تاجىكستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىنا كىرەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بيىلعى جەلتوقساننىڭ باسىندا استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىندە تاجىكستان ماسەلەسىنىڭ دە قارالاتىنى تۋرالى بۇرىننان ايتىلىپ ءجۇر ەدى. سوڭعى كەزدەرى سول ۇيعارىمنىڭ بەكەر ەمەس ەكەنىن ءبىلدىرەتىن وقىس وقيعالار بۇل ەلدە تىم كوبەيىپ كەتتى. ال تاياۋدا تۇرمەدەن قاشقان توپتى ىزدەۋگە شىققان اسكەريلەردى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ گارم شاتقالىندا كۇتپەگەن جەردەن اتقىلاپ, 40 جاۋىنگەردى وپات ەتۋى تاجىكستانداعى ىشكى شيەلەنىستىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن ۋشىعىپ كەتكەنىن اڭعارتتى.
جالپى, “تاجىك پروبلەماسى” تاۋلى ولكەدەگى رەسپۋبليكا حالقى ەگەمەندىك العالى ارالىقتان بەرى ءجىبى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتىر. مۇندا 1990 جىلداردىڭ باسىندا بيلىك پەن جاڭا پايدا بولعان وپپوزيتسيا اراسىندا شيەلەنىسكەن تەكەتىرەس كەڭ ءورىس الدى. وسى تۇستا ەلدە كوشباستاۋشى تۇلعانىڭ بولماۋى مەن ءدىن ارالىق قايشىلىق سالدارىنان حالىق بىرىگۋدىڭ ورنىنا ەكى دايعا ءبولىنىپ, ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ كەتتى. بۇل قاراما-قارسىلىق الدىمەن يسلام تۋى استىنا بىرىككەن وڭتۇستىك وكىلدەرى مەن قىزىل تۋدى جەلبىرەتكەن لەنينابادتىق تۇرعىندار اراسىندا كوتەرىلدى. كەيىن ازامات سوعىسىنا اينالىپ, الاساپىرانعا ۇلاسىپ كەتكەن قاقتىعىستا ءبىر ءدىننىڭ ءبىر تارماعىن ۇستانعان, ءبىر ەتنوستىق توپتاعى ادامدار توسقاۋىلدىڭ ەكى قاپتالىندا ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان ەكى توپتىڭ قۇرامىنان ءبىر-اق شىقتى...
ۋاقىت وتە كەلە مۇنىڭ ءبارى قالىپقا ءتۇسكەندەي بولىپ ەدى. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدەرى كوڭىلگە كۇدىك شاقىراتىن ءارتۇرلى وقيعالار شاڭ بەرىپ قالىپ ءجۇر. وسىعان وراي كوپتەگەن ساياسي شولۋشىلار مەن ساراپشىلار دۋشانبە تاياۋ ارالىقتا ەلدەگى تۇراقسىزدىقتى قالپىنا كەلتىرە المايتىن بولسا, وندا مۇنىڭ سوڭى اۋعانستان, تاجىكستان جانە قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگى بولىپ ءبىر شەڭبەردى قۇراپ, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى وسى ءۇش مەملەكەت پروبلەمالارىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇشتاسىپ كەتۋىنە ۇلاساتىنداي كورەدى. ال تامىزدىڭ اياعى مەن قىركۇيەكتىڭ باسىندا ورىن العان وقىس وقيعالار قاتەردىڭ شىنىمەن ەرنەۋىنەن اسىپ توگىلە باستاعانىن ايعاقتاسا كەرەك.
