سارسەنبى كۇنى انتاليانىڭ حالىقارالىق اۋەجايىنا ءتۇس الەتىندە كەلدىك. ءساۋىردىڭ سوڭىندا جەرورتا تەڭىزى جاعاسىنداعى كۋروتتى قالادا تۋريستەردەن اياق الىپ جۇرە المايسىز. قازىر قىركۇيەكتىڭ سوڭى بولسا دا ناعىز ساۋدانىڭ قىزعان كەزى. ولاي دەۋگە نەگىز بار. انتاليادا وننان استام ءتورت, بەس جۇلدىزدى قوناق ۇيلەر ىستەيدى. ارقايسىسىنا بىرنەشە مىڭ ادام سىيىپ كەتەتىن قوناق ۇيلەردە ءدال قازىر بوس ورىن جوق دەگەنگە سەنەسىز بە؟ راسى سول, ورىن تابا الماي جەر سيپاپ قالعان تۋريستەر جەكە ادامدارمەن كەلىسىپ, دەمالۋعا قارسى ەمەس. قازاقستاندىقتار “5+2” دەگەن مارتەبەسى بار ء“Shىne” (كۇنشۋاق) اتتى قوناق ۇيگە ورنالاسىپتى.
وسىندا كەلگەن سوڭ الەم چەمپيوناتى ءوتىپ جاتقان جابىق, حالىقارلىق تالاپقا ساي سالىنعان سپورت كەشەنىنە كەلدىك. وسى جەردە اقمولا وبلىسىنىڭ قارشاداي قىزى اننا نۇرمۇحانبەتوۆانىڭ جارىس جولىنا شىعاتىنى بەلگىلى بولدى.
– اننا بيىل 17-گە تولادى. اۋىر اتلەتيكامەن اينالىسا باستاعانىنا نەبارى ءتورتىنشى جىل. تالابى تاۋداي ارۋىمىزدى ءىرى جارىستا سىناپ, قاناتىن قاتايتىپ الساق, بولاشاعى اشىلا ما دەگەن ءۇمىتىمىز بار, – دەگەن ەدى بىزبەن قاتار وتىرعان كوكشەتاۋداعى قاجىمۇقان اتىنداعى وليمپيادا رەزەرۆتەرىن دايىندايتىن بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى مۇحتار ۋسين.
انتالياداعى الەم چەمپيوناتىنا جەتپىستەن استام ەلدەردەن مىڭعا جۋىق اتلەتتەر كەلگەن. ءبىر سالماقتا كەيدە 30-40 زىلتەمىرشى كۇش سىناسادى. ولاردىڭ كوتەرگەن سالماقتارىنا قاراي ءتورت توپقا – “ا”, “ۆ”, “س”, “D”, “ە” دەپ بولەدى ەكەن. ەندى سوعان نازار اۋدارالىق.
– تاڭعى 04.00-دە تۇرىپ الىپ, سول كۇنى ارەناعا شىعاتىن اتلەتتەردى جيناپ الامىن دا, جارتى ساعات جول ءجۇرىپ, ساعات 06.00-دە سالماق ولشەۋدەن وتەمىز, تومەنگى توپتا جارىستار تاڭعى 08.00-دە باستالىپ كەتەدى. ماسەلەن, 23 قىركۇيەكتە مەيىرمانوۆ تاڭعى 08.00-دە, راحاتوۆ, الەم رەكوردشىسى پودوبەدوۆا مەن حروموۆا كەشكى 17.00-دە جانكۇيەرلەر الدىنا شىعادى. سودان جارىس بىتكەن سوڭ قوناق ۇيگە جەتەمىز دە, ءتورت-بەس ساعات كوز ءىلىپ, ەرتەڭىندە تاعى دا جولعا شىعامىز, – دەيدى ەلىمىز قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى الەكسەي ني.
حوش, سونىمەن اننانىڭ ونەرىن تاماشالادىق. اقمولا وبلىسىنىڭ وكىلى جامان ناتيجە كورسەتكەن جوق. ا.نۇرمۇحانبەتوۆا جۇلقا كوتەرۋدە 100, سەرپي كوتەرۋدە 120 كيلونى باسىنان اسىردى. ءبىر بايقاعانىمىز, اننا جاتتىعۋلاردى ورىنداعان كەزدە تولقيدى. ارينە, سولاي بولۋى ءتيىستى دە شىعار. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا قانداسىمىز كوڭىل-كۇيىن تەجەپ, جاتتىعۋدى ورىندار الدىندا ءوزىن پيسحولوگيالىق جاعىنان دايىنداپ السا وڭ بولار ەدى.
