قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالعان, ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ەر, قايتپاس قايسار كۇرەسكەر ساكەننىڭ ەسىمىمەن ءبىز سوناۋ بالا كەزىمىزدە, ءالى مەكتەپ ەسىگىن اشپاعاندا تانىس بولدىق. كەيىن ەس ءبىلىپ, ەسەيگەن شاعىمىزدا زەردەلەسەك, بۇل 1936 جىل ەكەن.
اكەم مارقۇم, ايبولات ۇلى ارىن بىردە ۇيگە “سوتسيالدى قازاقستان” دەپ اتالعان گازەتتى اكەلىپ, ەرتەڭگى ءشاي ۇستىندە انام ءبيبى-ايشاعا كورسەتكەنى بار. انشەيىندە ءوزىن وتە سۇستى, سۋىق ۇستايتىن وتاعاسىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق سياقتى. بالا بولساق تا اكە قاباعىن باعىپ ۇيرەنگەنبىز.
شەشەم ساۋاتى جوق بولسا دا كوكىرەگى سارا ادام ەدى. الگى گازەتتى اينالدىرىپ ءارى-بەرى قارادى دا ءبىرىنشى بەتتەگى ۇلكەن سۋرەتكە ۇڭىلە قاراپ: “قۇداي-اۋ, مىناۋ مۇرتتى سىمباتتى ادام ءبىزدىڭ ساكەننەن اۋمايدى عوي. وي, اللا-اي, ءدال سونىڭ ءوزى ەمەس پە, وتاعاسى”, – دەپ اكەمە تاڭدانا كوز تاستادى.
– ايتقانىڭ دۇرىس, ءىنىڭدى كوپ جىل وتسە دە ءالى ۇمىتپاعان ەكەنسىڭ. بۇل سەيپوللاننىڭ ساكەنى. مىناۋ گازەتكە ونى ماقتاپ جازىپتى. اقىندىعىنا 20 جىل تولدى دەيدى. حالىققا سىڭىرگەن ەنبەگى جوعارى باعالانىپ, ماسكەۋدەگى وكىمەت باستىعى كالينين اقساقال ومىراۋىنا وردەن تاعىپتى. ساكەننىڭ سوڭعى رەت ءبىزدىڭ ۇيگە قاشان كەلگەنى ەسىڭدە مە؟ – دەدى اكەم شەشەمە ويلانا قاراپ. سودان سوڭ ءسوزىن جالعاستىردى.
– ول ۋاقىتتا قىزىل مەن اق جان الىپ, جان بەرىپ سوعىسىپ جاتقان-دى. ساكەن بالشايبەكتەردىڭ جاۋلارى اقتاردان جىلىستاپ اۋليەاتاعا بارا جاتتى. ءبىزدىڭ ۇيگە سول جولى كەلدى ەمەس پە. ساناپ وتىرسام, سودان بەرى 16-17 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. بايبىشە, قاينىڭ شىڭعىسبايعا ايت. مۇقاشتىڭ وتارىنان ءبىر باعىلاندى اكەپ سويسىن. ساكەننىڭ وردەن العانىن ءوزىمىزشە اۋىل-ايماق بولىپ ءبىز دە تويلايىق, – دەدى دە اكەم اتقا ءمىندى. ول “جاڭا تىلەۋ” كولحوزىنىڭ باستىعى بولاتىن.
ۇيدە وڭاشا قالعاندا انام گازەتتەگى سۋرەتتى بىزگە تاعى كورسەتىپ: “بۇل ساكەن, سەندەردىڭ ناعاشىلارىڭ, ماعان ءىنى بولادى. ەستەرىڭدە ساقتاڭدار”, – دەپ بەتىمىزدەن ءسۇيىپ, الگى سۋرەتى بار گازەتتى تورگە ءىلىپ قويدى.
ءىنىم ەكەۋمىز اكەم مەن شەشەمنىڭ نەگە سونشا قۋانعانىن تۇسىنە الماساق تا سۋرەتى قاعازعا باسىلعان جاننىڭ بىزگە ەت جاقىن تۋىس بولاتىنىن, ونىڭ جاقسى ادام ەكەنىن ۇققانداي بولدىق.
كەيىن بىلدىك. شىعارماشىلىق ەڭبەگىنە 20 جىل تولىپ, قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىنەن تۇڭعىش رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, اۆتوماشينا مىنگەن ساكەننىڭ بۇل قۋانىشى ۇزاققا بارماپتى. ءتوتاليتاريزمنىڭ قارا داۋىلى ىشقىنا سوعا تۇسكەن. 32-ءنىڭ اشارشىلىعىنان ەسىن ەندى جيناي باستاعان قايران ەل قايعى-قاسىرەتكە تاعى دا دۋشار بولدى. 1937 جىلدىڭ قاندى سويقانى – “حالىق جاۋلارىن” اشكەرەلەۋ توپالاڭى باستالدى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان وسى ز ۇلىمدىق قازاق بىتكەننىڭ قابىرعاسىن قاقىراتىپ, باس كوتەرتپەستەي ەتتى. بۇل جاۋىزدىقتىڭ ديىرمەنىنە سۋ قۇيعاندار ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ وزىنەن شىققان شولاق بەلسەندىلەر ەدى. سونىڭ سالدارىنان تالايدىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان “قارا ماشينا” 1937 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە ساكەننىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا بارىپ توقتاپتى...