اپتىققان “اشۋ ارانى”
تامىزدىڭ 20-سى كۇنى مەملەكەتتىك ءتوڭكەرىس جاساۋعا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمدى قۇلاتۋعا, قىلمىسكەرلەر قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا جانە وتانىن ساتۋعا ارەكەت جاساعاندارى ءۇشىن ءارتۇرلى ۇزاق مەرزىمدەرگە سوتتالعان 25 ادام تاجىك ادىلەت مينيسترلىگى تەرگەۋ وقشاۋلاۋ ورنىنان (سيزو) قاشىپ شىقتى. وسى كەزگە دەيىن بۇل جەردەگى ق ۇلىپ استىنان الدەكىمدەردىڭ سىرتقا شىعۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇعان جول بەرگەن ەكى ءتۇرلى بولجامدى قاراستىرىپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى تۇرمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ كادىمگى جاۋاپسىزدىعى مەن قامسىزدىعى بولسا, ەكىنشىسى ولاردىڭ ساتىلۋىنا بارىپ سايادى. سونىمەن قاتار, تۇتقىنداعىلاردىڭ قاشۋىنا ىشتەگىلەردىڭ وزدەرى ادەيى مۇرىندىق بولعانى جونىندە دە كۇشتى كۇدىك بار. ءوز كەزەگىندە قاشقىنداردىڭ جوعالتاتىن دا ەشتەڭەسى قالماعان سياقتى. ال بار-جوعى ءۇش قىزمەتكەردىڭ كۇزەتۋىندەگى وقشاۋلاندىرىلعان تەرگەۋ باسپاناسىندا اياق استىنان كوپ مولشەردە قارۋ-جاراق پەن اسكەري كيىم-كەشەكتىڭ پايدا بولا سالۋى دا ءبىراز جايتتەن حابار بەرسە كەرەك. سوندىقتان ءتاجىكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلىعىنىڭ شۇعىل وتستاۆكاعا جىبەرىلۋىنىڭ ءوزى كەشىگىپ جاسالعان قادام سەكىلدى كورىنەدى.
قازىرگى كۇندەرى بۇكىل تاجىكستاندا قاشاق قىلمىسكەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قىركۇيەكتىڭ 6-سى كۇنى “جاحوننامو” تەلەارناسى قاشقىنداردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنت ۇلانىنىڭ بۇرىنعى باستىعى گافۋر ميرزوەۆتىڭ تۋعان باۋىرى ابدۋراسۋلدىڭ ۇستالعانى ءجونىندە حابارلادى. قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى سودان ءبىر كۇن عانا بۇرىن كەزىندە گۋانتانامودا وتىرىپ كەلگەن, تاجىك سوتى 23 جىلعا سوتتاعان ءبىر قاشقىندى قولعا ءتۇسىرگەن. تەرگەۋ ورگاندارى ونى قاشۋدى ۇيىمداستىرۋشى دەپ تانۋدا. بۇعان دەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە تاعى ەكى قاشقىننىڭ ۇستالعانى تۋرالى جازىلىپ ەدى, بىراق ونى كەلەسى كۇنى-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جوققا شىعاردى.
بۇدان كەيىن نۇرەكتە جاپپاي ءتارتىپ بۇزۋشىلىق ورىن الدى. ول بىرنەشە دۇكەندى تونادى دەگەن ايىپ بويىنشا بەس جىگىتكە ۇكىم شىققان بويدا قاۋىرت توپتاسقان جيىن تۇرىندە باستالدى. جەرگىلىكتى جۇرت ولارعا بەرىلگەن جازا مەرزىمىن ءجونسىز كوپ, ايىپتاۋ نەگىزىنىڭ سولقىلداق ەكەندىگىنە نارازىلىق ءبىلدىردى. ءبىر كەزدە كوشە بويلاپ ورە شاپقان اشۋلى توپ جولاي كەزدەسكەن ماشينەلەردى اۋدارىپ تاستاپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ تەرەزەلەرىن قيراتۋعا كوشتى. سوسىن بەيباستاقتىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دۋشانبە مەن قورعانتوبەدەن اسكەري كۇشتەر شاقىرىلدى.
