيست, اۋىلسوۆەت توراعاسى بولعان, ەلىنە قادىرلى ادام ەدى. “كەلىن اپەر!” دەپ دىگەرلەيدى. جۇبان ءبىر ادامدى اكەپ كورسەتسە, ونى ۇناتپاپتى. سوسىن ايشا اپايدىڭ كورشىسى, ماماممەن, ناعاشى شەشەممەن جاقىن تانىس گۇلسىم دەگەن اپايعا: “ماعان ءبىر جاقسى قىز تاۋىپ اكەلشى, مەن كورەيىن”, دەيدى.
ول كەزدەگى مەنىڭ جاعدايىم بىلاي: ناعاشى اتام سەيىتقالي مەڭدەشەۆ 1937 جىلى “حالىق جاۋى” دەپ ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەن. ءوز اكەم 1942 جىلى سوعىستا قازا تاپقان. ناعاشى شەشەم ءرازيا, انام جۇپار (تولقۇجاتى بويىنشا تامارا) بەس بالانى باعىپ, بىرگە تۇرامىز. مەن ماسكەۋدىڭ سوعىس جىلدارىندا الماتىعا كوشىرىلگەن ماقتا-ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسىندا جۇمىس ىستەيمىن. 1947 جىلى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق فيزكۋلتۋرا پارادىنا قاتىسقام. سوندا تۇسكەن فوتو ۇيدە ۇستەل ۇستىندە تۇرۋشى ەدى, گۇلسىم اپاي سونى بىلدىرمەي الىپ كەتىپ, جۇباننىڭ اناسىنا كورسەتەدى. “جارايدى, وسى قىزدى الىپ كەل”, دەيدى ول كىسى.
– قىز ۇناتا ما, جوق پا, وندا شارۋا جوق قوي؟
– ول كەزدىڭ ۇلكەن كىسىلەرى سولاي ەدى عوي. وندا مەن قازاقشا بىلمەيمىن. تۇسىنەمىن, بىراق سويلەي المايمىن. جاڭاعى جايلاردان بەيحابارمىن. گۇلسىم اپاي الدەنەنى سىلتاۋراتىپ ايشا اپايدىڭ ۇيىنە الىپ بارىپ, جۇباندار تۇراتىن بولمەگە كىرگىزدى. كەرەۋەتتە – جۇبان, جەردەگى توسەك ۇستىندە اياق جاعىن بەلىنە دەيىن كورپەمەن قىمتانىپ اناسى وتىر ەكەن. جۇباندى العاش كورۋىم وسى. اسكەري فورما, كيتەلمەن وتىر. كاپيتان. سىمداي تارتىلعان سىمباتتى دا تۇلعالى جىگىت. نە جاعداي ەكەنىن ءىشىم سەزدى. ۇندەمەستەن ەسىك الدىنداعى ورىندىققا وتىرا قالدىم. گۇلسىم اپاي: “شاي قايناتا قويايىن”, دەپ ساماۋىردى الىپ شىعىپ كەتىپ, قايتا كىردى. جۇبان سول ارادا: ء“سىز مىنا كىسىنى كىرگىزىپ, ءوزىڭىز ەشتەڭە دەمەستەن شىعىپ كەتتىڭىز. بۇل كىسى ۇيالىپ وتىر بىلەم”, دەدى. گۇلسىم اپاي: ء“ا, بۇل تامارانىڭ قىزى عوي, تانىسىپ وتىرىڭدار”, دەپ ك ۇلىمسىرەدى. جۇبان ماعان قولىن بەردى:
– جۇبان!
– سوفيا!
سوسىن توسەك ۇستىندە وتىرعان بولاشاق ەنەمە قول بەرىپ امانداستىم دا, قايتادان ورنىما كەلىپ وتىردىم. شاي ىشەمىز دەگەن كەزدە راحمەت ايتىپ, شىعىپ كەتتىم.