قاسىرەتى ءزىلباتپان ناۋبەت مەنىڭ اكەم ارىن ايبولات ۇلىنىڭ باسىنا دا ءتۇستى. ول اكەسىنىڭ قۇداي جولىن ۇستانىپ, ءدىن يسلامدى ناسيحاتتاعانى, مولدا بولعانى ءۇشىن قۋعىندالدى. سەنىمسىز دەپ سانالىپ, كولحوز باستىعىنان الىندى. باسقا مىڭداعان زامانداستارى سياقتى شىن كوڭىلدەن سەنگەن, حالىق قامىن جەيدى, ادىلدىك ورناتادى دەگەن پارتيانىڭ وزبىرلىعىنا تاپ بولدى. اۋەلدە قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ 58-بابىمەن ايىپتاۋ ۇيعارىلىپتى. ايتەۋىر, جاراتقان يە جار بولىپ, ودان امان قالدى. بىراق باسىنا ايىقپاس قاۋىپ ءتونىپ, ۇنەمى ۇرەيلەنۋمەن عۇمىر كەشتى.
ال, ساكەن ناعاشىمنىڭ قايعىلى قازاسى تۋرالى “ۇزىن قۇلاقتان” 1938 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەستىدىك. مەن سول جىلى ءى-سىنىپقا وقۋعا بارعان ەدىم. شاماسى, ايدىڭ اياق كەزى. تۇستەن كەيىن مەكتەپتەن كەلسەم, انام جىلاپ وتىر ەكەن. ءۇي وڭاشا. مەن ەسىك الدىندا ابدىراپ, نە ىستەرىمدى بىلمەي تۇرىپ قالدىم. شەشەم ورنىنان ارەڭ قوزعالىپ, دەرەۋ ەسىكتى جاپتى دا مەنى باۋىرىنا قىسىپ ەگىلدى دەيسىڭ. “ارماندا كەتكەن باۋىرىم-اي!” – دەپ ءۇنىن ارەڭ شىعارادى. نە بولعانىن ۇقپاسام دا, ءبىر جاماندىقتى سەزگەندەيمىن. مەن دە جىلاي باستادىم.
كەش ءتۇسىپ, ءىڭىر قاراڭعىلىعى قويۋلاندى. باسىم جاستىققا تيىسىمەن ۇيىقتاپ كەتسەم كەرەك. الدەبىر سىبىر-كۇبىردەن ويانىپ كەتتىم. وندىق كەروسين شام جانىپ تۇر. كورپەنى اشىپ, سىعالاپ قاراسام, اكەم كەلىپتى. شەشەم داستارقان شەتىندە ءبۇرىسىپ وتىر. ولارعا ويانعانىمدى ءبىلدىرمەي, قۇلاق ءتۇردىم. اكەم اۋزىنداعى ناسىبايىن الىپ تاستادى دا, بۇرىنعىدان انىعىراق سويلەي باستادى. ول: “اۋدانعا, ەرۋبايعا بارىپ قايتتىم, ءبىز ەستىگەن جامان حابار راس بولىپ شىقتى”, – دەدى. انام: “ارماندا كەتكەن, ساكەن باۋىرىم-اي!”دەپ ەندى ءۇنىن شىعارىپ جىلاۋدى ۇدەتە ءتۇستى. اكەم ەسىككە جالتاق-جالتاق قارايدى. سودان سوڭ سىرتقا شىعىپ قاقىرىپ, تۇكىرىندى. ازدان كەيىن ورنىنا قايتا ورالىپ, انامدى جۇباتا باستادى.
مەنىڭ كوز الدىمدا بۇدان ەكى جىلداي بۇرىن “سوتسيالدى قازاقستان” گازەتىنەن سۋرەتىن كورگەن ساكەن ناعاشىمنىڭ بەينەسى ەلەستەدى. ول سونداي سىمباتتى سۇلۋ ەدى. ەندى سول جاقسى اعانى ءولىپتى دەگەنگە قالاي سەنەرسىڭ. بىراق, سەنبەسكە امال جوق. بۇل سۋىق ءسوزدى تۋعان انامنان ەستىدىم. مۇمكىن, قاتتى ناۋقاستانعان شىعار. بىلەتىنىم, ادام اۋىرىپ قايتىس بولادى. ويتكەنى, اعا-ىنىلەرىم قىزىلشا دەرتىنەن ولگەن-ءدى. انشەيىندە قازاعا ۇشىراعاندى ول جاس, نەمەسە جاسامىس بولسىن تەز اۋىل-ايماققا حابارلايتىن. ال, بۇكىل ەل-جۇرتقا ەسىمى ءمالىم ساكەننىڭ و دۇنيەگە اتتانعانىن اكە-شەشەمنىڭ جاسىرعانى قالاي؟ بۇعان مەنىڭ اقىلىم جەتپەدى. وسىلايشا وزىمە بەلگىسىز جۇمباققا باس قاتىرىپ جاتىپ قايتادان ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
ەرتەڭىنە مەكتەپكە كەتكەلى جاتقانىمدا انام بىلاي دەدى: “ساعاتجان, سەن ەستى بالاسىڭ, قالقام. كەشە تۇندە بىردەڭە ەستىسەڭ ەشكىمگە ايتپا. ساكەن ناعاشىڭا نە بولعانى تۋرالى ءتىرى جانعا ءتىس جارما. الگىندە اكەڭ وسىنى ساعان ايت دەپ ماعان تاپسىرىپ كەتتى. اقىلىڭ بار عوي”. ارينە, ۋادەمدى بەردىم. ەستىگەن جاماناتتى ۇمىتۋعا تىرىستىم.