وسى كۇنى تۇندە ەنۆەر تۇركەلەري, باس باپكەر الەكسەي ني, اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قايرات تۇرلىحانوۆ س.پودوبەدوۆا, ا.وتەشوۆ, ۆ.سەدوۆ پەن باسقا دا زىلتەمىرشىلەردى جيناپ الىپ, كەڭەس وتكىزدى.
– الدا تۇرعان مىندەت جاۋاپتى. لوندونداعى جازعى وليمپيا ويىندارىنا جولداما قۇقىعىن بەرەتىن وسى جولعى الەم چەمپيوناتى ەكەنىن بىلەسىزدەر. بىراق, باستى ماقسات – جولدامانى بارىنشا كوپ جەڭىپ الۋ. دەمەك, تاس-ءتۇيىن بەكەم بولىپ, سىن ساتتە اۋىر اتلەتتەردىڭ ءساتتى ونەر كورسەتۋلەرىن نازاردا ۇستاعان ءجون, – دەدى قايرات تۇرلىحانوۆ.
قوس تاياعىنا سۇيەنىپ وتىرعان ەنۆەر تۇركەلەريگە قارايمىز. قازاق اۋىر اتلەتتەرىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن ماماننىڭ تاعدىرى قىزىق. تۇركيانىڭ جارىق جۇلدىزدارى حاليل مۋتلۋ, سۇلەيمەن نايموعلىنىڭ ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيوندارى اتانعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ەكەۋىن دە باپتاعان – ەنۆەر. تۇرىك فاناتتارى وزدەرىنىڭ سۇيىكتى باپكەرلەرىنىڭ قازاقستانعا كەلىسىم-شارت بويىنشا كەتىپ قالعانىنا قاتتى نامىستانادى. ونىڭ ۇيىنە تاس لاقتىرىپ, تەرەزەلەرىن قيراتادى, ءتىپتى تۇركەلەريدى تۇركيانىڭ ازاماتتىعىنان ايىرۋ قاجەت دەپ داۋرىعادى. سول كەزدە ەل باسقارعان قاريالار بوزوكپەلەرگە بىلاي دەگەن كورىنەدى: – سەندەر بوسقا شۋلاماڭدار. قازاقتار – قانداستارىمىز. بۇدان ءۇش مىڭ جىل بۇرىن اتا-بابالارىمىز قازىرگى قازاق دالاسىنان انادولىعا بەت العان. ەل بولامىن دەپ, بەسىگىن تۇزەپ جاتقان قازاقتارعا قولۇشىن سوزعان ەنۆەر – ناعىز كورەگەن جان, – دەپتى.
– قازاقستان اتلەتتەرى بەس-التى جىلدا ادام نانعىسىز ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. بۇل – مەملەكەت قامقورلىعى, ەلباسىنىڭ ناقتى كومەگى. داۋلەت تۇرلىحانوۆ باسقاراتىن “سامۇرىق-قازىنا-استانا” قورىنىڭ اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنا 147 ملن. تەڭگە قارجى ءبولدى. دەمەك, جۇلدە العانداردى ماراپاتتاۋ جاعىن قاراستىرعان ءجون. بۇگىنگى جيىنعا داۋلەت بولات ۇلىنىڭ ورىنباسارى وڭالباي اياشەۆ تا قاتىسىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى بىزگە قاراي وڭ وزگەرىستىڭ بولاتىنىن اڭعارتسا كەرەك. ءتىپتى ءمينيسترىمىز تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ تا بىرنەشە كۇننەن بەرى وسىندا ءجۇر. دەمەك, لوندونعا وسى باستان ازىرلەنۋ قاجەت, جولدامانى كوپ يەلەنۋ تابىسقا جەتەلەيدى, – دەيدى تازا قازاق, ورىس تىلدەرىندە سويلەيتىن تۇركەلەري.
– وڭالباي اياشەۆ الداعى ۋاقىتتا تەك اۋىر اتلەتيكا ەمەس, باسقا دا سپورت تۇرلەرىن قارجىلاندىراتىنىن, اۋىل سپورتىن دامىتۋعا دا كوڭىل بولىنە باستاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. وسى جولى ليتسەنزياعا قول جەتكىزىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعانداردى, ولاردىڭ باپكەرلەرىن ماراپاتتاۋ جاعى دا ويلاستىرىلعان سىڭايلى.
سارسەنبىدە كوكشەتاۋلىق ەربول مەيىرمانوۆ, ەڭبەگى سىڭگەن باپكەر ۆيلوري پاكتىڭ شاكىرتى قۋانىش راحاتوۆ وزدەرىنىڭ العاشقى جاۋاپتى سىندارىن قورعاۋعا شىقتى.
– نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, اۋىر اتلەتيكانى ەرەكشە ۇناتامىن. اتا-انام دا العاشقىدا قارسى بولعانىمەن, قازىر ماعان جانكۇيەر بولىپ الدى. 6-شى سىنىپتان باستاپ ۇيىرمەگە قاتىستىم. 85 كيلودا سىنعا تۇسپەكپىن. قازاق ەلىنىڭ نامىسىن قورعاۋ – باستى ماقساتىم, – دەگەن ەدى جارىس باستالار الدىندا ەربول مەيىرمانوۆ.
زىلتەمىردىڭ ءزىل باتپان اۋىر سالماعىن بەلى قايىسسا دا قينالماي كوتەرىپ جۇرگەن قوس ورەنىمىز شامالارى كەلگەنشە ونەر كورسەتتى. ەربول مەن قۋانىش ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز. كۇنى ەرتەڭ ولار اناتولي حراپاتىي, يليا يلين سياقتى وليمپيادا چەمپيوندارى اتانۋى مۇمكىن.
س.پودوبەدوۆا مەن ت.حروموۆا 75 كيلو سالماقتا استانادا ءتۇن قويۋلاعاندا ارەناعا شىعادى. سۆەتلانا ناعىز بابىندا, كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى. “نامىستى قولدان بەرمەسپىن, قارسىلاستارىم اراسىندا جالعىز قىتاي قىزى عانا بار. وتكەن جىلى ودان 20 كيلو ارتىق سالماق كوتەرگەنمىن”, – دەيدى ول.
ۆ.سەدوۆ, ا.وتەشوۆ, ايەلدەر اراسىنداعى 75 كيلودان جوعارى سالماقتاعى الەكساندرا ابورنەۆا بىزبەن بىرگە ۇشىپ كەلگەن. سەدوۆ تا, الماس تا ءبىر سالماقتا سىنعا تۇسەدى. ولار قازىر توماعا-تۇيىق كۇيدە, الدىن-الا بولجام جاساۋدان ات-توندارىن الا قاشادى.
* * *
مىنا ءبىر نارسەگە نازار اۋدارۋ كەرەك شىعار. ماسەلەن, قىتايدا 8 ملن. ادام اۋىر اتلەتيكامەن اينالىسادى. بىزدە ءبىر مىڭعا جەتەر-جەتپەس. توبىقتاي قىتاي ۇل-قىزدارىنىڭ الەمدىك رەكوردتاردىڭ قايماعىن ءجيى بۇزاتىنىنا كوزىمىز جەتكەن. بۇل جولى قازاقستاندىقتار ءتورت بىردەي الەم رەكوردىن جاڭارتتى. الايدا, ءبىر سالماقتا 3-4 اۋىر اتلەتتىڭ كەزدەسپەۋى ويلاندىرادى. ءار سالماق بويىنشا رەزەرۆ, ياعني كادرلار دايىنداۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت سياقتى. ماسەلەن, سەمەيلىك ۆ.كۋزنەتسوۆتىڭ سالماعىندا ونىمەن تالاساتىندار نەگە از؟
سەمەيلىك اتلەتتەن ءبىر مەدال كۇتكەنىمىز راس. وتكەن جىلعى گويانگتاعى الەم چەمپيوناتىندا ول بىزگە قولا جۇلدە سىيلاعان. وسى جولى ۆ.كۋزنەتسوۆتى تاني الماي قالدىق. جىگەرسىز, جاسىنداي جارقىلداماعان سوڭ امال بار ما؟ ۆلاديمير ءۇش رەت ارەناعا شىقتى. ونىڭ تىلەۋىن تىلەگەنىمىزبەن العاشقى 160 كيلونى توبەسىندە ويناتا المادى.
جۇلقا كوتەرۋدەگى 160 كيلونى باعىندىرا الماعان سوڭ, ول سەرپە كوتەرۋدەن باس تارتتى. ەندىگى ءۇمىت – ايەلدەر اراسىندا 75 كيلودان جوعارى سالماقتاعى الەكساندر ابورنەۆادا بولاتىن. وكىنىشكە وراي, ول بەسىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. كەشكىلىك 2009 جىلعى الەم چەمپيونى ۆلاديمير سەدوۆتىڭ ونەرىن تاماشالاۋعا باردىق. ونىڭ ەكىنشى مارتە ءوز اتاعىن قورعاپ قالاتىنىنا سەنىمدىمىز.
94 كيلو سالماقتا 9 اتلەت جارىس جولىنا شىقتى. يراندىق جاس پەرى اسقار يبراھيم جۇلقا كوتەرۋدى 173 كيلودان باستاعانىمەن, 180 كيلو سالماقتى ەكى رەت كوتەرە المادى. رۋمىن اتلەتى 168, 174, 177 كيلونى باعىندىردى. 180 كيلو سالماقتى كورەي كيم مين لي ءۇش رەتتە دە ءساتسىز اياقتادى.