ەرتەڭىنە گۇلسىم اپاي ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ: “ۇناتتى!” دەگەن حابارىن جەتكىزدى. شەشەسى: “وسى قىزدى الساڭ دا الاسىڭ, الماساڭ دا الاسىڭ. باسقانىڭ ماعان كەرەگى جوق”, دەپ قيعىلىقتى سالىپ وتىر, دەيدى.
– ءسىز شە؟ العاش كورگەندە ءسىز ۇناتتىڭىز با جۇباقاڭدى؟
– شىنىمدى ايتسام, جىگىتتى مەن دە ۇناتتىم. ءارى جاعدايدىڭ ءوزى وسىعان بەيىمدەپ تۇردى. ناعاشى شەشەم: “قازىرگى ۋاقىت قيىن, تۇرمىسقا شىق, ءسويتىپ, بىزگە دە قارايلاس”, دەپ ايتىپ وتىراتىن. ال مەن ايتتىرعان كىسىگە بارعىم كەلمەي جۇرگەن. ارينە, ول سۇڭعاق بويلى, سىمباتتى كاپيتان جۇبانمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن.
ءبىز ول كەزدە قازىرگى سەيفۋللين مەن گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, №15 مەكتەپتىڭ قاسىندا تۇرامىز. جولداسى ساعىنعالي سەيىتوۆتى ەرتىپ جۇبان كەلە باستادى. مەنى شاقىرتىپ سىرتقا شىعارىپ الادى. كينوعا نە تەاترعا, ەشقايدا بارمايمىز. ۇشەۋمىز سەيفۋللين, گوگول, امانگەلدى كوشەلەرىن نەشە قايتارا اينالىپ جۇرەمىز دە قويامىز. ساعىنعالي: “جۇبان سوعىستا بولعان, ءوزى اقىن, كەلەشەگى زور”, دەيدى. ول كۇندەردە قانداي كەلەشەك ەكەنىن مەن تۇسىنە قويمايمىن. “جالعىز شەشەسى بار, سول كىسىنى كۇتۋ كەرەك, سول كىسىنىڭ ايتقانىن ىستەۋ كەرەك. سوندا ءبارى دۇرىس بولادى”, دەيدى. ۇلكەن كىسى ءوز ۇيىمدە دە بار, ءوز ويىمشا, قارت ادامدى باعۋدى بىلەتىن سياقتىمىن. كيىم-كەشەگىن تازا ۇستاسام, تاماعىن ۋاقتىلى بەرسەم, باسقا دا دەگەنىن ىستەسەم... بۇل ايتقاندار دا قولىمنان كەلەتىن سياقتى. ءسويتىپ, كەلىن بولىپ اق بوساعانى اتتاردا: “انامدى سىيلاۋعا ءتيىسسىڭ”, دەگەن جۇباننىڭ تىلەگىن 18-دەگى ورىمدەي شاعىمدا زاڭ رەتىندە قابىلداپ ەدىم. وسىلايشا ەكى-ءۇش قايتارا كەزدەسكەننەن كەيىن ءبىر-بىرىمىزگە كادىمگىدەي ۇيرەنىسىپ, اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ۇيگە كەلىپ ايتتىردى. 47-ءشى جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا ۇيدە جۇپىنى عانا ۇزاتۋ تويىمدى جاسادى.
– ء“سۇيدىم-كۇيدىم” دەگەن, جالىنداعان ماحاببات بولعان جوق ەكەن عوي؟ بىراق جۇباقاڭ كەيىنىرەك: “نە عالىم, نە قايراتكەر بولماساڭ دا, ايەلدىڭ دانالىعىن سەنەن ۇقتىم” دەگەنى بار ەدى.
– اۋەل باستان-اق ارامىزدا “كۇيدىم-ءسۇيدىم” دەگەن, الداۋسىراتقان ارزان ءسوز بولعان جوق. شىنايى سىيلاستىق پەن سەنىمگە جۇگىندىك. مۇندايدا ماحاببات ءوزى ارتىنان كەلەدى ەكەن. ەكەۋمىزدىڭ ومىرلىك سىرىمىزدى جۇبان كەيىن بىلاي جىرلاسا, سول راس:
تانىستىق, تانىستىق تا ۇيلەندىك ءبىز,
ءۇيى دە, كۇيى دە جوق كۇيدە ەدىك ءبىز.