كەيىن ءبىلدىم, اكەمنىڭ سول ءتۇنى شەشەمە قۇپيالاپ ايتقان ەرۋبايى ءوزىنىڭ باجاسى, سارىسۋ اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جىلقىباي ۇلى ەكەن. وت جۇرەكتى, تالانتتى اقىن, قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ “حالىق جاۋى” دەگەن جالامەن قايعىلى قازاعا ۇشىراعانىن سول كىسىدەن ءبىلىپ قايتقان. ال, وسى اقيقاتتى اكە-شەشەم وزدەرىنىڭ ەت جاقىن تۋىستارىنا دا ايتا الماپتى. جابۋلى قازان جابۋىمەن قالعان. نكۆد-نىڭ تىڭشىلارىنان قورىققان.
تاعى ءبىر ەستە قالعانى كەلەسى كۇنى كەشتە “اياعى سىنىپ, مال بولمايتىن” ءبىر قويدىڭ پىشاققا ىلىنگەنى. ۇلكەن قازانعا ونىڭ ەتى تۇگەل اسىلىپ, پىسكەن سوڭ تۋىستارعا تۇگەل تاراتىلىپ بەرىلدى. تاماقتى بۇل جولى ادەتتەگىدەي ءبارى بىرگە وتىرىپ جەمەدى. تيەسىلى سىباعاسىن ءار وتباسى ءوز ۇيىنە الىپ كەتتى. باتا دا بەرىلمەدى, بەت تە سيپالمادى. تەك مەنىڭ بايقاعانىم, وزىمىزگە قالعان ەت تاباققا سالىنىپ الدىعا كەلگەندە اكەم بىزگە تانىس ەمەس, الدەبىر سوزدەردى قۇلاققا جات ءبىر ماقاممەن سونشالىقتى ىقىلاستى تۇردە ايتىپ, كەي جەرلەرىن ەكى-ءۇش رەت قايتالاپ بارىپ بەت سيپادى. بۇل دۇعانىڭ ساكەن ناعاشىما ارنالعانىن ءبىز ايتىلماسا دا ۇققانداي بولدىق.
قاعىنعان زاماننىڭ قىرسىعىنان قازاقتىڭ توڭكەرىسشىل ارداگەر ۇلى, تەڭدەسى جوق اقيىق اقىنى ساكەن سەيفۋلليننىڭ اۋىرماي-سىرقاماي قانىشەر بالشايبەكتەردىڭ مەڭىرەۋ قاپاسىندا ادامنىڭ جانى شىداماس قورلىق كورىپ قازا بولعانى, ارۋلاپ كومىلمەگەنى, قۇران وقىلماعانى بۇكىل الاش جۇرتىنا كەزىندە جاريا ەتىلمەي, قۇپيا ساقتالدى.
كەيىن, ءتىپتى وسى بەرتىندە بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم, ساكەنتانۋعا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ “ساكەننىڭ سوتى”دەگەن كىتابىنان مىناداي ايعاقتى كورگەنىم بار. ول ورىس تىلىندە جازىلعان. ونىڭ شەكەسىنە “سەكرەتنو” دەپ جازىلىپتى. كانە, وقىپ كورەلىك. “پريگوۆور و راسسترەلە سەيفۋلينا ساكەنا (ساۆاكاسا) پريۆەدەن ۆ يسپولنەنيە ۆ گور. الما-اتە 25.02.1938 گ.” بۇدان ارتىق سۇمدىق بولا ما؟ بۇلاي دەمەسكە امال جوق. قازاق حالقىنىڭ ماندايى جارقىراعان مارقاسقا ۇلى 1938 جىلى اقپاننىڭ 25-ءى كۇنى ءوز جەرىندە, ءوز ەلىندە قاندىبالاق بالشايبەك قورقاۋلاردىڭ قولىنان مىناۋ جالعاننىڭ جارىعىمەن ماڭگىگە قوشتاسىپ, كوز جۇمىپتى. بۇدان اسقان قاسىرەت, بۇدان ارتىق ز ۇلىمدىق بولا ما؟
ساكەن تۋرالى اقيقات ول 1957 جىلى 30 ناۋرىزدا اقتالعاننان كەيىن عانا ايتىلدى. ادىلەتتىلىكتى اياققا باسىپ, شىندىققا شىركەۋ تۇسىرگەن جەكسۇرىندىق قۇپيانىڭ بەت پەردەسى سولاي ايقارا اشىلدى.
بۇل جەردە ءوز زامانىنىڭ تەڭدەسى جوق ۇلى اقىنىنىڭ اسقاق رۋحى تۋعان حالقىنا قايتا ورالۋى تابانداتقان 20 جىل بويى قورلىق پەن زورلىقتىڭ ادام توزگىسىز ازابىن باستان كەشىرىپ, ءبىر جاقسىلىقتى زارىعا كۇتكەن اياۋلى دا ادال جارى باتىربەكقىزى گۇلباھرامنىڭ جوعارعى جاققا كوز جاسىمەن ۇزبەي جازعان سانسىز وتىنىشتەرىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولعاندىعىن قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ەسىنە سالعىم كەلەدى. اسا قادىرلى ناعاشى جەڭگەم گۇلەكەننىڭ توپىراعى تورقا, يمانى جولداس بولسىن دەپ جاراتقان يەدەن جالبارىنا تىلەيمىن. ءبىر اللانىڭ ادال قۇلدارى ساكەن دە, گۇلباھرام دا پەيىشتىڭ تورىندە قاۋىشقان شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ويتكەنى, اتىڭ وشكىر كەڭەستىك زاماننىڭ بار تاۋقىمەتىن تىرشىلىگىندە كورىپ باقتى, بۇل بەيباقتار.
ساكەننىڭ اقتالعانىن ەستىگەندە ەلىمىزدە قۋانباعان ادام قالمادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس دەيمىن. قۋانىشتى حابار ەڭ الدىمەن قازاق راديوسى ارقىلى بەلگىلى ديكتور انۋاربەك بايجانباەۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلعانى ءالى ەسىمدە. مەن ول كەزدە جامبىل وبلىستىق “ەڭبەك تۋى” گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ ىستەيتىن ەدىم. دەرەۋ كۋرەردى قالالىق پوشتاداعى بىزگە قازاق تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ جاڭالىقتارىن جەتكىزەتىن تەلەتايپقا جۇگىرتتىم. كوپ ۇزاماي رەسمي حابار گازەتتىڭ رەداكتورى عايسا سارمۋرزيننىڭ قولىنا بەرىلدى. عايسەكەڭ رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىن كابينەتىنە شۇعىل جيناپ, كوزىنە جاس الا وتىرىپ ساكەن سەيفۋلليننىڭ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءورشىل رۋحتى داۋىلپاز اقىننىڭ ادىلەتسىزدىكتىڭ بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, حالقىنىڭ ىستىق قۇشاعىنا قايتا ورالعانىمەن ءبارىمىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى. سول كۇنى ۇلكەن-كىشىمىز بار, ءبارىمىز دە ەستەن كەتپەستەي شاتتىققا بولەندىك. ساكەن ەسىمى جۇرەگىمىزدىڭ تورىنەن ورىن الىپ مەرەيىمىز ارتا ءتۇستى. سانامىزعا عايىپتان ءبىر نۇر قۇيىلىپ, توبەمىز كوككە جەتكەندەي بولدى.
قازتاگ-تىڭ الگى رەسمي حابارى گازەتتىڭ كەزەكتى سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە كورنەكتى ەتىپ جاريالاندى. بىراق, وكىنىشتىسى سول, قانشا تىربانساق تا ساكەننىڭ سۋرەتىن نەمەسە, ءبىر ولەڭىن تاۋىپ الگى ءسۇيىنشى حابارمەن بىرگە بەرە المادىق.
مەن تۇسكى ۇزىلىسكە كەلگەندە ۇيگە كىرە بەرە شەشەمدى قاپسىرا قۇشاقتاپ: “ساكەن ناعاشىم اقتالدى!” دەپ بار داۋسىممەن ايقاي سالدىم. انام العاشقىدا نە ايتقانىمدى ءجوندى اڭعارماي, اڭىرىپ, ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. “اپا! ساكەن اعا “حالىق جاۋى” دەگەن جەكسۇرىن جالادان ءبىرجولا قۇتىلدى. سىزدەن ءسۇيىنشى سۇراپ تۇرمىن”, – دەپ تاعى قايتالادىم. انام ۇيقىدان ويانعانداي مەنى قۇشاقتاپ, اڭىراپ قويا بەردى. كوپ ۇزاماي كورشىلەر جينالدى. ولار دا اۋەلدە شەشەمنىڭ نەگە سونشا داۋىستاپ جىلاپ وتىرعانىن تۇسىنبەي ءۇرپيىسىپ قالدى. قۋانىش جاسى جۇبايىم قاناي ەكەۋمىزدىڭ دە بەتىمىزدى جۋدى. كورشىلەرگە نە بولعانىن ءتۇسىندىردىم. ولاردىڭ كوزدەرىنە دە مولدىرەپ جاس كەلدى. ءبارىمىز جابىلىپ جاتىپ انامدى ارەڭ دەگەندە جۇباتقانداي بولدىق-اۋ.
ەرتەڭىنە, جۇمادا قوي سويىلىپ قۇدايى بەرىلدى. بۇعان كورشىلەرمەن بىرگە اعايىن-تۋىستار, جورا-جولداستار تۇگەل كەلدى. مەشىتتىڭ يمانىن ارنايى بارىپ, شاقىرىپ كەلدىم. ول بۇقار ماقامىمەن قۇران وقىپ, تەرەڭ تولعاپ باتا بەردى.
وسى جيىندا انام ءبيبى-ايشا قازاقتىڭ ارداگەر ۇلى ساكەن جايلى العاشقى رەت تەبىرەنە سىر شەرتتى. ءبارىمىز قىبىر ەتپەي, زەيىن قويا تىڭدادىق.
– ساكەن ماڭدايى جارقىراپ تۋعان, ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن قازاقتىڭ مارقاسقا ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولاتىن. ساكەن توپجارعان اقىن عانا ەمەس, تۋعان حالقى ءۇشىن شىبىنداي جانىن پيدا ەتكەن حاس باتىر. ساكەن ادام بىتكەننىڭ اسقان سۇلۋى, جىگىتتىڭ ناعىز تورەسى. ساكەن وتىزعا جاسى جەتپەسە دە قازاق ەلىن باسقارعان كوسەمى اتاندى. جازمىشتان وزمىش جوق دەپ بابالارىمىز تەككە ايتپاعان, ول قىرىقتان ەندى اسقاندا, بولىپ-تولىپ تۇرعان شاعىندا ەشبىر جازىقسىز قاندىبالاق جاۋىزداردىڭ قاتىگەزدىگىنەن قازاعا ۇشىرادى. العا قويعان اسقار تاۋداي ماقساتىنا جەتە الماي ارماندا كەتتى عوي, قايران ساكەن!
بۇدان سوڭ انام ازداپ تىنىستاپ الىپ, جانىن جەگىدەي جەگەن قاسىرەتتى اڭگىمەنى ودان ءارى جالعاستىردى:
– ساكەننىڭ ومبىداعى تۇرمەدەن شىققان سوڭ شۋعا كوشىپ بارا جاتقان تاراقتىلارمەن اۋليەاتاعا جاسىرىن جول تارتقانىن بىزگە اعايىنىمىز سۇلۋ سىزدىق حابارلادى. ءبىزدىڭ اۋىل شولاق توراڭعىدا ەرۋ وتىرعان. الدىن الا دايىندىق جاساپ, كۇتىپ الدىق. ەرتەڭىنە قاسىندا اكەسى سەيپوللا اعامىز جانە ەل جاقسىلارى مادىبەك, اقبەرگەن, قوبىزشى اشاي بار ساكەن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. كوپتەن كورمەگەن باۋىرىممەن كورىسىپ, توركىنىمدى ساعىنعان ماۋقىمدى باستىم. بايقايمىن, ساكەن دە قامىققانداي بولدى. شاي ۇستىندە وعان باجايلاپ قاراسام, جۇدەۋ كورىندى. اقمولادا اباقتىعا قامالعانىن ەستىگەنمىن. جىگىت سۇلتانى اتانعان باۋىرىمنىڭ كيىمى دە ونشا ەمەس. شاماسى, كوزگە تۇسپەيىن دەگەنى شىعار دەپ ويلادىم.
سەمىز ق ۇلىننىڭ ەتى جەلىنىپ بولعان سوڭ قىزۋ اڭىمە باستالىپ كەتتى. جاراسىمدى ءازىل-قالجىڭ كۇلكىگە ۇلاستى. ماناعىداي تۇنجىر ەمەس, ساكەن دە كوڭىلدى وتىردى. اشاي قوبىزىن الا كەلگەن ەكەن, جان-جۇيەنى تەبىرەنتەتىن ىقىلاس كۇيلەرىن تارتىپ, كوپشىلىكتى رازى ەتتى. ساكەننىڭ ءوزى دە دومبىرا شەرتتى, اۋەلگى قوڭىر مۇڭ لەزدە جۇرەك شەرتكەندەي ويناقى اۋەنگە اۋىسىپ, ارقانىڭ راقاتقا بولەيتىن سامالىنشا جەلپيدى. ءبىر كەزدە كەرەگە مال سۇيكەنگەندەي سىقىرلاپ قويا بەردى. بۇل نە دەپ سىرتقا شىقسام, اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەگى جابىرلاي جابىقتان سىعالاۋعا تالاسىپ جاتىر ەكەن. بىلە قويدىم, ءبارىنىڭ كورگىسى كەلىپ ەمەشەسى ءۇزىلىپ جۇرگەنى ساكەن. ولار مەنى بايقاپ, تىم-تىراعاي قاشا جونەلدى. سودان بۇل كوڭىلدى باسقوسۋ ءتۇن ورتاسى اۋعانشا سوزىلدى.
ساكەندەر بىزدىكىندە تاعى بىرەر كۇن قوناقتادى. سونى پايدالانىپ, باسىنا اشاي بەرگەن قىزىل تۇلكىدەن پايىمەن تىستاپ تىماق جانە ىشىنە تۇيەنىڭ ءجۇنىن سالىپ سىرعان جىلى كەۋدەشە تىگىپ بەردىم. اياعىنا جەزدەسى, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ وتاعاسى ارەكەڭنىڭ (ول كىسى سوراڭ بولىسىنىڭ ستارشىنى بولاتىن) جاڭا ساپتاما ەتىگىن كيگىزدىم. ويتكەنى, بەتپاقتا كۇن سۋىتىپ, قىس جاقىنداپ قالعان-دى. سودان ساكەن كوپ ۇزاماي اۋليەاتاعا ءجۇرىپ كەتتى. قاسىنا اتقوسشى بولىپ, ءوزىمىزدىڭ توقتاۋىل اتانىڭ تۋماسى ساپاقتىڭ سۇيىندىگى ىلەستى.
كەيىن ساكەن اقمولاعا قايتقاندا بىزگە تاعى سوعىپ, ازدان تىنىقتى. جۇرەر الدىندا سۇيىندىككە قورجىنىن اشقىزىپ, ىشىنەن شاشاقتى ەكى اقجىبەك ورامالدى الدى. “سىزگە اۋليەاتادان اكەلگەن بازارلىعىم”, – دەپ بىرەۋىن ماعان ءوز قولىمەن بەردى. “ال مىنانى جامالەكەمە اپارامىن”, – دەپ اقسيا ك ۇلىپ قويدى. ەركەلەتە ايتىپ وتىرعانى سۇيىكتى اناسى جامال ەدى. قايتا-قايتا قوش ايتىسىپ, توركىنىمە ساعىنىشتىڭ دۇعاي-دۇعاي سالەمىن جولداپ قالا بەردىم. بۇدان سوڭ ساكەنمەن كەزدەسۋگە تاعدىر جازبادى. امال قانشا...