ال قىركۇيەكتىڭ 3-ءى كۇنى جانكەشتى-لاڭكەستەردىڭ حۋدجاند ايماقتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى باسقارماسىنا شابۋىل جاساۋى ەل ءىشىن ءتىپتى دۇرلىكتىرىپ جىبەردى. كۋالاردىڭ ايتۋىنشا, قىزمەتتىك ماشينەلەردىڭ اۋلادان شىعىپ جاتقان ساتىندە قاقپانىڭ اشىق قالعانىن پايدالانعان سودىرلار كولىكتەرىمەن ىشكە باسىپ كىرەدى. بارىنشا قاتتى جىلدامدىقپەن كەلگەن ولار اۋلادا تۇرعان ماشينەگە بارىپ سوعادى. سول سوققىدان ءىشى جارىلعىش زاتتارعا تولى گاز-24 “ۆولگا” اۆتوكولىگى بىردەن جارىلىپ كەتەدى. ارتىنشا اۋلاداعى ميليتسيا ماشينەسى دە جارىلىپ, وتقا ورانادى. ازىرگە ەشكىم بۇل تەراكتىنى ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە الا قويعان جوق. دەگەنمەن, ارادا ەكى ساعات وتپەي-اق اسكەري ۆەدومستۆو ىشىندەگى وزدەرىنىڭ كىم ەكەندىكتەرىن بىلدىرگىسى كەلمەگەن دەرەك كوزدەرى “جانكەشتىلەر جاپسارلاس جاتقان ەلدەردە جۇرگەن وزبەكستان يسلام قوزعالىسى مەن ء“ال-كايدا” جاتتىعۋ لاگەرلەرىندە دايىندىق ساپىنان وتكەن ەكەن” دەگەن تۇجىرىمدى تاراتىپ ۇلگەردى.
وسىعان بايلانىستى سويلەگەن سوزىندە تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون تاجىكتەر 90-جىلداردىڭ قاتال ساباعىن ۇمىتپاۋى كەرەك ەكەنىن قايتا-قايتا قاداپ تۇرىپ ايتتى. ەلدە ازامات سوعىسى ورشىگەن سول ۋاقىتتان بەرى دە ارادا جيىرما جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى, بۇل ارالىقتا سول سوعىستى كورمەگەن تۇتاس ءبىر ۇرپاق ءوسىپ شىقتى. ماسكەۋدە شىعاتىن “ۆرەميا نوۆوستەي” گازەتىنىڭ شولۋشىسى اركادي دۋبنوۆتىڭ پىكىرىنشە, حۋدجانتتا ورىن العان تەراكت قۇرامىندا ازامات سوعىسى جىلدارىندا ءبىر-بىرىمەن قىرىلىسقان بۇرىنعى وپپوزيتسيا مەن حالىق مايدانى سودىرلارى دا, كەيىن ءوسىپ-جەتىلگەن جاس تاجىكتەر وكىلدەرى دە بار قارسىلىق قوزعالىسىنىڭ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى. وسى جارىلىستار ارقىلى ولار وزدەرىنىڭ دۋشانبە سيزو-سىنان قاشىپ شىققان قاشقىندارمەن بىرگە ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل تۇجىرىمدى باسقا دا باسىلىمدار نەگىزىنەن قولدايدى.
تاجىك بيلىگى وسى كۇندەرى ەلدە “شامادان تىس يسلامدانۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقانىنان” قاتتى كىدى الاتىن سياقتى. اسىرەسە, ولار رەسمي ەمەس جولدارمەن شەتەلدەردەگى ءدىني ورتالىقتارعا بارىپ, ء“دىني ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىك ۇرىعىن بويلارىنا ەگە باستاعان” تاجىك جاستارىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا ايرىقشا الاڭدايدى. سوندىقتان پرەزيدەنت ە.راحمون جاقىندا سويلەگەن سوزىندە ءدىن جولىنداعى ايەلدەردى حيدجاب كيمەۋگە, مولدالاردى ۋاعىز ايتقاندا بىرجاقتى كەتىپ قالماۋعا شاقىردى. ول, سونىمەن قاتار, اتا-انالاردى شەتەلدەردە جۇرگەن بالالارىن تەزدەتىپ ەلگە قايتارۋعا كۇش سالۋلارىن وتىنە وتىرىپ, “ەگەر قايتارا الماساق, ولار وتانىن ساتاتىن وپاسىزدار بولىپ شىعاتىنىن” مالىمدەدى.
وسىنىڭ وزىنەن الدەقانداي استارلى قاۋىپتىڭ ءىزى بايقالادى. بۇل رەتتە تاجىك بيلىگى وزبەكستان يسلام قوزعالىسىنان باسقا “جاماات تابليعي” راديكالدى ۇيىمى مۇشەلەرىمەن دە كۇرەس جۇرگىزىپ جاتىر. قازىرگە دەيىن بۇل قوزعالىستىڭ بىرنەشە ءجۇز جاقتاستارى اباقتىعا جابىلىپ ۇلگەردى. كەيبىر ءمالىمەتتەرگە قاراعاندا, قوزعالىس مۇشەلەرىنىڭ سانى 5-6 مىڭعا شامالاس ادام بولىپ قالاتىن سياقتى. بيلىكتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا تۇرعان ء“ال-بايات” (“انت”) قوزعالىسى مەن يسلام جاڭعىرۋىنىڭ “حيزب-ۋت تاحرير” پارتياسى قۇرامدارىندا دا وسى قۇرالىپتاس ادام بار ەكەن. مۇنداعى ء“ال-باياتتىڭ” ليدەرى سوعدى وبلىسىنداعى مەشىتتەردىڭ ءبىرىنىڭ 2004 جىلى سوتتالعان يمامى كورىنەدى. وسى كەزدە بيلىك “حانافيانى” تاجىكستانداعى رەسمي اعىمداردىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, كەلەسى اعىم – “سالافياعا” تىيىم سالدى. ەلدە بۇلاردان باسقا يسمايليتتەر اعىمى تاعى بار. وسىنداي ءبىرىن-ءبىرى مويىندامايتىن الۋان ءتۇرلى اعىمداردىڭ ەتەك الۋى مۇنداعى تىرشىلىكتىڭ قالىپتى قالپىندا جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
كولەڭكەلى تۇستاردىڭ كەسىرى
تاياۋدا “ميللات” گازەتىنىڭ بەتتەرى مەن “ازاتتىق” راديوسىندا سويلەگەن بۇرىنعى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر, قازىرگى پارلامەنت جوعارعى پالاتاسىنىڭ مۇشەسى اكبار تۋرادجونزودا ناعىز سەنساتسيانى جۇرتقا جاريالاپ جىبەردى. پارلامەنتكە يسلام جاڭعىرۋ پارتياسى اتىنان سايلانعان ول ءوزى شىققان حۋدجانت قالاسىندا ورىن العان تەراكتىگە بايلانىستى ويلارىن تارقاتىپ ايتا كەلىپ: “ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى باسقارما ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن ءجيى شامادان ارتىق پايدالاناتىندىعىمەن, رۇقسات ەتىلمەيتىن شارالاردى قولداناتىندىعىمەن بەلگىلى” ەكەنىنە, “تاجىك سوتىنىڭ جازالاۋشى باعىت ۇستانىپ وتىرعانىنا” ايرىقشا نازار اۋداردى.
مۇنداعى وقيعانىڭ مازمۇنى مىناداي. بۇدان ءبىر جىلدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكتىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى نەمات ازيزوۆ باستاعان قاراقشىلار توبى سافەدكوح دەگەن جەردە اسكەري بەكەتكە شابۋىل جاسايدى. رەسمي بولجامعا سايكەس, وسى جەردە اتىس كەزىندە وققا ۇشقان بۇرىنعى توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى, ودان بۇرىنعى تاجىك بىرىككەن وپپوزيتسياسىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال ميرزو زيەەۆ تا بولادى. شابۋىلعا قاتىسقانداردىڭ 36-سى قولدارىنا ءبىرىنشى رەت قارۋ الىپ تۇرعاندىقتان, بۇعان دەيىن ەشكىمدى ولتىرمەگەندىكتەن, قاماۋدان بوساتىلادى. بىراق كەيىن قايتادان قاماۋعا الىنىپ, ءبارى سوتتالىپ كەتەدى. ولاردىڭ اراسىندا بۇرىنعى ءمينيستردىڭ ەكى ۇلى دا بولادى. قازىر ولار قاشىپ ءجۇر. پارلامەنتاريدىڭ ايتۋىنشا, “بۇلاردى توڭكەرىس جاساۋعا قاتىستى دەپ ەمەس, زاڭسىز قارۋ الىپ جۇرگەندەرى ءۇشىن سوتتاۋ كەرەك ەدى”, “بۇل ءجىگىتتەر “توڭكەرىس” دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ ماعىناسىن تولىق تۇسىنبەيدى, تەك اكەلەرى الدەنەگە نارازى بولىپ, قولىنا قارۋ العان, ال بالالارى ونىڭ جانىنان تابىلعان”. “بۇلارعا سونشالىقتى كوپ مەرزىمدى جازا بەرىپ قاجەتى نە ەدى؟”, دەگەن سۇراق تاستايدى ا.تۋرادجونزودا وسىعان وراي.
بىلتىر وسى حالىق قالاۋلىسى پرەزيدەنتتىڭ قازىرگى كۇندەرى قىلمىستىق جازالارىن وتەپ جاتقان بۇرىنعى بىرقاتار سەرىكتەستەرىن ساياسي قىلمىسكەرلەر رەتىندە اتاپ ءوتىپ, ولارعا بايلانىستى سالىنعان جارياسىز تىيىمداردى ازداپ العانداي بولدى. بۇل جولى ول اڭگىمەنى وتانىن ساتقانى, قاراقشىلىعى, قىزمەت بابىن پايدالانعانى ءۇشىن 15 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ياكۋبجون ساليموۆقا, قارۋلى توڭكەرىس دايىنداعانى ءۇشىن ومىرلىك جازاعا كەسىلگەن گافۋر ميرزوەۆقا جانە لاڭكەستىك, قاراقشىلىق ارەكەتتەرى, مەملەكەت قارجىسىن تالان-تاراجعا سالعانى, بيلىكتى شەكتەن تىس پايدالانعانى, زاڭسىز وققاعارلار ۇستاعانى ءۇشىن 23 جىل ارقالاعان وپپوزيتسيالىق دەموكراتيالىق پارتيانىڭ توراعاسى ماحمۋدرۋزي يسكانداروۆقا قاتىستى قوزعادى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى 2006 جىلى مۇعاجىرلىقتان وتانىنا ورالىپ, ەلدەگى ساياسي ومىرگە ارالاسقىسى كەلەتىنىن مالىمدەگەنى سول ەدى, ماسكەۋ تۇبىندەگى كورولەۆ قالاسىندا تۇرعان جەرىنەن زاماتىندا جوق بولىپ كەتتى. ارادا اپتا وتكەندە, ول تاجىكستان قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ تەرگەۋ وقشاۋلاعىشىنان ءبىر-اق تابىلدى.
2007 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تاجىكستان جوعارعى سوتىنىڭ عيماراتىندا تەراكت ورىن الدى. كەيىن انىقتالعانداي, مۇندا جارىلعىش قوندىرعىنى وزبەك ارناۋلى قىزمەت ورگاندارى جۇمساعان تاجىك ازاماتى قويىپتى. ونى وسىعان كوندىرۋگە حالىق مايدانى كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى بوبوسۋحبون ميرزوەۆ ارالاسىپتى. جالپى, وسى 2007 جىل ساليموۆتىڭ, ميرزوەۆ پەن يسكانداروۆتىڭ سوتتالۋىنا بىلدىرىلگەن قارسىلىق رەتىندەگى جارىلىستارعا تولى جىل بولعان. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, دۋشانبەدە ءۇش رەت ب ۇلىك كوتەرگەن پولكوۆنيك ماحمۋد حۋدايبەردىەۆ قازىر ءوزبەكستاندا جاسىرىنىپ ءجۇر دەگەن سىبىس بار. تاجىك پرەزيدەنتىنىڭ جەكە جاۋى بولىپ سانالاتىن ول حۋدجانتتاعى باس كوتەرۋدى ۇيىمداستىرىپتى.
ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە دەپۋتات اكبار تۋرادجونزودا: “بۇل 25 ادام ءوز بەتتەرىمەن ەشقانداي قاۋىپ تۋعىزا المايدى, – دەپ اتاپ كورسەتەدى. – جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا كۇشتەرى جەتپەيدى. ولاردىڭ اراسىندا حالىقتى سوڭىنا ەرتە الاتىن بەلگىلى تۇلعالار جوق. ەگەر سىرتتارىندا كومەك كورسەتەتىن الدەقانداي شەت مەملەكەت تۇرعان بولسا, وندا تاجىكستان ءۇشىن بۇل شىنىندا قاۋىپتى نارسە”. ال ساياسي شەشىمدەر ينستيتۋتىنىڭ كەڭەسشىسى الەكساندر كنيازەۆ بۇدان باسقاشا كوزقاراستا. ول وزبەكستان يسلام قوزعالىسىنىڭ تاجىكستانداعى ارەكەتتەرگە تىكەلەي قاتىسى بولۋىن استە جوققا شىعارمايدى. وسى كەزدە “تاليبان” سودىرلارىمەن بىرگە, وزبەكستان يسلام قوزعالىسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى دە تاجىك شەكاراسىنداعى ايماقتا بەلسەندى قيمىل كورسەتە باستادى.
سولتۇستىكتەگى احۋال دا تىنىش بولماي تۇر. مۇندا بيلىكتى يسفاراداعى وزبەكستان يسلام قوزعالىسىنىڭ ۇياسى الاڭداتادى. ونىڭ حۋدجانت ماڭىندا ورنالاسۋى سوعدى وبلىسى ورتالىعىن مازاسىز حالگە تۇسىرۋگە جەتىپ جاتىر. بىرىنشىدەن, ەلدىڭ تەرىستىك ءبولىگىندە تۇراتىن حالقىنىڭ ايتارلىقتاي اۋقىمىن وزبەكتەر قۇرايتىن بولعاندىقتان, كەيىن “وش وقيعالارىنىڭ” ىزىمەن سەپاراتيزم قاۋپىنىڭ تۋى ۋاقىتتىڭ عانا ۇلەسى بولىپ قالۋى كادىك. ەكىنشىدەن, قازىرگى بيلىككە ەلدەگى ايماقشىلدىق بولىنۋشىلىكتى توقتاتۋ مۇمكىن بولماي وتىر. بىرقاتار تاجىك ساراپشىلارى مۇنى “تاجىكستانداعى احيلل وكشەسى” دەپ اتاپ ءجۇر. وسى بولىنۋشىلىك ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرۋدە. ماسەلەن, حۋدجانتتىقتار توبىنىڭ ليدەرى ابدۋماليك ابدۋللادجانوۆ قازىر اقش-تا تۇرىپ-اق مۇنداعى تىرلىككە قاتتى ارالاسادى. جالپى, حۋدجانت قالاسىنىڭ ءوزى تاجىك قوجالارىنىڭ نەگىزگى مەكەنى ەكەنىن ەسكە الساق, ابدۋماليك اكانىڭ بۇل ەلدەگى وسى تەكتىك توپ مۇشەلەرىنىڭ دە كوشباسشىسى بولىپ تابىلاتىنىن دا ايتۋىمىز كەرەك. ول 1992-1993 جىلدارى تاجىكستان ۇكىمەتىن باسقارعان. ال ءوزىنىڭ تۋعان اتاسى 1922 جىلى كەڭەس وكىمەتىنەن قاشىپ كەتىپ, ساۋد ارابياسىنا بارعان بەلگىلى يمام, عالىم كىسى بولىپتى. سول جاقتا ءىلىمى ارقىلى ەڭ جوعارى دارەجەگە جەتىپ, كورول ءابدۋلازيزدىڭ كەڭەسشىلىگىنە دەيىن كوتەرىلىپتى. بۇگىندە ودان تاراعان ۇرپاق ساۋد ارابياسى, كۋۆەيت, سيريا, ەگيپەت جانە انگليا سياقتى مەملەكەتتەردە ىستەرى ءساتتى ءجۇرىپ جاتقان بەلگىلى كاسىپكەرلەر كورىنەدى. ال وسى ابدۋللادجانوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى 1996 جىلعى ساۋىردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ومىرىنە قاستاندىق جاساۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, ارتىنشا ۇكىم ورىندالعان ەدى. ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن ەكس-پرەمەردىڭ وزىنە دە تاپ وسىنداي ايىپ تاعىلدى. بۇل كەزدەرى تاجىكستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ول ەلگە قايتپاي قالدى. وسىندا ءبىراز جۇرگەن سوڭ, بولاشاعىن ويلاپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا استى...
تاعى دا “ۆرەميا نوۆوستەي” گازەتىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ول بيلىككە وكپەلەرى قارا قازانداي تاجىكتەردىڭ حۋدجانتتاعى ءبىر عانا تەراكتىمەن شەكتەلىپ قالمايتىنىن پايىمدايدى. بۇدان بولەك, قازىر كلان ىشىندە دە جىككە بولىنۋشىلىك ءجۇرىپ جاتىر. ايتالىق, مەملەكەت باسشىسى كىرەتىن كۋلياب كلانى ءوز ىشىندە ءبىر-بىرىمەن قاتتى باسەكەگە تۇسەتىن دانگارلىق, بالدجۋاندىق جانە پارحارلىق بولىپ بولىنەدى. ولاردىڭ ءاربىرى جىلىكتىڭ مايلى باسىن وزدەرى ۇستاۋعا ۇمتىلادى. پارلامەنت دەپۋتاتى ا.تۋرادجونزودانىڭ ويىنشا, وسىنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, تەك جوعارىداعى ءبىر كىسىنىڭ تاپسىرماسىن عانا ورىنداپ ۇيرەنىپ قالعان شەنەۋنىكتەردىڭ ەكونوميكالىق ۆەدومستۆو جۇمىسىن الاڭسىز اقساتۋىنا جەتكىزەدى.
باسىندا بىرقاتار تاجىك ساراپشىلارى حۋدجانتتاعى جارىلىستان شەتەلدىكتەردىڭ ءىزىن ىزدەگەن-ءدى. الايدا, جاقىندا وعان جاۋاپكەرشىلىكتى جۇرتقا باياعىدان اتى بەلگىلى “جاماات انسارۋللاح” لاڭكەستىك ۇيىمى ءوز موينىنا الدى. سوندا دا بولسا, تاجىكستانداعى بيلىك بۇعان كۇمان كەلتىرىپ, ول وقيعانىڭ ويرانشىسى رەتىندە وزبەكستان يسلام قوزعالىسىن اتايدى. راس, بيلىك بۇل تىرلىكتەن جەرگىلىكتى ءتاجىك يسلاميستەرى – يسلام جاڭعىرۋ پارتياسى مۇشەلەرىن تىس قالدىرىپ وتىرعان جوق.
قالاي دەگەندە دە, تاجىكستان تاۋلارىنىڭ باسىنا تۇسكەن تۇماندى سەيىلتكەن ءلازىم. ءايتپەسە ول كۇللى ايماقتىڭ تىنىشىن الاتىنى انىق.
سەرىك ءپىرنازار.