اتىراۋدا ءپىر بەكەتتىڭ تۋعانىنا 260 جىل تولۋىنا وراي قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى
اتىراۋدا اقمەشىت دەيتىن قاسيەتتى مەكەن بار. جەم وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بيىك توبەنىڭ باسىندا. اقمەشىتتە بەكەت اتانىڭ كىندىك قانى تامعان, 1750 جىلى دەيدى تاريح دەرەگى. اتاسى جانالى, اكەسى مىرزاعۇل مەن اناسى ءجانيا, ۇلى توعاي ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەن بۇل. سوڭعى كەزدەرى اقمەشىتكە بارۋشىلار تىپتەن كوبەيدى. قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىنان, وزگە دە كورشىلەس ەلدەردەن. اقمەشىتكە كەلۋشىلەر بەكەت اتا ارۋاعىنا سىيىنىپ, جانىنا مەدەت تىلەيتىنىنە تالاي كۋا بولدىق. ءدال وسى اقمەشىتتە دە بەكەت اتا جەر استى مەشىتىن سالعان. بىراق مەشىتتى كەزىندە يمانسىزدار وق-دارىمەن جارىپ, قۇلاتىپ تاستاعان. كونەكوز قاريالار مەشىتتىڭ ورنىندا قوس شۇڭقىر عانا قالعانىن ايتادى. سول مەشىتتى جىلىوي اۋدانىنىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ازاماتتارى 1998 جىلى قايتا جاڭعىرتتى. توكەن جۇماعۇلوۆ وسى اۋداننىڭ اكىمى بولعاندا شەجىرەشى قاريالارمەن اقىلداستى, ماڭعىستاۋدان شەبەرلەر شاقىردى. ارينە, بەكەت اتانىڭ مەشىتىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن.
اقمەشىتتە يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى بەكەت اتانىڭ قايتا جاڭعىرعان جەر استى مەشىتىن ۇستاپ وتىر. كەلۋشىلەرگە بەكەت اتانىڭ قاسيەتى تۋرالى ەش جالىقپاستان اڭگىمەلەيدى. قاجىنىڭ ايتۋىنشا, بەكەت اتا اقمەشىتتەن ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, حورەزمدەگى باقىرجان قاجىدان ءدارىس الۋعا اتتانادى. باقىرجان قاجى وزگە شاكىرتتەردەن گورى بەكەت اتانىڭ ۇستامدىلىعىنا, ءبىلىمگە قۇمارلىعىنا, زەرەكتىلىگىنە ريزا بولىپ, باتاسىن بەرىپتى. كەيىننەن بەكەت اتا اقمەشىتتەن, بەينەۋدەن, بايالىدان, وعىلاندىدان جەر استى مەشىتتەرىن قاشاپ سالىپتى. يسلام قاجى بەكەت اتانىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن, ساۋلەتكەرلىگىن تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن اقمەشىتتەگىدەن باستاپ بارلىق مەشىتتەرىن كورىپ, باقىرجان قاجى ءدارىس بەرگەن حورەزمدەگى مەدرەسەگە دە بارىپ قايتقان. شىمكەنت, جامبىل ءوڭىرلەرىندە, تۇركىمەنستاندا تۇراتىن اتا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ, ەل جادىندا جاتتالعان اڭىزعا بەرگىسىز تاريحي اڭگىمەلەردى جيناستىردى. ءسويتىپ, 2008 جىلى 740 بەتتىك “بەكەت اتا” كىتابىن شىعاردى.
بەكەت اتانىڭ تۋعانىنا 260 جىل تولۋىنا وراي وتكەن اپتادا قاسيەتتى مەكەن –اقمەشىت ماڭايىندا ارنايى اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى. شاراعا جان-جاقتان جينالعان جۇرتشىلىق بەكەت اتا تۋرالى كەڭىرەك تانۋعا, كوبىرەك بىلۋگە ىنتا قويدى. جاس ۇرپاق تاعىلىم الارلىق ۇلگىسى رەت-رەتىمەن جالعاسىن تاپقان سالتاناتتى شارادا وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ ءسوز الدى.