ساكەن اقتالعاننان كەيىن قازاق راديوسى ول تۋرالى مازمۇندى ءارى تانىمدىق حابارلاردى ۇزبەي بەرىپ تۇراتىن. اپام سولاردى ىلعي تىڭداپ, ودان وزىنە ءبىر جاقسى اسەر الاتىن ەدى.
سونداي ءبىر كەزەكتى حاباردى تىڭداپ وتىردىق. اپام ەستىسىن دەپ راديوقابىلداعىشتىڭ قۇلاعىن ادەيى كوتەرىپ قويعانمىن. كەشكى شاي ءۇستى. راديو سامپىلداپ سويلەپ, بۇل جولى اقيىق اقىننىڭ سازگەرلىگى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى. رەسپۋبليكانىڭ تانىمال ارتىستەرى ساكەن اندەرىن شىرقاۋدا. اسىرەسە, “تاۋ ىشىندە” دەگەن ءاندى جەز تاڭداي ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ابدەن ناشىنە كەلتىرە ورىندادى. مانادان بەرى ءۇنسىز وتىرعان اپام مىنا انگە ەرەكشە ەلەڭدەپ, قۇلاعىن توسەي بار ىقىلاسىمەن تىڭدادى. ءان اياقتالعاندا “نەگە تەز ءبىتىپ قالدى” دەگەندەي مازاسىزدىق تانىتتى. شايى ىشىلمەي قالدى. بەيجاي بولىپ ءبىراز ءۇنسىز وتىردى. شەشەمنىڭ مىنا مىنەزى بىزگە توسىن كورىندى.
ءبىزدىڭ الاڭداپ وتىرعانىمىزدى بايقاعان ول ءتۇسىن جىلىتىپ, شايىنا قول سوزدى.
– الگى ءاننىڭ وتكەندەگى ءبىر ءجايتتى ەسكە تۇسىرگەنى. سوعان كوڭىلىم اۋىپ كەتسە كەرەك, – دەدى ول.
ءسويتتى دە توسىن ءبىر اڭگىمە ايتتى. سول جولى اپام جارىقتىق ەسكە العان ءساكەننىڭ “تاۋ ءىشىندە” دەگەن ءانىنىڭ قاشان, كىمگە ارنالعانى تۋرالى حيكايا مىناۋ. بۇل ارداگەر اقىننىڭ قۋعىندا جۇرسە دە: “ويحوي , جيىرما بەس!” دەيتىن ناعىز جىگىت شاعى ەكەن. سوندا ساكەن بەتپاق ءشولدى باسىپ تاراقتى ەلىنىڭ كوشىمەن بىرگە ءاۋليەاتاعا ساپارعا شىعار الدىندا سارىارقانىڭ قۇيقالى ءوڭىرىنىڭ ءبىرى – قويتاس تاۋىندا كۇزەكتە وتىرعان اتاقتى بايعوزى باتىردىڭ نەمەرەسى سەيدۋاليدىڭ اۋىلىندا ءبىراز كۇن قوناق بولىپ, ايالدايدى. وسىندا سەيدۋاليدىڭ ون التى جاسار قولاڭ شاشتى سۇلۋ قىزى سانياعا كوركەم جىگىتتىڭ كوزى ءتۇسىپ, عاشىقتىق وتى لاپ ەتە تۇسەدى. مۇنى جىگىتتىڭ كوزقاراسىنان بىردەن بايقاپ قالعان سەزىمتال دا يبالى قىز ەندى ول وتىرعان ۇلكەن وتاۋعا سىرعاقتاپ جولاماي قويادى.
بۇرىنعى قازاق سالتىندا بويجەتىپ قالعان قىزدىڭ باسى بوس بولمايدى. ول بىرەۋدىڭ ايتتىرىپ قويعان ادامى. سوندىقتان توتەننەن كەلىپ ءسوز سالۋ ابەستىك, وڭ جاقتاعى قىزدى سوزگە قالدىرۋى مۇمكىن. قانشا ادەپ ساقتاعىسى كەلسە دە جاستىق جەلىك شىداتار ەمەس. ساكەن وزىمەن بىرگە جۇرگەن قۇربىسى, ءارى كۇيەۋ بالاسى اقبەرگەن ارقىلى قىزدىڭ جاقىن جەڭگەسىن يكەمگە كەلتىرىپ كەشكە, مال ساۋىلىپ جاتقان اپاق-ساپاقتا سانيامەن كەزدەسەدى.