جۇپىنى سەن ۇياڭ قىز, مەن مايدانگەر,
تۇرمىستى كىمنەن, قاشان ۇيرەنىپپىز؟
بار تۇگىل جوققا رازى, تۇرا بەردىك,
بولمادى سىنىق وجاۋ مۇرا دەرلىك.
سەنگەنبىز “سۇيەمىز” دەپ انت-سۋ ىشپەي,
بۇل ءتىپتى بولماسا دا, ءسىرا دا ەرلىك.
جۇباننىڭ: “مەن سەنى سۇيەدى ەكەم”, دەگەن ءسوزىن العاش رەت 18 جىلدان كەيىن موڭعوليادا ساپاردا ءجۇرىپ جازعان حاتىنان وقىعانىمدا تولقىپ, كوزىمە جاس العانىم بار ەدى. ءتۇيىپ ايتسام, جۇبانداي ۇلكەن جۇرەكتى, سانالى ازاماتقا جار بولعان, ونىمەن ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن قاتار بولىسكەن قىرىق ءبىر جىلىم – ەڭ باقىتتى جىلدارىم, ماعىنالى داۋرەن, ۇلكەن تاريح.
– سول عاجايىپ باقىتقا جەتكەنىڭىز ءۇشىن ەنەڭىزگە قارىزدارمىن دەپ بىلەسىز عوي.
– البەتتە, العاشقى ءسوزىمدى ەنەمنەن باستادىم, قۇدايدىڭ قالاۋى سول كىسى ارقىلى جۇزەگە اسقانى راس. قاي انا بالاسىنا باقىت تىلەمەيدى دەيسىز. جۇبانىنىڭ باقىتى مەن ەكەنىمدى قۇداي بىلدىرگەن شىعار جارىقتىققا. ۇيلەنگەن سوڭ بىردەن ەلگە, تايپاققا اپارىپ, اۋىلدا توي جاسادى, ابىسىن-اجىن مەن ۇلكەندەرگە سالەم بەرگىزدى. باسىما ورامال سالىپ, سول ەلدىڭ كەلىنى بوپ ءتۇستىم. ول كەزدە نەكەگە دە وتىرعان جوق ەدىك. اۋىلعا بارعاندا بارلىق تاماقتى ءبىر قازانعا قالاي پىسىرەدى دەپ تاڭعالاتىنمىن.
الماتىعا كەلگەسىن جۇبان “لەنينشىل جاس” گازەتىنە جۇمىسقا تۇردى. پاتەر جالدايمىز. جازۋشىلاردىڭ كوبى سولاي. تۇرمىستىڭ تار كەزى, جەتپەي جاتاتىن نارسە كوپ. جۇبان كوبىنەسە تۇندە وتىرىپ جازاتىن. شام ءسونىپ قالسا, شىنى قۇتىعا كەروسين قۇيىپ, قولدان بىلتەلى شام جاسايدى.
جۇباننىڭ ايرىقشا ءبىر قاسيەتى, اناسىن كەرەمەت جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەدى. ۇكىمەتتىڭ اۋرۋحاناسىنا جاتقىزىپ, ەمدەتىپ ءجۇردى. ەنەم اپپاق, اققۋداي كەلبەتتى كىسى ەدى. ايتارىن دا ايتىپ سالىپ وتىراتىن.
“مىنا جۇبانىم, اكەسىنەن التى ايلىعىندا قالعان. ءوزىم ءوسىرىپ, ءوزىم جەتكىزدىم. بيلىكتى ەندى ءوزىم ۇستايمىن”, – دەيتىن.