–اتىراۋ – تاريحى تەرەڭ, شەجىرەسى –باي, تالاي ۇلىلار كىندىك كەسكەن كيەلى ءوڭىر. تۋعان جەر توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇلىقتىڭ ءبىرەگەيى – بەكەت اتانى تەك اتىراۋلىقتار عانا ەمەس, ءيىسى قازاق, جالپى مۇسىلمان قاۋىمى قاستەرلەيدى. “مەدينادا –مۇحاممەد, تۇركىستاندا –قوجاحمەت, ماڭعىستاۋدا ء–پىر بەكەت”, –دەپ حالقىمىز بەكەت اتانى ەڭ قاسيەتتى تۇلعاسىنا تەڭەگەن. جەرىن قورعاعان باتىر, بويىنداعى تىلسىم كۇشتى حالقىنا شيپالىققا ارناعان ءتاۋىپ, تاڭعاجايىپ قاسيەت يەسى, بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورىپكەل, ساۋلەت ونەرىنىڭ قايتالانباس شەبەرى, جاستارعا يماندىلىق نۇرىن سەپكەن اعارتۋشى, جاس كەزىنەن ىزگىلىك جولىن تاڭداعان بابامىز تەك اتانىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى بولدى. بەكەت اتا –فەنومەن تۇلعا. “قورىققاندا جەبەگەن, تورىققاندا دەمەگەن, جاۋعا –ايبات, دوسقا–قايرات” بولعان تاريحي تۇلعانىڭ ءبىزدىڭ توپىراعىمىزدا, اقمەشىتتە دۇنيەگە كەلگەنى –اتىراۋلىقتار ءۇشىن زور ماقتانىش, ۇلكەن ابىروي.
شەجىرەلى تاريحىمىزدى ءتۇگەندەر كەلىستى ءىستىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇلكەن قولداۋىمەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. بۇگىنگى اتا رۋحىنا ارنالعان ەسكە الۋ سالتاناتى – حالقىمىزدىڭ بەكەت اتاعا شەكسىز قۇرمەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى, يماندىلىق جولىنداعى بيىك پارىزى. ەلىمىز –تىنىش, اسپانىمىز–اشىق, بولاشاعىمىز –ايقىن. ەلىمىزدى, ۇلتىمىزدى ءپىر بەكەت ارۋاعى ءاردايىم جەلەپ-جەبەپ, قورعان بولىپ جۇرگەي! –دەدى وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ. سودان سوڭ مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قوعام قايراتكەرى ءابىش كەكىلباەۆ ءپىر بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ, تەرەڭنەن تارتا تەبىرەنە سويلەگەن شەجىرەلى ءسوزىن “بەكەت اتانىڭ بۇكىل ءومىرى ادامدار مەن حالىقتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردى تەجەپ, قوعام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە شاقىرادى. بەرەكە مەن ءپاتۋانى, ىنتىماق پەن ىجداعاتتى ىزدەپتى. اۋلەكىلىكتەن تارتىندىرىپ, ادىلەتتىلىكتى مۇرات ەتتى. شاريعات پەن اتا جولىن تابىستىرىپ, زاماناۋي وزگەرىستەردى جاقسىلىققا قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى. بەكەت ونەگەسى –تاريحي ساباقتاستىققا ادالدىقتىڭ ۇلگىسى. ەكى ءجۇز الپىس جىل بويىنا وتارشىلدىق پەن توتاليتارلىق باسىبايلىققا تويتارىس بەرىپ, وتانشىلدىق پەن بۇقاراشىلدىقتى جەبەدى. تاۋەلسىزدىك العان حالقىمىز بابامىزعا شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باسىن ءيىپ, ءىزگىلىككە ۇندەگەن شاراپاتتى جولىن قاستەرلەي بەرەدى. ءىلگەرى باسقان ءار قادامىمىزدى قايىرلى قىلا كور, جاقسىلىقتىڭ جارىلقاۋشىسى ءپىر بەكەت اۋليە! دەپ تۇيىندەدى.