جىگىتتىڭ سۇلتانى ساكەننىڭ پىسى باسقان جاس سۇلۋ قانشا ىنتىعىپ تۇرسا دا جاسقانشاقتاپ بەتىنە تۋرا قاراي المايدى. الما بەتتەرى دۋىلداپ, ادەمى قارا كوزدەرى شوشىعانداي كەيىپ تانىتادى. تالاي سۇلۋدى قۇرىقتاعان ساكەن سىپايىلىق شەگىنەن اسپاۋعا تىرىسىپ باعادى. سوندا دا شىدامى تاۋسىلىپ, ۇركەكتەپ تۇرعان قىزدى وزىنە ەپپەن يكەمدەپ جاۋدىرەگەن وڭ كوزىنەن ءسۇيىپ الدى. ەلىكتىڭ لاعىنداي ەركە قىز اۋەلدە سەسكەنىپ قالسا دا كەنەت جاي سوققانداي جىگىت قۇشاعىنا سىلق ەتە ءتۇستى. نە ىستەگەنىن ءوزى دە بىلمەيدى, ىلەزدە بۋىن-بۋىنى بوساپ, جالىن اتقان سەزىم تۇڭعيىعىنا كۇمپ بەرەدى. سول ساتتە سوڭعى دەمى ءۇزىلىپ بارا جاتقانداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان السىزدىكتى باستان كەشكەن سياقتى. بىراق, جانى اۋىرماعان, راحات سەزىمىنە بولگەندەي كۇي كەشەدى. بۇل نە تىلسىم؟ ماحاببات دەگەن وسى ما؟ مۇنى پايىمداۋعا مۇرشاسى كەلەر ەمەس. سونى اڭعارعان ساكەن سانياعا: “قالقام كۇت. ەرتەڭ تۇندە اي تۋعان سوڭ كەلەمىن”, دەپ سىبىر ەتتى دە بۇرىلىپ كەتتى. اناداي جەردە باسىنا شاپان جامىلىپ دەگبىرى قالماي كۇتىپ تۇرعان جەڭگەسى قايىن سىڭلىسىنە اسىعىس ۇمتىلدى...
ساكەن مەن ءسانيانىڭ اراسىنداعى تاڭعى شىقتاي ءموپ-ءمولدىر سۇيىسپەنشىلىكتىڭ عۇمىرى قانشاعا سوزىلعانىنا ءبىز بال اشپاي-اق قويالىق. شەشەمنىڭ ول كەزدە وتىزدان جاڭا اسقان كەزى ەكەن. ول كىسىنىڭ ءان ايتۋمەن قاتار, ءان شىعاراتىن دا ونەرى بار ەدى. سوندىقتان عاشىقتىقتىڭ نە ەكەنىن, وعان ارنالىپ ماڭگى شىرقالاتىن ءاننىڭ ءمان-ماعىناسىن انام جاقسى سەزىنگەن. اڭگىمە كەزىندە جارىقتىقتىڭ ءجۇزى بال-بۇل جانىپ, ادەمى قوي كوزدەرى ك ۇلىمدەي رازىلىق پەيىل تانىتىپ وتىردى.
ساكەننىڭ جۇرەك تۇبىنەن جارىپ شىققان ءسانيا سۇلۋعا ارناعان ماحاببات جىرى – “تاۋ ىشىندە” ءانى وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ەڭ الدىمەن تاراقتى ەلى جاستارىنىڭ شىرقايتىن عاشىقتىق گيمنىنە اينالدى. اپام اعاسىنىڭ سول ءانىن جاسى ۇلعايىپ توقساننان اسسا دا ۇمىتپاي, اندا-ساندا ىڭىلداپ ايتىپ وتىراتىن ەدى. شەشەمىزدەن ۇلگى العان ءبىز دە بۇل ءاندى دۋماندى جاستىعىمىزدىڭ ءسان-سالتاناتى ەتتىك.
ساكەن رۋحىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن تالانتتى اقىن باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ “قارا ماشينا” ولەڭىنىڭ مىنا جولدارى ەرىكسىز ويعا ورالادى.
– ادامزاتتىڭ اجارلىسى, ءوزى اقىن,
قازاعىم دەپ قامشىلاعان بوز اتىن.
سىرناي ۇنمەن اسەم ءانىن سوزاتىن,
جان بار ما ەدى سەيفۋليننەن وزاتىن؟!
ءبىزدىڭ نەگىزگى ايتپاعىمىز ساكەننىڭ تۇرمەدە, اجال اۋزىندا جاتقاندا تۋعان ەلىمەن قوشتاسقان ولەڭى ەدى عوي. ەندى ات باسىن سوعان بۇرالىق.
1959 جىلى كۇزدە ءبىزدىڭ ۇيگە جاڭاارقادان مەنىڭ ۇلكەن ناعاشىلارىمنىڭ ءبىرى ابدىعاپپاردىڭ زايىبى ناعاشى جەڭگەم ادىكەن قوناققا كەلدى. ول وتە كەلبەتتى, ارقانىڭ جۇرت تاڭعالاتىن ناعىز ءمولدىر كوزدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. داۋىسى قۇلاققا سونداي جاعىمدى, كەربەزدىگى ءوز الدىنا, تەكتىلىگىن بايقاتاتىن. مىنەزى سونداي سۇيكىمدى. تاپ ءبىر تويعا باراتىنداي ۇنەمى تازا كيىنىپ, تازا جۇرەتىن. وتىرىس-تۇرىسىنان كورگەندىلىكتىڭ, يبالىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. سونداي بالاجان بولاتىن. مەنىڭ كىشكەنە ۇلدارىم عالىم مەن اقاندى ءوز بالاسىنداي ەركەلەتتى.