ول كىسى سولاي سويلەپ وتىرعاندا “بيلىكتىڭ” نە نارسە ەكەنىن تاعى تۇسىنبەي دال بولىپ مەن وتىرامىن. كەيىن ءبىلدىم عوي. سول بيلىك تە ماعان تەگى كەرەگى جوق نارسە ەكەن. بىرتىندەپ بالالار كەلىپ جاتتى ومىرگە. ءبارىنىڭ اتتارىن ءوزى قويدى, قۋانىش, گۇلميرا, قۋاندىق. تەك ءتورتىنشى بالامىز ازاماتتىڭ اتىن جۇبان قويدى. ازامات تۋعاندا قۇرمانعازى-فۋرمانوۆ كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنان پاتەر الىپ, ءسابيت مۇقانوۆقا كورشى بولدىق.
بالالاردى قۇشاقتاپ سۇيۋگە ماعان رۇقسات جوق. “ۇيىڭنەن تۋىپ اكەلگەن بالا جوق, بالانىڭ ءبارى مەنىكى”, دەيتىن مامام. قايتەم, ەنەمنىڭ بەتىنە كەلۋگە بولمايدى, بارىنە كونەم, ءبارىن ءۇنسىز كوتەردىم. سول كۇندەردى قازىر ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. وتباسى سىيلاستىعىن, قازاقى ءداستۇردى قالىپتاستىرعان ەنە تاربيەسىنەن ەشبىر زيان كورگەن جوقپىن. “داستارقانى تازا ايەلدىڭ تاعامى دا ءدامدى”, “كۇيەۋىنىڭ جاعاسى مەن قول ورامالىنان ايەلىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلەدى”, دەپ مامام ايتاتىن سوزدەر ءالى ەسىمدە.
قارتايعاندا ءبىر بالا عوي. قىزىق مىنەزدەرى كوپ ەدى جارىقتىقتىڭ, بىراق تىلەگى ءدايىم اق بولاتىن. كەيدە بالالاردى دارىگەرگە اپارعاندا وڭاشادا ءسۇيىپ-ءسۇيىپ الامىن. ۇيگە كەلگەندە: ء“اي, نەمەنە, مىنا سوفيا ءسۇيىپ قويعاننان ساۋ ما؟ ءيىسى شىعىپ كەتىپتى عوي”, دەپ وتىرادى. بالالار: “جوق, سۇيگەن جوق”, دەپ شۋ ەتە تۇسەدى. مامام سوعان ءماز بولادى. جۇبان دا ميىعىنان ك ۇلىپ قويادى. بالالار تەنتەك بوپ, بۇزىقتىق ىستەسە, جازالايتىن دا مامام, جاقسى كورىپ ەركەلەتىپ, ەمىرەنەتىن دە ءبىر ءوزى. مەنىڭ بالالارعا ۇرسۋىما رۇقسات جوق. ال جۇبانعا رۇقسات بار. اجەلەرىن بالالار “ماما” دەيدى. مەنىڭ اتىمدى اتايدى. سوندا عوي مەكتەپتەگى وقۋشىلار ءبىزدىڭ بالالاردان: “پوچەمۋ ۋ ۆاس ماما ستارايا, ا پاپا مولودوي؟” دەپ سۇراپ جۇرگەنى. ازاماتتى وزىمىزگە بەرگەن. وسە كەلە ءتاتتى قىلىقتارى كوبەيگەن كەزدە: ء“اي, وسى بالانى دا ءوزىم الىپ قويام با, قايتەم؟” دەپ ءبىزدى ارا-تۇرا “قورقىتىپ” قوياتىن. مامامىز اۋىرىپ الدە ءبىر جابىرقاعان كەزدەرىندە دومبىرا شەرتىپ, شەر تارقاتىپ, ويعا باتىپ وتىراتىنى دا بولۋشى ەدى. سوعان قاراعاندا جۇبان اقىندىعىنىڭ ءبىر باستاۋى اناسىندا جاتىر-اۋ دەپ ويلايمىن.
