مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمدا جانىما ەرەكشە جاقىن عاجاپ ءبىر سۋرەت ساقتالىپ كەلە جاتىر.
...1993 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى. بىردە قاراعاندىلىق تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ:
– سەن ءجۋرناليسسىڭ عوي, ءبىر كادەڭە جاراتارسىڭ. مىنا سۋرەتتە ارداقتى بابامىز قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ اسىل سۇيەگى ۋاقىتشا قويىلعان سورە تاستار بەينەلەنگەن. مۇنى جالپاق جۇرتشىلىق ونشا بىلە بەرمەيدى, – دەپ قولىنداعى بىلعارى پاپكاسىنان ءبىر جادىگەر سۋرەتتى الىپ شىعىپ, ماعان ۇسىندى.
– ءپالى, مىناۋىڭ عاجاپ حابار عوي! حالىقتان ءسۇيىنشى سۇرايتىن قۋانىشتى جاڭالىق ەكەن بۇل. بىراق, باعالى ولجانىڭ يەسى ءوزىڭسىڭ. سول سەبەپتەن مۇنى ەلگە قۋانىشپەن ءوزىڭ جاريا ەتكەنىڭ ءجون بولار, – دەدىم.
– وعان ءدال قازىر مەنىڭ ەشقانداي مۇرشام جوق. بۇقار جىراۋ بابامىز تۋرالى مول دەرەك جينادىم. جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارسام دەگەن ويىم بار. باس كوتەرمەي وسىعان وتىرۋىم كەرەك, – دەدى جامبىل.
– ە, وندا جارايدى, قالدىرىپ كەت ماعان,-دەۋگە تۋرا كەلدى وسىدان سوڭ. وسىلايشا كۇتپەگەن جەردەن باعا جەتپەيتىن تاريحي-جادىگەرلىك سۋرەت مەنىڭ قولىما كوشتى.
بىراق سول بەتتە ونى گازەتكە جاريالاپ جىبەرىپ, جۇرتشىلىقتان ءسۇيىنشى سۇراۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. كونەنىڭ كوزىندەي, اسىلدىڭ وزىندەي عاجاپ مۇرانى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا الاس-كۇلەس اسىعىس بەرە سالعاندى ءجون كورمەدىم. كەڭىرەك اڭگىمەلەسۋگە تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆتىڭ دا ۋاقىتى بولمادى.
ال زىمىران كۇندەر سىناپتاي سىرعىپ, ديىرمەننىڭ تاسىنداي تىنىمسىز دوڭگەلەي بەردى. كۇن ارتىنان كۇندەر, اي ارتىنان ايلار ءوتتى. جادىگەر سۋرەت ءوز كەزەگىن توسىپ, مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمدا جاتا بەردى. وسى قىمبات قازىنا تۋرالى جالپاق جۇرتشىلىقتى قۇلاعدار ەتۋدىڭ ورايى ەندى كەلگەن سياقتى.
– قاز داۋىستى قازىبەك بي اتامىزدىڭ اسىل سۇيەگى تيگەن سورە تاستارعا قالاي تاپ بولدىڭ؟ – دەگەن ساۋالىما بۇگىندەرى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى بولعان جامبىل ارتىقباەۆ ءسال ويلانىپ قالدى. سودان كەيىن وزىنە ءتان سابىرلى مىنەزىمەن ءسوزىن باستاعان.
– وزىڭە وسى سۋرەتتى الىپ بارعاندا مەن باياناۋىل اۋدانىن بىرنەشە اي ارالاپ, ەل اراسىنان بۇقار جىراۋ بابامىزعا قاتىستى ەسكى سوزدەر مەن ەستەلىكتەردى اسىقپاي جيناپ قايتقان بەتىم ەدى. بۇل 1993 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ ورتا شەنى بولاتىن, – دەپ ەسكە الدى ول.