اپام ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى استە تولاستامايتىن. ءبىر جولى اپام ءوزىنىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى وتكەن جاقسى يماناق تاۋى تۋرالى سۇرادى. ول تاۋدى 1953 جىلى ناعاشىلارىما بارعاندا مەن دە كورگەنمىن. ونشا بيىك ەمەس, كولبەگەن جاتاعان تاۋ ەكەن. ناعاشى جەڭگەم سول تۋرالى ايتقاندا مۇندا ساكەننىڭ تالاي رەت بولعانىن ەسىنە الدى. سودان ويىنا كەنەت بىردەنە تۇسكەندەي باسىن شالقايتا كوتەرىپ:
– قىز-اۋ, – دەپ اناما جالت قاراپ كۇلىپ قويدى. شەشەم جەتپىستەن اسسا دا ول باياعى ادەتىنشە بۇ كىسىنىڭ ەسىمىن اتامايتىن.
– سىزگە ساكەنمەن تۇرمەدە نە قيلى ازاپتى باسىنان كەشىپ, ءسىبىردىڭ ءبىر مەڭىرەۋ قيىرىندا ون بەس جىل ايداۋدا ءجۇرىپ, ستالين وپات بولعان سوڭ ورالعان ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ءبىر ادامى جاقىندا اتاسۋعا كەلگەندە ساكەننىڭ تۋعان ەلمەن قوشتاسقان ولەڭىن ايتىپ بەرىپتى. مۇنى ەستىگەندە جاڭااراقادا جىلاماعان ادام قالماپتى. قايران ەرىم, توزاق وتىنا كۇيسەدە ەلىن, جەرىن ۇمىتپاي قاسىرەتىن ولەڭگە اينالدىرىپ, سالەم جولداپتى. سونى جاتتاپ الىپ ەدىم. ءيا, بىلاي:
– سالەم دە كوكشەتاۋدىڭ بيىگىنە,
باۋىرىندا ويناق سالعان كيىگىنە.
ۇستالىپ, ارماندا مەن كەتىپ بارام,
قايتىپ كەپ ورالام با ۇيىرىمە.
حالقىما وق اتقام جوق, اتپايمىن دا,
حالقىمدى ساتقانىم جوق, ساتپايمىن دا.
قامالىپ, “حالىق جاۋى”... كەتىپ بارام,
بىلەمىن, بۇل ساپاردان قايتپايمىن دا.
جاۋىم دەپ حالقىم مەنى ويلاماسىن,
ساكەنىن كەيىنگى ۇرپاق ەسىنە السىن.
كەۋدەمدە ات باسىنداي ارمان كەتتى-اۋ,
شىركىن-اي, مۇنى قايتىپ ۇمىتارسىڭ؟...
ولەڭدى ايتقاندا ادىكەن جەڭەشەم شىداي الماي, ەگىلە جىلاپ جىبەردى. وعان اپام قوسىلدى. مەنىڭ دە وڭىپ تۇرعانىم شامالى. دەرەۋ قاعاز بەن قالامعا جارماستىم. ساكەن ناعاشىمنىڭ وزەگىنەن وت بوپ شىعىپ ەل-جۇرتقا قاپاستان جولداعان قوشتاسۋ ولەڭى وسىلايشا حاتقا ءتۇستى.
جارىق دۇنيەمەن قوشتاسار الدىنداعى ساكەننىڭ سوڭعى شىعارماسى رەتىندە مەن بۇل ولەڭدى قىسقاشا تۇسىنىك جازىپ, “ەڭبەك تۋى” گازەتىندە جاريالادىم. بىراق, ساكەن تۋرالى سول كەزدە باسپاسوزدە جازىلىپ جاتقان حابارلار ءنوپىرىنىڭ اراسىندا ول ونشا كوزگە تۇسپەگەن سياقتى.
قىزمەت بابىمەن ەل ارالاعاندا بۇل ولەڭدى جۇرتقا جاريا ەتۋدەن جالىققان ەمەسپىن. سونداي كوپ ساپاردىڭ بىرىندە مويىنقۇم اۋدانىنىڭ فۋرمانوۆ اتىنداعى قوي سوۆحوزىنىڭ مالشىلارىندا بولىپ, كەشكە اۋدان ورتالىعىنا ورالدىق. شارۋاشىلىقتىڭ مەنىمەن بىرگە جۇرگەن مال مامانىنىڭ ۇيىنە قونۋعا تۋرا كەلدى. اكەسى ارقا جاعىنىڭ ادامى ەكەن. مەنىڭ ءجونىمدى سۇراپ الىپ, ساكەن تۋرالى ءسوز قوزعادى. اڭگىمە بارىسىندا اقىننىڭ الگى ولەڭىن, ونىڭ ءمان-جايىن ايتىپ بەردىم. اقساقال بۇعان ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, بالاسىنا جازىپ الۋعا بۇيىردى. سودان بەرى ونداعان جىل ءوتتى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى الگى ولەڭدى نەگىزگە الا وتىرىپ جامبىل وبلىستىق راديوسىنا حابار دايىنداعان ەدىم. ول قازاق راديوسىنان دا بەرىلدى. بۇدان ءبىراز بۇرىن ءارحيۆىمدى اقتارىپ وتىرىپ راديوعا ازىرلەگەن سول حاباردى تاۋىپ الدىم. بۇل ماعان وسى ەسسەنى جازۋعا وي سالدى.
ساعات ارىن ۇلى, تاراز.