– جازۋشىلاردىڭ ىشىندە كىمدەرمەن كوبىرەك ارالاس-قۇرالاستىقتا بولدىڭىزدار؟
– سول كەزدەگى ءومىر, ادامدىق قارىم-قاتىناس تا باسقاشاراق ەدى عوي. ۇلكەن كىسىلەر كەيىنگى تولقىن جاستاردى باۋىرىنا تارتاتىن. كوبىنە-كوپ سونداي جاقسى اعالارمەن ارالاستىق. مامام قايتقاندا ءسابيت مۇقانوۆ: “جەڭگەيدىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتىپ ەدىك, ەندى كەلىننىڭ قولىنا قارايتىن بولدىق”, دەگەنى بار. ۇلكەن كىسىلەردى قوناق ەتىپ كۇتۋ بۇدان بىلاي ماعان ۇلكەن سىن بولاتىنىن سوندا ءتۇسىندىم. سودان داستارقانىم مەن كوڭىلىمدى مامامنان اسىرماسام, كەم قىلماۋىم كەرەك دەپ بەكىنىپ, سول ارداقتىلار الدىنداعى كەلىندىك مىندەتىمدى اتقاردىم دەپ ويلايمىن. جۇبان مۇحتار اۋەزوۆ, عابيدەن مۇستافين, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ديحان ابىلەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, ءادي ءشارىپوۆ, قاليجان بەكحوجين جانە باسقالارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ, سول سياقتى وزگە دە كوپتەگەن اعا-اپالار قولىمنان ءدام تاتتى. تاحاۋي, قۋاندىق, ءابدىجامىل, سادىقبەكتەي قاتار-قۇرالىپتاستارمەن, قالتاي مەن زەينوللا سەكىلدى وكشەلەستەرمەن ءازىل-قالجىڭى ءبىر بولدى. جۇباننىڭ ءوزى قالجىڭعا دا, كەلىستىرە جاۋاپ بەرۋگە دە جاقسى ەدى عوي. زەكەڭنىڭ اناسى مەن ءبىزدىڭ مامامىزدىڭ قابىرلەرى قاتار جاتىر. تۇمانباي مولداعاليەۆ تۋعان ىنىسىندەي ەركەلەدى, ءالى كۇنگە دەيىن ىزەتى سول قالپىندا. ءىزتاي ءمامبەتوۆ, كەيىنگى جاستاردان زەينوللا سەرىكقاليەۆ تۋىستاي ارالاستى. جۇبان كۇشتى اقىندىعىن باعالاپ مۇقاعاليدى دا قولداپ ءجۇردى.
ول كەزدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا وداقتاس رەسپۋبليكالاردان قوناقتار كەلەتىن. ءتۇرلى سيمپوزيۋمدار, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرۋشى ەدى عوي. سونداعى كادەلى قوناقتار ءاسىرەسە ءسابيت, عابيت اعالاردىڭ, ءانۋاردىڭ وتباسىلارىندا جانە ءبىزدىڭ ۇيدە ءجيى بولاتىن. باسقالاردى بىلاي قويعاندا, شىڭعىس ايتماتوۆ, عافۋر عۇلام, مىرزا تۇرسىن زادە, داۆيد كۋگۋلتينوۆ, راسۋل عامزاتوۆ, مۇستاي كارىم, بەردى كەربەباەۆتاي الىپتاردى, اتاقتى ورىس اقىندارى اندرەي ۆوزنەسەنسكي, روبەرت روجدەستۆەنسكي, ەۆگەني ەۆتۋشەنكونى اق داستارقانىمدا قوناق قىپ كۇتكەنىمدى ماقتان ەتەمىن. بۇل دا بولسا جۇبانداي اسىل جارىم, ازاماتىمنىڭ ارقاسى. بۇلاردىڭ ءبارى جۇبانعا دەگەن ىستىق سەزىمىن, ونىڭ اقىندىق بيىك دارىنىن ايتىپ مارە-سارە بولاتىن.
– اعانىڭ شىعارماشىلىق ماشىقتارى مەن مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن دە ايتا وتىرساڭىز؟
– جۇباقاڭ قاشاندا ادىلدىك جاقتا بولاتىن. تىكەلەي وزىمە, بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە, تۋىس-تۋعاندارىنا مەيىرىم-پاراساتىمەن تانىلسا, حالقىنا اقيىق اقىن رەتىندە بەلگىلى بولدى. قوعامدىق جۇمىستارى باسىنان اسىپ جاتاتىن. ىمىراشىلداردى, جاعىمپازداردى جانى جەك كورەتىن. ارينە, قىزمەت بابىندا سوزگە كەلىپ قالاتىن قالامداستارىن وزىنە جاۋ سانامايتىن. قايتا ولارمەن اراعا كۇن سالىپ اقجارقىن سويلەسىپ كەتەتىنىن بىلەمىن.
وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلى وسى كۇنگە دەيىن وتىرعان جايلى كەڭ ۇيىمىزگە كىردىك. جازۋمەن تۇسكە شەيىن اينالىسىپ ءجۇردى. ءماسكەۋدەگى سەرافيموۆيچ اتىنداعى شىعارماشىلىق ۇيىنە بارعان كەزدەردە ۇنەمى قاۋىرت جۇمىس ءىستەيتىن. ءبىر ادەتى – ويلاپ جۇرگەن تاقىرىبىن قاعازعا بىردەن تۇسىرە سالمايتىن, كوپ ويلانىپ, تولعاناتىن. پوەما-داستاندارىن جازىپ بولعاسىن مىندەتتى تۇردە قاعازعا قايتادان كوشىرىپ شىعاتىن. ماشىنكەگە باسۋعا تەك سودان كەيىن عانا بەرۋشى ەدى.
مەن كەرەمەتپىن دەپ ەشقاشان كەۋدەسىن قاقپادى, قانداي بيىكتە جۇرسە دە قاراپايىمدىلىعىنان جازبادى. جازۋشىلار وداعىنا باسشى بولعاندا كىمگە دە بولسىن قولىنان كەلگەن كومەگىن ايامادى. ال قولىنان كەلمەسە, بىردەن ايتاتىن, ەشكىمگە ەكىۇشتى جاۋاپ بەرىپ, وتىرىك ۋادەمەن الدارقاتقان ەمەس. ۇيدە جۇمىسىنىڭ جايىن ايتپايتىن. قاباعى ءتۇيىلىپ كەلە مە, جادىراپ كەلە مە – ءوزىم سەزىپ, بايقاپ, سوعان قاراي جاعدايىن ويلاستىرۋشى ەدىم.
– ءۇي تىرشىلىگىنە يكەمى قالاي ەدى؟
– وسى سۇراققا وراي, ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. ىلە اۋدانىنان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بوپ تۇرعاندا بىردە شوفەرى ۇيگە 20-30 قاربىز اكەلدى. مەن ولاردى تومەندەگى جەرتولەگە ءتۇسىرىپ الدىم دا:
– بالام, مىناعان قانشا تولەيمىن, – دەپ سۇرادىم.
– اپا, مەن اقشا تولەپ العام جوق, سىزدەن اقشا المايمىن, – دەدى.
– بۇدان بىلاي اقشاسىز ەشنارسە اكەلۋشى بولما, – دەدىم.
كەشكە وسىنى جۇبانعا ايتىپ بەرسەم, ول مەنى قۇپتادى. قۇداعيىمىز ساۋدا ورنىندا ىستەپ ءجۇردى. سوندا جۇبان: ء“اي, سوفيا, اقشاڭ بولسا, كوكبازاردان بار دا كەرەگىڭدى ال. اقشاڭ بولماسا, اش وتىرساڭ دا ەشتەڭە سۇراۋشى بولما”, دەيتىن.
ۇلكەن بالالار بولەك وتاۋعا شىعىپ, ۇيدە كەنجە ۇل ازاماتپەن قالدىق, كەلىنىمىز بار. جۇبان سول كەزدە سىرقاتتانىڭقىراپ, جەڭىل تاماق ءىشىپ ءجۇردى. كەيدە ۇيدە قوناق بولادى, ودان ىدىس-اياق جۋىپ, جارما تازالاپ, تۇنگى 2-گە دەيىن ءجۇرىپ قالام. سوندا جۇباننىڭ ايتقانى عوي:
– ازامات, كەلىن نەگە ساعات 11-دە جاتىپ قالادى, ال شەشەڭ تۇنگى 2-گە دەيىن ۇيىقتاي الماي جۇرەدى؟ – دەپ.