ۆ.سەدوۆ 180 كيلونى وڭاي كوتەردى. امال بار ما, سول جاق اياعىنان جاراقات العان تالدىقورعاندىق سپورتشى بۇدان كەيىن 185, 187 كيلونى كوتەرە الماي, جەرگە تاستاپ جىبەردى. ونىڭ سەرپە كوتەرۋدەگى قولا جۇلدەسىن قاناعات تۇتۋعا تۋرا كەلدى. جاس اتلەت ەكىنشى مارتە الەم چەمپيونى اتاعىن نەگە قورعاي المادى؟ بۇل ماسەلە سپورتشىلاردى ويلاندىرۋى ءتيىس. وسى ماۋسىم ايىندا تالدىقورعاندا وتكەن قازاقستان چەمپيوناتىندا ۆ.سەدوۆ جۇلقي كوتەرۋدە 191 كيلونى قينالماستان يگەرگەن. سەرپە كوتەرۋدە 222 كيلو وعان باعىنباعان. “وسى جولى 188, 218 كيلونى باعىندىرعاندا, ەشكىمگە جەتكىزبەس ەدىم, امال بار ما, جاراقاتىم سىر بەردى. ەندى لوندوندا نامىستى قولدان بەرمەسپىن”, دەدى ول كەشكى كەزدەسۋدە بىزگە.
105 كيلوداعى ۆاششانوۆ پەن يستومين دە ليتسەنزيالىق ۇپاي الۋعا ۇلەس قوستى. ءيستوميننىڭ باپكەرى م.رۋساەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر شاكىرتى ناعىز بابىنا ەنبەگەن. قاراشا ايىندا قىتايدا وتەتىن جازعى ازيا ويىندارىندا توپ جاراتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى.
سونىمەن, انتاليادا اۋىر اتلەتيكادان وتكەن الەم چەمپيوناتى بىزدەر ءۇشىن ءساتسىز ەمەس دەۋگە نەگىز بار. ءاربىر ەل ءۇشىن بۇل باسەكەدەگى باستى ماقسات – مۇمكىندىگىنشە ليتسەنزيالىق ۇپايلاردى كوبىرەك جيناۋ بولاتىن. چەمپيونات باستالار الدىندا فەدەراتسيا پرەزيدەنتى قايرات تۇرلىحانوۆ ءبىر نەمەسە ەكى التىن مەدال الساق جەتكىلىكتى, جاس اتلەتتەردىڭ باعىن سىناپ, حالىقارالىق, الەمدىك جارىستاردا تاجىريبەسىن شىڭداپ, ليتسەنزياعا بارىنشا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەگەن.
– وزدەرىڭىز دە بايقاعان شىعارسىزدار, اۋىر اتلەتيكا زامان اعىمىمەن قارىشتاپ العا كەتىپ بارادى. كورشىلەس رەسەي بىلتىرعى الەم چەمپيوناتىندا بىردە-ءبىر التىن القاعا يە بولماعان. بيىل بەس التىن, كۇمىس پەن قولانى كۇرەپ الدى. بۇل ناتيجەگە ولار قاجەتتى الەمدىك مول تاجىريبەنى كەڭىنەن قولدانعانىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە باس باپكەر اۋىسىپ, ۇلكەن وزگەرىستەر جاساعان. بىزدە دە, اۋىر اتلەتيكا دا العا جىلجىپ كەلەدى. قازىر ۇلتتىق كوماندا الدىڭعى قاتاردا. بيىل “سامۇرىق-قازىنا” قورى اۋىر اتلەتيكاعا 147 ملن. تەڭگە ءبولدى. بۇل قارجى سپورت جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا, اتلەتتەردىڭ جاعدايلارىن جاساۋعا جۇمسالماق. قازىر ءار وبلىسقا زىلتەمىر, جابدىقتار الىپ جاتىرمىز. حالىقارالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ ءتارتىبى بويىنشا لوندون وليمپياداسىندا ۇزدىك ناتيجە كورسەتكەن مەملەكەتتەرگە ءارى كەتكەندە 10 ليتسەنزيا بەرىلەدى. جولدامالار بيىلعى جانە كەلەسى جىلى پاريجدە وتەتىن الەم چەمپيوناتىندا ۇلەستىرىلەدى, – دەگەن ەدى بىزبەن وي بولىسكەن فەدەراتسيا پرەزيدەنتى قايرات تۇرلىحانوۆ.
ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ اتلەتتەرى انتاليادا كوماندالىق ەسەپتە ءتورتىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. ازىرشە ءتورت ليتسەنزيا قولدا. ەندى قالعانىن كەلەسى جىلعى چەمپيوناتتا يەلەنۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ كۇرەسۋ قاجەت.
وڭداسىن ەلۋباي –انتاليادان.