بۇدان سوڭ سالتاناتتى شارا تاريحشىلار بەكەت اتانىڭ عاجايىپ قاسيەتتەرى ءار قىرىنان تانۋعا تالپىنىسىمەن جالعاستىردى. بەكەت اتاعا جىر ارناعان اقىندار ءمۇشايراسىنا قازاقتىڭ اياۋلى اقىن قىزى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى فاريزا وڭعارسىنوۆا ءادىل قازىلىق ەتتى. ناتيجەسىندە نۇربەيبىت نۇعىمانوۆ, باقتىباي جايلاۋ, اماندىق ساساەۆ جانە اسانتەمىر قارشىعا ۇلىنداي ءار جاستاعى اقىندار توپ جاردى. بەكەت اتانىڭ ءومىرى مەن عاجايىپ قاسيەتتەرى تۋرالى كەڭىنەن بايان ەتىلگەن دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. ونەر شەبەرلەرىنە كەزەك تيگەندە, اسىرەسە, تالانتتى كۇيشى ايگۇل ۇلكەنباەۆانىڭ دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنەن كۇمبىرلەتە توككەن قۇلاققا جاعىمدى ءتاتتى كۇيلەرى, مۇحيت پەن عاريفوللا مەكتەبىنىڭ سارقىتىنداي كورىنەتىن تانىمال ءانشى قاتيموللا بەردىعاليەۆتىڭ اۋەلەتە سالعان اسەم اندەرى جۇرتشىلىقتىڭ بويىنا شىم-شىمداپ تاراپ جاتتى.
ءپىر بەكەت رۋحىنا ارنالعان شاراعا اتىراۋدان, اقتوبەدەن, ماڭعىستاۋدان بالۋاندار مەن اتبەگىلەر كەلىپتى. بوز كىلەم ۇستىندەگى بالۋاندار بەلدەسۋىندە مەيرامبەك ەسماعامبەتوۆ, قايرات وتەگەن, ايان تايجانوۆ سىندى بالۋاندار قارسىلاستارىنان ايلاسىن اسىرىپ, قازاق كۇرەسىنىڭ ورىستەي تۇسكەنىن كورسەتتى. ءتورت اياعىمەن جەر تارپىعان سايگ ۇلىكتەر بايگەسىنە توكەن جۇماعۇلوۆتىڭ ءبىر ءوزى ءۇش ماشينە –“دجيپ”, “نەكسيا” جانە “جيگۋلي” كولىكتەرىن تىگىپتى. ءۇش كولىكتەن بولەك اقتوبە وبلىسىنىڭ ازاماتتارى 15 شاقىرىمدىق ات بايگەسىندە ءبىرىنشى كەلگەن تۇلپاردىڭ يەسى –توكەن جۇماعۇلوۆقا “جيگۋلي” كولىگىن سىيعا تارتتى. جورعا بايگەسىندە ونەرباي جانبالانىڭ ۇستىنەن سۋ توگىلمەس تۇلپارى “جيگۋليدى” يەمدەندى. ال 21 شاقىرىمدىق بايگەدە قايىرجان بالجىگىتتىڭ “ۆودوپاد” اتتى ءسايگ ۇلىگى مارەگە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي جەتىپ, شاباندوزىنا “نەكسيانىڭ” كىلتىن ۇستاتتى. الامان بايگەدە توكەن جۇماعۇلوۆتىڭ قىلقۇيرىقتى جۇيرىگى 40-تان استام سايگۇلىكتى شاڭ قاپتىردى.