ەرتەڭىنە كەلىنىم شىر-شىر ەتەدى. بۇل ىزەت ەدى.
جۇبان بالالاردى وسىلاي تاربيەلەۋشى ەدى. سول كىشى كەلىنىممەن 25 جىل بىرگە تۇرىپ جاتىرمىن. قۇدايعا شۇكىر, سىيىندا كەمدىك جوق. ۇلكەن قىزىن تۇرمىسقا بەرىپ, ءوزى دە اجە بولدى.
– جۇبان اقىننىڭ قۋانعان, كۇيىنىپ رەنجىگەن ساتتەرىن ەسكە تۇسىرە الاسىز با؟
– ءاربىر ءىرى شىعارماسىن اياقتاعان كۇندەردە قۋانىشقا بولەنەتىنبىز. رەسپۋبليكانىڭ جانە وداقتىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتارىن الۋى, باسقا دا ۇلكەن مارتەبەلەرگە جەتۋى, ءماسكەۋدە ابىرويلى بولۋى – ءبارى دە كوڭىلىمىزدى ءوسىردى. ماسكەۋدە بولاتىن سەزدەر مەن وزگە دە جينالىستارعا مەنى قالدىرماي ەرتىپ بارىپ ءجۇردى.
جازۋشىلار وداعىن باسقارىپ جۇرگەنىندە ءبىر جولى دىنمۇحاممەد قوناەۆ قابىلداۋىنا شاقىرىپ, قالامگەرلەردىڭ ىنتىماقتاسىپ ءار وبلىسقا بارۋلارىن, ادەبيەت كۇندەرىن وتكىزۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى ءىس-شارالاردى جۇباننىڭ اسا بەلسەندى, جاقسى كوڭىل كۇيدە اتقارىپ شىققانى ەسىمدە.
كوپ دوستارمەن بىرگە بىرەن-ساران كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەر كورە الماۋشىلار دا بولماي قالعان جوق. حالىق كەرەمەت قابىلداعان ەڭ تانىمال پوەماسى “مەن – قازاقپىن” شىققاندا جۇباننىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, بۇل شىعارما ۇلتشىلدىقتى ۋاعىزدايدى دەگەندەر دە تابىلدى. “حاتشىعا حات” ولەڭىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, بازبىرەۋلەر جۇبان مەن باسشىلىقتاعى ادامدار اراسىنا وت سالۋعا ۇمتىلدى. ولەڭ شىققان “جۇلدىز” جۋرنالىن قوناەۆتان باستاپ ورتالىق كوميتەت بيۋرو مۇشەلەرى ۇيلەرىنىڭ پوشتا جاشىگىنە سالىپ كەتكەن. ءىشىندە: “جۇباننىڭ ولەڭىنە كوڭىل اۋدارساڭىز” دەگەن ءبىر جاپىراق قاعاز بار. ارينە, مۇنداي جىمىسقىلىقتار جۇرەككە جۇك تۇسىرمەي قويعان جوق.
جۇباقاڭنىڭ جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندەگى اتاقتى ايىپتاۋ ءسوزى امبە حالايىققا بەلگىلى. سول ءبىر اۋىر كۇندەر ەدى. ءبىر ۇلىمىز ىشكى ءىستەر مينيسترلىگىندە ىستەيتىن. حالىق جاساعىنداعى بالالار كەلگەنشە الاڭداپ, بايىز تاپپاي, تۇنگى 12-گە دەيىن بالكوننان قايتا-قايتا قارايتىن. “بولەك-بولەك جۇرمەڭدەر. ەشكىمدى ۇرىپ قول جۇمساماڭدار”, دەيدى. ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ تەلەفون سوعىپ: “وداققا كولبين كەلەدى. ءسىز سويلەڭىزشى, جۇباقا!” دەدى. تۇنىمەن وتىرىپ, سويلەيتىن ءسوزىن دايىنداپ جازدى. “قىزدارىمىزدىڭ ارىن تاپتاپ, ۇلدارىمىزدى مۇزعا وتىرعىزعانى نەسى!” دەپ اشۋلاندى جۇباقاڭ. بارشا نارازىلىعىن كولبيننىڭ بەتىنە ايتتى دا. سول ايتقاندارى بويىنشا كەيبىر جازالاردى جۇمسارتقان كورىنەدى. كولبين جازۋشىلار وداعىنا ەكىنشى رەت كەلگەندە جۇباننىڭ قولىن الىپ: “نۋ چتو, جۋبان, تى دوۆولەن؟” دەپ سۇراپتى. بەتپە-بەت كەلگەندە سولاي تايساقتاعانمەن, اۋەلگى سويلەگەن سوزدەن كەيىن جۇباقاڭا دەگەن نيەت وزگەرىپ سالا بەرگەن. 1988 جىلى ومىردەن تەز ءوتىپ كەتۋىنە وسى جەلتوقسان وقيعاسى اسەر ەتتى مە دەپ ويلايمىن.
– بىراق جۇبان اقىنعا دەگەن تۋعان حالقىنىڭ قۇرمەت-سۇيىسپەنشىلىگى ەشقاشان سۋىمايدى ەمەس پە؟
– ول راس. ەلگە راحمەت. 2000 جىلى 80 جىلدىعىن دۇرىلدەتىپ وتكىزدى. كىندىك قانى تامعان جەرى – جايىق وڭىرىندە تۋعان اۋىلى سايقۇدىققا اتى بەرىلىپ, ەسكەرتكىشىن قويدى. وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحانا دا جۇبان اتىن الدى. جاس كەزىندە ورال قالاسىندا وقىعان عيماراتقا ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلدى. باسقا دا تولىپ جاتقان ءىس-شارالار اتقارىلدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى قابيبوللا جاقىپوۆ باس بولىپ ورال قالاسىنىڭ قاق تورىنە ەڭسەلى جۇبان ەسكەرتكىشىن ورناتۋى كوڭىلدى قۋانىشقا بولەدى. مىڭ دا ءبىر راحمەت ازاماتتارعا. اعاسىنىڭ 90 جىلدىق تويى تۇسىندا دا تىنىم تاپپاي جۇرگەن ازاماتقا بەرگىسىز اقۇشتاپ (باقتىگەرەەۆا) سىڭلىمە دە العىسىم مول.
سول ەسكەرتكىش ورنايىن دەپ جاتقاندا تەلەديداردان حابار كوردىم. ءبىر دەپۋتات سويلەپ تۇر: “پوچەمۋ چاپاەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا مولداعاليەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن قويادى؟” دەيدى. سودان مەن ورالعا, اكىمدىككە تەلەفون سوعىپ: “تەلەديداردا وسىلاي ايتىپ جاتىر. ۇيات بولىپ جۇرمەي مە؟ جۇبان ەسكەرتكىشىنە باسقا ورىن تابىلمادى ما؟” دەپ الاڭىمدى ءبىلدىردىم. كازاكتار كوتەرىلىپ, تويدىڭ شىرقىن بۇزىپ جۇرمەسىن دەيمىن عوي باياعى. “وي, اپاي, ءسىز ۋايىم ەتپەڭىز, ءبارى دۇرىس بولادى, مۇندا چاپاەۆقا 60 جەردە ەسكەرتكىش بار. جۇبان اعامىزعا بۇيىرعان ءبىر ەسكەرتكىشتى دۇرىس جەردەن ورناتايىق تا” دەستى. سول بيىك ەسكەرتكىشتەي, حالقىنىڭ, ەلىنىڭ الدىنداعى جۇباننىڭ مارتەبەسى بيىكتەپ, وعان دەگەن سىي-قۇرمەت, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارتا ءتۇسىپ وتىرعانىنا كوڭىلىم تولقىپ, مەن دە قۋانىشتىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.