ءبىر كۇنى ابىلاي حاننىڭ اقىلمان جىراۋى بولعان ابىز اتاسى جايلى اڭىز اڭگىمەلەر مەن ءافسانالاردى اسىقپاي جيناپ جۇرگەن جاس عالىم جىگىتتەن باياناۋىل اۋدانىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى, كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق عابدوللا دەگەن شەجىرەشى قارت:
– بالام, وسى ماڭايدا قاز داۋىستى قازىبەك بي بابامىزدىڭ سۇيەگى ۋاقىتشا ساقتالعان سورە تاستار بار ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سۇرايدى.
جامبىل قارشاداي بالا كەزىنەن ەل اراسىنداعى ەسكى سوزگە, شەجىرە تاريحقا ىنتىعا قۇمارتىپ وسكەن ورەن ەدى. بالالىق ىنتىزارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە, كەيىن اسپيرانتۋرادا وقىعان جىلدارىندا تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم ارناسىنا باستاپ الىپ كەلگەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ اقساقالدىڭ شەرلى شەجىرەسىنە دەن قويدى.
الماتى, ومبى, قازان قالالارىنداعى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردى اقتارىپ, بىرنەشە ايىن سارپ ەتتى. ەل اراسىنداعى ەسكى سوزدەر دە جادىندا جۇرەتىن.
– قىستا قايتىس بولعان قازىبەك بي اتامىزدىڭ سۇيەگىن بىرنەشە اي بويى سورەدە ساقتاپ, جازعىتۇرىم بابامىزدىڭ بەل بالاسى بەكبولات بي باستاعان 40 جىگىت تۇركىستانعا سۋىت جول تارتىپ, قوجا احمەت بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە جەرلەپ قايتقاندارىن ەستىگەنىم بار. ال بي اتانىڭ جامباسى تيگەن سورە تاستار وسى ماڭايدا ەكەنىن بىلمەۋشى ەدىم, – دەدى ول عابدوللا اقساقالعا.
كۇتپەگەن جەردەن تىڭ دەرەكتى ەستىگەننەن كەيىن جاس عالىمنان دەگبىر كەتتى. كونەنىڭ كوزى ىسپەتتى كيەلى تاستاردى تەزىرەك تاۋىپ الىپ, سۋرەتكە باسىپ الۋعا اسىقتى.
– ءبىزدىڭ اۋىلدان 11 شاقىرىم جەردە مۇرىنتال دەگەن بولىمشە بار. سوندا بارىپ, جانىڭا ءبىر-ەكى اۋىل اقساقالىن ەرتىپ الساڭ, سەنى ولار بي اتانىڭ سورە تاستارىنا باستاپ الىپ بارادى,–دەپ ءجون سىلتەيدى عابدوللا اقساقال.
وسىدان سوڭ جامبىل بىردەن الگى جەرگە تارتىپ كەتەدى. عابەكەڭنىڭ كەڭەسى بويىنشا سول اۋىلدان جانىنا ەكى اقساقالدى ەرتىپ الادى. كيەلى مەكەن سول بولىمشەدەن 7 شاقىرىم جەردە, دالبا تاۋىنىڭ ءبىر سىلەمىندەگى قارا بيە شوقىسىنىڭ ەتەگىندە ەكەن. اقساقالدار تۋرا سول قاسيەتتى سورە تاستاردىڭ جانىنا باستاپ الىپ كەلەدى.
...بوز دالانىڭ جۋسانى مەن سەلەۋى باسقان تاۋ ەتەگىندەگى وسى ءبىر اياۋلى القاپتا ادامنىڭ قۇشاعى جەتپەيتىن ۇلكەن ەكى تاس تىكەسىنەن قالقيىپ تۇر.
سودان بەرى 240 جىل ءوتتى عوي. وسى جىلداردىڭ سالماعىنان, ارقانىڭ اقىرعان اق بوراندى قىستارى مەن اڭىزاق جازدارىنىڭ اسەرىنەن, تاۋ اراسىندا ۇيىتقي سوققان كۇزگى جەل مەن شەلەكتەپ قۇيعان نوسەر جاۋىننىڭ كۇشىنەن تاۋدىڭ جۋان قويتاستارى وڭعا قاراي جانتايىپ, جىل وتكەن سايىن كولبەۋ تارتىپ بارادى ەكەن.
– بۇرىن بۇل جەردە وسىنداي 4 تاس تۇرۋشى ەدى. قايسىبىر جىلى بىرەۋىن الماتىدان كەلگەن ءبىر عالىمدار ماشينەگە ارتىپ الىپ كەتكەن, – دەيدى اقساقالدار.
تاعى ءبىر تاس ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتىپتى. سول ماڭايدى ءبىراز شارلاعاندارىمەن مۇنداي ۇلكەن تاس كوزدەرىنە شالىنبادى.
سودان كەيىن ۇشەۋى قالقيىپ تۇرعان تاريحي تاستاردىڭ جانىنا قايتىپ ورالادى. اقساقالدار سورە تاستاردىڭ جانىندا مالداس قۇرا وتىرىپ, ۇلى ءبيدىڭ ارۋاعىنا دۇعا باعىشتايدى. جامبىل سورە تاستاردى ءار قىرىنان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الادى.
– بۇل جەر تەرەكتىبۇلاق دەپ اتالادى. قاز داۋىستى قازىبەك بي بابامىزعا قۇتتى قونىس بولعان كيەلى مەكەن. وسى ارادا 97 جاسقا قاراعان شاعىندا مىنا ومىردەن تاتار ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ, فانيدەن باقيلىق ساپارعا اتتانعان ەكەن جارىقتىق, – دەپ كۇرسىنەدى اقساقالدار.
ءبىر عاجابى, بي اتانىڭ سورە تاستارىنان 7 شاقىرىم جەردە ابىلاي حاننىڭ اقىلشىسى, ۇلى ابىز بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ زيرات-كەسەنەسى تۇر. ول ءوزىنىڭ ۇزاق جىلعى ءومىرىنىڭ كوبىن تۇركىستان مەن كوكشەدە, حان كەڭەسى قۇرامىندا, بەس قارۋى ساي حان ساربازدارىنىڭ قوسىنى اراسىندا جىراۋلىقپەن وتكەرگەنى تاريحتان ءمالىم.
قارت جىراۋ جاسى توقسانعا قاراپ, شاۋ تارتقان شاعىندا ابىلاي حاننىڭ رۇقساتىن الىپ, مول سىي-سياپاتپەن, مارتەبەلى ابىرويمەن ءوزىنىڭ اتا قونىسى دالبا تاۋىنىڭ باۋرايىنا قايتىپ ورالعان. سوندا اتاقتى ابىز اياۋلى بي اعاسىنىڭ قىسقى قونىسىنا قاناتتاس كەلىپ قونعان ەكەن-اۋ. بۇلار ءبىر تۋماسا دا تۋعاننان ارتىق بولىپ كەتكەن الىپ ادامدار بولاتىن.
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى نىسانبەك تورەقۇلوۆ ءوزىنىڭ “قازاقتىڭ بي-شەشەندەرى” دەگەن تانىمال كىتابىندا مىنانداي دەرەك كەلتىرەدى: “قازىبەك كەلدىبەك ۇلى (1667-1764) سىرداريا جاعالاۋىندا تۋىپ, جاستىق شاعىن قاراتاۋ, ۇلىتاۋ اتىرابىندا وتكىزگەن. بي اتا 1764 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءوزىنىڭ قىستاۋى تەرەكتىبۇلاق باسىندا 97 جاسىندا دۇنيەدەن قايتقان”.
التى الاشقا اتى اڭىز بولىپ تاراعان اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك بي قونىس قىلعان قاسيەتتى تەرەكتىبۇلاق – وسى مەكەن! سويلەگەندە اۋزىمەن قۇس تىستەگەن, بيلىك ايتقاندا قارا قىلدى قاق جارعان, 17 جاسىندا-اق قالماق قونتايشىسىن قاراداي قالتىراتىپ, ارۋاعىن اسىرعان بي اتانىڭ اسىل سۇيەگى تيگەن سورە تاستار – مىناۋ قويتاستار! مۇندايدا تولقىماي, تەبىرەنبەي كور...
– قارابيە شوقىسىنىڭ باۋىرىنداعى تەرەكتىبۇلاقتىڭ باسىندا, قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ قىسقى قونىسىندا قارا كۇزدەن قار ەرىگەنگە دەيىن التى اي بويى سارىارقا قازاقتارىنىڭ داۋلى ماسەلەلەرى, ەل بيلىگى شەشىمىن تاۋىپ كەلگەن. ول ءوزىنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە بوداندىق تۋرالى ەشقانداي قۇجاتقا قول قويماي كەتكەن تاباندى دا دانا بي. تەك قايتىس بولارىنان ەكى جىل بۇرىن ومبى قالاسىنداعى ءسىبىر گۋبەرناتورىنا ارنايى حات جولداپ, ءوزىنىڭ قارتايعاندىعىن, ەل بيلىگىن ۇلدارى بەكبولات پەن سىرىمبەتكە بەرگەنىن حابارلاعان, – دەيدى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ.
جىلدار بويى بابادان بالاعا ميراس بولىپ كەلگەن ەل اڭگىمەسىنە قاراعاندا, 1764 جىلى ارقانىڭ سايىن دالاسى قالىڭ قار قۇشاعىنا ەندى ورانعان شاقتا قازاقتىڭ 97 جاستاعى ۇلى ءبيى قاز داۋىستى قازىبەك دۇنيە سالعان. ارداقتى اكەسىنىڭ اق باتاسىن الىپ, ەل تىزگىنىن قولىنا العان بەكبولات ءبيدىڭ جارلىعىمەن سايدىڭ تاسىنداي اتپال جىگىتتەر قارابيە شوقىسىنان قارالى اۋىلعا ادامنىڭ قۇشاعى جەتپەيتىن ءتورت قويتاس الىپ كەلەدى. سول تاستاردى تىكەسىنەن قويىپ, ءتور تاعان جاساتادى دا, ءۇستىنە كەرەگە جايعىزادى. بىلعارىعا تىگىلگەن ۇلى ءبيدىڭ ءمايىتى سول كەرەگەنىڭ ۇستىنە قويىلادى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىنىڭ ءار قيىرىنان ارنايى ات سابىلتىپ كەلىپ, ورنى تولماس قازاعا كوڭىل ايتۋشىلار لەگى قىس بويى تولاستاماپتى.
ارقانىڭ الاپات قىسى ءوتىپ, جازعىتۇرى باستالىسىمەن سوڭىنان ات-كولىگى مەن ابزەل-جاراعى ساي 40 جىگىت ەرتكەن بەكبولات بي اكەسىنىڭ قوناقاسى مەن ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنىڭ بوساعاسىنا دەپ ءۇش ءۇيىر جىلقىنى الدارىنا سالىپ, بابا ءمايىتىن جەر انانىڭ قوينىنا بەرىپ قايتۋ ماقساتىمەن قاسيەتتى تۇركىستان شاھارىنا ءجۇرىپ كەتەدى. تۇركىستان – سول زاماننان قازاقتىڭ كيەلى قالاسى. قازاق حالقى ءوزىنىڭ قايتىس بولعان اتاقتى ادامدارىن قوجا احمەت ياساۋي بابانىڭ كەسەنەسى ىشىنە جەرلەۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
ەل ىشىندەگى اڭىزدىڭ ايتۋىنشا, وسى ۇزاق ساپار بارىسىندا جول-جونەكەي ءبىر سايعا ات شالدىرىپ, تىنىعىپ الماق بولعان بەكبولات ءبيدىڭ جانىنداعى نوكەرلەرى ايداپ اكەلە جاتقان ءۇش ءۇيىر جىلقىنى جول توسقان كانىگى جورتۋىلشىلار قاپىسىن تاۋىپ, ايداپ الىپ كەتىپتى. بىراق, ۇرىلار قالاي قاراي جۇرسە دە الدارىنان قالىڭ تۇمان ءتۇسىپ, سايدا تىنىعىپ جاتقان بەيتانىس جولاۋشىلاردىڭ ۇستىنە كەلە بەرىپتى. اپىر-اي, بۇل نە عاجاپ؟ اتقا جاڭا مىنگەن جاس بالالار ەمەس, ايشىلىق الىس جەرلەردەن بارىمتا مال ايداپ اكەلىپ جۇرگەن جىرىندى جىگىتتەر ەمەس پە ەدى بۇلار؟ جەردىڭ جاعدايىن بەس ساۋساقتارىنداي جاقسى بىلەتىن. ەندى نە قارا باستى؟ جوق, بۇل تەگىن ەمەس. سودان كەيىن ۇرەيلەرى ۇشقان جورتۋىلشىلار جىلقىلارىن الدىرعان جولاۋشىلارعا وزدەرى كەلىپ, ءمان-جايلارىن سۇراپتى. ولاردىڭ ساپارلارىنىڭ سىرىن ەستىگەن سوڭ, اياقتارىنا جىعىلىپ:
– اعايىن, ات-شاپان ايىبىمىز بار, كەشىرە كورىڭدەر! ۇلى ءبيدىڭ ارۋاعى ەكەن عوي ءبىزدىڭ جولىمىزعا تۇمان بولىپ ءتۇسىپ, الدارىڭا الىپ كەلىپ وتىرعان. كەشىرە كورىڭدەر ءبىز بەيباقتى! – دەپ جالىنىپ-جالبارىنسا كەرەك.
وسىلايشا قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنداعى ازىرەت سۇلتاننىڭ كەسەنەسىندە قازاقتىڭ قاز داۋىستى قازىبەك ءبيى دە ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى. پەيىشتە نۇرى شالقىعاي ۇلى ءبيدىڭ!
...بۇقار جىراۋ كەسەنەسىنەن 7 شاقىرىم جەردە, تەرەكتىبۇلاقتاعى بي اتانىڭ قىستاۋى باسىندا جىلدار سالماعىمەن وڭ جامباسىنا جانتايىپ بارا جاتقان ەكى سورە تاس ءالى كۇنگە دەيىن قامسىزدىعىمىزدىڭ بەلگىسىندەي بولىپ سول جەردە قالقيىپ تۇر. باسىندا ەشقانداي بەلگى جوق. قورشاۋعا دا, قورعاۋعا دا الىنباعان. بۇلار باسىندا ءتورت تاس ەدى. ەكەۋىنەن ايىرىلدىق. ەندى وسى قالقيىپ تۇرعان قالعان قوس تاستان كوز جازىپ قالماساق جارار ەدى. وندا بۇل سالعىرتتىعىمىز بەن سالبوكسەلىگىمىزدى ۇلى ءبيدىڭ ارۋاعى كەشە مە؟ ءاي, قايدام...
تۋعان جەردىڭ تاسى دا ءتىل قاتادى. بۇعان قاز داۋىستى قازىبەك بي بابامىزدىڭ اسىل سۇيەگى تيگەن, سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنىڭ توسىندەگى سالقار تاۋ باۋرايىندا قالقيىپ تۇرعان مىنا سورە تاستار ايعاق.
قاشانعا دەيىن شىدار ەكەنسىڭدەر, جارىقتىقتارىم؟
تولەۋباي ەرمەكباەۆ,قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. قاراعاندى.