ءبىر تاڭدانارلىعى, ءمارت مىنەزىمەن تانىلىپ جۇرگەن توكەن جۇماعۇلوۆ بۇل جولى دا سول قالپىنان اينىمادى. ول ات بايگەسىنەن جەڭىپ العان ەكى كولىكتى يەمدەنبەي, “جيگۋليدى” بەكەت اتانىڭ جەتىسايدان كەلگەن ۇرپاعىنا سىيعا تارتتى. ء“دجيپتى” الامان بايگەگە سايگ ۇلىك باپتاعان اتبەگى تيمۋرعا مىنگىزگەن توكەننىڭ اتىمتاي جومارتتىعىن جۇرتشىلىق وتە ورىندى دەپ قۇپتادى. اۋزىنان ء“پىر بەكەتى” تۇسپەيتىن توكەن جۇماعۇلوۆ بۇرىن اقمەشىتتەگى مەشىتتى قايتا جاڭعىرتۋعا ۇيىتقى بولسا, ەندى مىنە, وسى شارانىڭ باستى دەمەۋشىلىگىن ءوز موينىنا الىپتى. راس, قايىرجان بالجىگىت, ماقسىم ءىزباسوۆ, ەرقۇل داۋلەتباەۆ سىندى ازاماتتار توكەن اعاسىنىڭ ۇلاعاتتى ىسىنە قولداۋ كورسەتۋدەن تارتىنباپتى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ايگۇلدەي الەم تانىعان ءدۇلدۇل كۇيشىنىڭ اكەسى ناريمان اعا ۇلكەنباي ۇلى اتقارىپ ءجۇردى.
“بەكەت اتانىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمىزدەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك. وتارباي اتام وتىرسا دا, تۇرسا دا ء“يا, بەكەت!” دەۋشى ەدى. ءوزىمىز دە اتا رۋحىنا سىيىنىپ جۇرەمىز. بەكەت اتا جايلى ءالى دە بىلە تۇسسەك دەيمىز. راس, كىتاپتار, فيلم بار. ەندىگى ماقسات –بەكەت اتا جايلى رومان تۇرعىسىندا بولا ما, تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋگە قۇرىلعان اكادەميالىق كىتاپ شىعارۋ. ويتكەنى, بەكەت اتا –عاجايىپ تۇلعا. بەكەت اتانىڭ قايتالانباس قاسيەتتەرىن, شەجىرە دەرەكتەردى تولىق زەردەلەپ, تاريحي كىتاپ ەتۋدى كەشەۋىلدەتپەگەنىمىز ءجون. ءتىپتى ءبىرنەشە رومان جازىلسا دا ارتىق ەتپەيدى” دەيدى شىعارمالارى بىرنەشە تىلگە اۋدارىلعان قازاقتىڭ بەلگىلى دراماتۋرگ-جازۋشىسى راحىمجان وتارباەۆ. ايتسا ايتقانداي, اقمەشىتتە بەكەت اتانىڭ اساتاياعىنىڭ كوشىرمەسى تۇر. اساتاياقتىڭ كوشىرمەسىنەن ارابشا جازۋلاردى كوردىك. دەمەك, بۇل اساتاياقتىڭ ءتۇپنۇسقاسىندا دا جازىلعان. “ونى وقي الاتىن اراب عالىمدارى قاجەت” دەپ ەدى يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى اقمەشىتكە تامىز ايىندا كەلگەن ءبىر ساپارىمىزدا. شىنىندا دا بەكەت اتانىڭ اساتاياعىندا نە جازىلدى ەكەن؟!.
اي اۋناپ, جىلدار جىلجىعان سايىن جۇرتشىلىقتىڭ بەكەت اتانىڭ ءبىر باسىنا قونعان عاجايىپ قاسيەتتەرىن تەرەڭ تانىپ, ارۋاعىنا سىيىنۋعا ىنتا-ىقىلاسى ارتا ءتۇسكەنىنە تاعى دا كوز جەتكىزدىك. الاش جۇرتىن ارۋاعىڭمەن قولداي بەر, بەكەت اتا!
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى.