ادامزات بالاسى مەن تابيعات-انانىڭ ايقاسى جانايقاي شەگىنە جەتىپ قالعان سياقتى. “تابيعاتتى باعىندىرۋ” قاعيداسى ۇرانعا اينالعان حح عاسىرداعى ادام ارەكەتى قورشاعان ورتانىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىنىڭ ىرگەتاسىن شايقالتتى. تىرشىلىك اتاۋلى تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ارەكەتى ارقىلى عانا دامي الاتىندىعىن, ءوزى دە سول تابيعات-انانىڭ ءبىر بالاسى ەكەنىن ءجيى ەستەن شىعاراتىن ادامزات تويىمسىز تابەتىن تابيعاتتى تۇقىرتۋ تاسىلىمەن قاناعاتتاندىرۋ جولىنا تۇسكەن ەدى. ءوزىن “ادامزات رۋحىنىڭ قۇلدىراۋ كەزەڭىندە تۋعانىما وكىنەمىن” دەپ ساناعان اتاقتى نەمىس-فرانتسۋز ويشىلى, ايگىلى گۋمانيست البەرت شۆەيتسەر “مالىنا قورەك ءۇشىن شابىندىقتاعى مىڭداعان وسىمدىكتەردى وتايتىن شارۋا, ەرىككەننىڭ ەرمەگى ءۇشىن جول جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان ءبىر تال گۇلدى جۇلۋعا ءتيىستى ەمەس, سەبەبى بۇل جاعدايدا ول, ەشقانداي قاجەتتىلىكتەن تۋماعان, تابيعاتقا قارسى قىلمىس جاسايدى”, دەگەن ەكەن. وي-حوي دەگەن, قانداي گۋمانيزم! سەبەپسىز ءبىر تال گۇل جۇلماق تۇگىلى, تۇتاس ورمانداردى وتاپ, تەڭىزدەردى قۇرعاتقان ادامزاتتىڭ “اساۋ تابيعاتتىڭ بەرمەگەنىن تارتىپ الايىق!” دەپ داۋرىعا ۇرانداعانىن دا بىلەمىز. ءالى دە “اتتانداپ” كەلەدى. قانشا جومارت بولسا دا جەر جارىقتىق تويىمسىزدىقتان تۇنشىقتى, قانشا ءتوزىمدى بولسا دا تابيعات-انانىڭ تىنىسى تارىلدى. تارىلعانى سول ەمەس پە, ءححى عاسىر باستاۋى تابيعي اپاتتار مەن سىلكىنىستەردەن ەس جيعىزباي بارادى. ماڭگى جاسىل قۇرىلىقتاردى جاز ورتاسىندا قار باسىپ, گرەنلانديانىڭ مۇز قۇرساۋلىرىنىڭ جىل سايىن 250 ملرد. تونناسى ەرىپ, بۋ مەن سۋعا اينالىپ جاتىر. كارى قۇرىلىقتى توپان سۋ باسىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىن قۇرعاقشىلىق جايلاپ, ورىس ورمانى وتقا وراندى. شىلدە مەن تامىز ايلارىندا رەسەيدە 800 مىڭنان استام ورمان ءورتى تىركەلدى. ورتالىق رەسەيدىڭ ورماندارىن تۇگەلگە دەرلىك وتقا وراعان ءورت اپاتىنان مىڭداعان ۇيلەر جانىپ, تۇتاس ەلدى مەكەندەر كۇلگە اينالدى. پاكستاندا ورشىگەن سۋ تاسقىنىنان جۇزدەگەن ادام وپات بولىپ, 20 ميلليونعا جۋىق ادام باسپاناسىز قالدى. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بەلەڭ الىپ, جۇقپالى اۋرۋلار تارالا باستادى. مەملەكەتتىڭ بۇل اپاتتىڭ ءوز كۇشىمەن بەتىن قايتارۋعا شاماسى جەتپەي, الەم قاۋىمداستىعىنان كومەك سۇراپ وتىر. جاقىندا سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى وسى ەلگە ارنايى كەلگەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن “...تالاي اپاتتاردى كورىپ ەدىم, ءدال مۇنداي اۋقىمداعى تابيعي اپاتتى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىن”, دەپ مالىمدەدى. شۇعىل شارالار قابىلدانباسا, پاكستانداعى سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارى ءوڭىردى ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالدىرۋ قاۋپى بار. مۇنىڭ ءبارى تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ زالالى ەكەنىن ەندى عالىمدار عانا ەمەس, قاراپايىم ادامدار دا تۇسىنە باستادى. ءيا, جاھاندىق جىلىنۋ اڭىزدان اقيقاتقا اينالدى. قازىرگى تاڭدا جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقانىنا ەشقانداي كۇدىك قالمادى. جەر شارى قىزىپ بارادى. وتكەن عاسىردا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تسەلسيا بويىنشا 0,7 گرادۋسقا جىلىنعان. سونىڭ سالدارىنان كيليماندجارو شىڭدارىن عاسىرلار بويى قۇرساعان قارلار ەرىپ, تەڭىز تۇبىندەگى مارجاندى جارتاستار ءىزسىز جوعالۋدا. سونىمەن “جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرى” دەگەنىمىز نە؟ كليماتتىڭ وزگەرۋ قاۋپى تۋرالى ەڭ العاش 1975 جىلى ءسوز قوزعالدى. 1975 جىلى 8 تامىزدا ء“Scىence” اتتى جۋرنالدا امەريكالىق كليماتولوگ ۋوللەس بروكەر اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرە باستاعانىن العا تارتىپ, العاش رەت “جاھاندىق جىلىنۋ” تەرمينىن ومىرگە اكەلدى. اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ قۇبىلىسىن ەكى مىڭ جىلعا تارتا تاريحى بار كليماتولوگيا عىلىمى زەرتتەپ كەلەدى. الايدا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل عىلىمنىڭ ىزدەنىستەرىنە ادامزات قاۋىمداستىعى تاراپىنان اسا ءبىر قىزىعۋشىلىق تانىلا قويعان جوق. ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا, ەڭ العاش, كليماتتىڭ كۇرت جىلىنىپ بارا جاتقاندىعى تۋرالى دابىل قاعىپ, جەردىڭ جوعارى قاباتىنىڭ قىزۋى ارتقانىن بايقاعان بەلگىلى كەڭەستىك كليماتولوگ ا. بۋدكونىڭ بولجامدارىن باسقالار تۇگىلى, كەيبىر عالىمداردىڭ ءوزى جۇرە تىڭدادى. مىنە, ەندى تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا جەردىڭ جوعارعى قاباتىنىڭ قىزۋى جوعارىلاپ كەتكەندىگى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىققا اينالدى. عالىمدار اراسىنداعى تالاس ەندى جاھاندىق جىلىنۋ شىندىق پا, الدە جالعان با دەگەن تۇرعىدا ەمەس, بۇل پروبلەمانىڭ توركىنى ەرتە مە, كەش پە جىلىنۋ ءۇردىسى كليماتتىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعاتىن تابيعي قۇبىلىس پا, الدە قورشاعان ورتاعا جاھاندىق اۋقىمدا كەسىرىن تيگىزگەن ادامزاتتىڭ تەحنوگەندىك ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى ما دەگەن تۇرعىدا ءوربىپ جاتىر. جاھاندىق جىلىنۋ دۇركىن-دۇركىن قايتالانىپ تۇراتىن قالىپتى تابيعي قۇبىلىس دەپ دالەلدەيتىندەر نە دەيدى؟ ولاردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ەكى مىڭ جىل ىشىندە جەر شارىن مەكەندەيتىن تىرشىلىك اتاۋلى ءۇش رەت جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭىن, ءۇش رەت جاھاندىق سۋىعان كەزەڭدى باستان وتكەرگەن. تەمپەراتۋرانىڭ سوڭعى تومەندەۋ كەزەڭى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا اياقتالىپتى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اۋا رايى قالپىنا كەلىپ, حح عاسىردا قايتادان جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭى باستالىپ, سول عاسىردىڭ سوڭىندا 0,7-0,8 گرادۋسقا جەتكەن. سوندىقتان, دەيدى تابيعي ءتاسىلدى جاقتاۋشىلار, بۇگىنگى جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭى ۇزاماي اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەندەۋ كەزەڭىنە اۋىسادى. ونىڭ جەر وربيتاسى پارامەترلەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى كۇن قىزۋىنىڭ قۇبىلۋى سياقتى استرونوميالىق, گولفستريم اتتى مۇحيتتار اعىسى قۋاتىنىڭ السىرەۋى سياقتى تابيعي سەبەپتەرى بار كورىنەدى. ەندى جاھاندىق جىلىنۋدى ادام فاكتورىمەن بايلانىستىراتىنداردىڭ دالەلىن ساراپتاپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ ايتۋىنشا, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ مۇنداي جىلدامدىقپەن جىلىنۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس كورىنەدى. بار بولعانى سوڭعى ءجۇز جىلعا جەتەر-جەتپەس كەزەڭدە اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 0,7-0,8 گرادۋسقا ىسۋى مىڭ جىلدا دا بولماعان. ءتىپتى سوڭعى 15 جىل ىشىندە عانا اۋا تەمپەراتۋراسى جىلىنۋىنىڭ جىلدامدىعى 0,3-0,4 گرادۋسقا ارتقان. قالىپتى تابيعي فاكتورلار مۇنداي جىلدامدىقپەن اتموسفەرانى جىلىتا الماسا كەرەك. بۇعان ءسوزسىز ادام ارەكەتى سەبەپ بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, تەحنوگەندىك داۋىردە اۋاعا بولىنگەن كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ كولەمى شەكتەن تىس اسىپ كەتكەن. قازىرگى كەزدە قۋات وندىرەتىن ستانسالاردان, ونەركاسىپ ورىندارىنان شىعاتىن كومىرقىشقىل گازى اتموسفەرالىق قاباتقا وتەتىن گازدىڭ 1/3 بولىگىن قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى عالىمدار قازىرگى جاھاندىق جىلىنۋ ۇردىسىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان كەساپاتتىڭ 90 پايىزى ادام قولىمەن جاسالىپ وتىر دەگەن تۇجىرىمعا توقتاعان. بۇكىلالەمدىك كليماتتىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن “اركتيكاداعى جىلىنۋ ءۇردىسى جەر شارىنىڭ باسقا وڭىرلەرىنە قاراعاندا تىم جىلدام بەلەڭ الىپ بارادى. وسىلاي بارا بەرەتىن بولسا, 2030 جىلعا تامان ونداعى مۇز قالقانىنىڭ مۇلدە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. اركتيكاداعى بۇگىنگى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋىن جىلدامداتا تۇسپەك”, دەپ اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ, جەر بەتىندەگى ماڭگى مۇزداردىڭ كۇرت ەرۋى باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدا اتموسفەرا تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرعان ەكى الىپ مۇزداق بار. ونىڭ ءبىرى گرەنلانديادا, بۇل مۇز قاباتىنىڭ قالىڭدىعى 2 شاقىرىمنان اسادى. ەكىنشىسى, انتاركتيكانىڭ مۇز قاباتىنىڭ قالىڭدىعى 4 شاقىرىمعا جەتەدى. سونىمەن بىرگە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ كوپ جىلدىق مۇز قاباتتارى 4 مەتر قالىڭدىققا دەيىن قاتادى. ودان باسقا قۇرلىقتارداعى بيىك تاۋلاردىڭ ماڭگى مۇز قۇرسانعان شىڭدارى بار. قورىتا ايتقاندا, جەر بەتىندە جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان كۇرت ەريتىن قاۋپى بار مۇزداقتار جەتكىلىكتى. مىنە, عالىمداردى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىرعان كۇردەلى قاۋىپ تە وسى ماڭگى مۇزداقتاردىڭ كۇرت ەرۋىنە بايلانىستى بولعالى تۇر. گرەنلانديا مۇزداعى ءبىزدىڭ پلانەتامىزداعى بارلىق مۇز قاباتتارىنىڭ 10 پايىزى وسى گرەنلانديادا شوعىرلانعان. كولەمى جاعىنان انتاركتيكادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى الاتىن بۇل مۇز قالقاننىڭ ماسساسى 2,5 ملن. تەكشە شاقىرىمعا تەڭ. سوڭعى جىلدارى گرەنلانديا مۇزداعىنىڭ بۇرىنعىدان جىلدام ەري باستاعانى بايقالۋدا. جىل سايىن 250 ميلليارد تونناعا جۋىق گرەنلانديالىق مۇز سۋعا اينالىپ, اتلانت مۇحيتىنا قوسىلاتىن كورىنەدى. بۇل قۇبىلىستى انىقتاۋعا 2002 جىلدان بەرى مۇزداققا تۇراقتى باقىلاۋ جاساپ كەلە جاتقان ەكى جاساندى سپۋتنيكتەردىڭ جيناقتاعان دەرەكتەرى مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى جىلدارى گرەنلانديالىق مۇزداقتىڭ جاعدايى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى ءۇش گرادۋسقا كوتەرىلەتىن بولسا, گرەنلانديالىق مۇز قالقانى تولىق ەرىپ, تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرەدى. ءتىپتى بۇل مۇز قالقانى بىرتىندەپ ەرىگەننىڭ وزىندە, تەڭىز دەڭگەيىن ءبىر مەترگە دەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىگى بار. عالىمداردىڭ ەڭ ساقتىقپەن جاساعان بولجامدارى بويىنشا, بولاشاقتا الەمدىك مۇحيت دەڭگەيى 30-50 سانتيمەترگە كوتەرىلەتىن بولسا كوپتەگەن جاعالاۋلار سۋ استىندا قالادى. اسىرەسە, بۇل مۇحيت جاعالاۋلارىندا ادامدار كوبىرەك قونستانعان ازيا قۇرلىعى ءۇشىن اسا قاۋىپتى بولماق. بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تەڭىز دەڭگەيىنەن 88 سم. بيىكتىكتە 100 ميلليوننان استام ادام ءومىر سۇرەدى. جاقىندا گرەنلانديادان تاعى ءبىر ۇلكەن مۇز ارالىنىڭ ءبولىنىپ شىققانى تۋرالى حابار تارادى. دەلاۆەر شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى اندرەاس ميۋنچوۋدىڭ ايتۋىنشا, 5 تامىزدا گرەنلانديانىڭ پەتەرمان اتتى مۇزداعىنان بولىنگەن بۇل مۇز ارالىنىڭ كولەمى 260 شارشى شاقىرىمعا, قالىڭدىعى 180 مەترگە تەڭ. بۇل اركتيكادا 1962 جىلدان بەرى كەزدەسكەن ەڭ ۇلكەن ايسبەرگ كورىنەدى. اتلانت مۇحيتىنا باعىت العان مۇز ارالىنىڭ سۋى دەلاۆەر نەمەسە گۋدزون سياقتى وزەندەردىڭ سۋىن ەكى جىل بويى الماستىرۋعا نەمەسە اقش-تى 4 اي بويى سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋعا جەتەدى ەكەن. اركتيكا كانادالىق عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, اركتيكانىڭ مۇز قاباتى سوڭعى 15 جىل ىشىندە 40 پايىزعا تارتا قىسقارعان كورىنەدى. ال رەسەيلىك عالىمدار تۋرا وسى مەرزىمدە مۇز قالىڭدىعى 15-20 پايىزعا ازايدى دەگەن دەرەكتەردى العا تارتادى. قالاي بولعاندا دا اركتيكا مۇزداقتارىنىڭ جۇقارۋى جاقسىلىق ەمەس. سونىمەن بىرگە عالىمدار سوڭعى كەزدە اركتيكا اۋماعىنان ايتارلىقتاي كولەمدە مەتان گازى بولىنە باستاعانى تۋرالى قاۋىپ تاراتتى. سوڭعى جىلدارى رەسەيلىك جانە شۆەد عالىمدارى اركتيكالىق شىعىس ءسىبىر پلاتفورماسىنان جىل سايىن 8 ملن. تونناعا جۋىق مەتان گازىنىڭ اۋاعا تارالاتىندىعىن انىقتادى. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرى مۇحيتتاردىڭ تۇبىندە وسىعان دەيىن مۇلگىپ جاتقان ماڭگىلىك توڭداردى ءجىبىتىپ, ونىڭ قاباتىنداعى مەتان گازدارىنا قوزعاۋ سالعان. الداعى ۋاقىتتا ادامزات ءۇشىن اپاتقا پارا-پار تاعى ءبىر ۇلكەن قاۋىپتىڭ ۇشى اركتيكادان باستالاتىن ءتۇرى بار. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, دۇنيە جۇزىندەگى ەندىگى قالعان مۇناي-گاز قورىنىڭ تورتتەن ءبىرى اركتيكالىق اكۆاتوريادا شوعىرلانعان كورىنەدى. ماسەلەن, تەك بارەنتس تەڭىزىنىڭ رەسەيگە قاراستى شتوكمان كەنىشىندە 4 تريلليون تەكشە مەتر گاز كوندەنساتىنىڭ قورى شوعىرلانعان. شتوكمان كەنىشىنىڭ قازىرگە دەيىنگى انىقتالعان بايلىعىنىڭ ءوزى 500 ميلليارد دوللاردان اسادى. ءسويتىپ تاياۋ بولاشاقتا اركتيكا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ەنەرگەتيكالىق تارتىس الاڭىنا اينالماق. پوليارلىق مەملەكەتتەر قۇرامىنا كىرەتىن اقش, رەسەي, كانادا, نورۆەگيا جانە دانيا اراسىندا اركتيكانىڭ باتپان قۇيرىق ەنەرگەتيكالىق بايلىعىن يگەرۋ جولىنداعى العاشقى ساياسات مايدانى باستالىپ تا كەتتى. كۇنى ەرتەڭ اركتيكا ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى ءۇشىن تارتىس الاڭىنا اينالىپ, سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ەن بايلىعى جاپپاي يگەرىلە باستاسا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ ەسەلەنە تۇسەتىنى ايدان انىق. ءتىپتى بۇگىندە بەلگىلى بولىپ وتىرعان جاھاندىق جىلىنۋ قاۋپى ويىنشىق بولىپ قالماق. “تاياقتىڭ ەكى باسى بار” دەمەكشى, جالپى ادامزات ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت اكەلەتىن جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسى اركتيكانىڭ ەنەرگەتيكالىق مول بايلىعىن يگەرۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزعالى وتىر. بۇرىن ماڭگى مۇز باسىپ جاتقان اركتيكانىڭ كوپتەگەن ءوڭىرى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان اشىلىپ, مۇحيت جودارىنىڭ قولايلى دەڭگەيگە دەيىن قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. ەندى جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەر ءۇشىن قولايلى مۇحيت جولدارىنا تالاس تۋعالى وتىر. 2010 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ كانادا مەملەكەتى اركتيكانىڭ سولتۇستىك-باتىس وتكەلى ارقىلى وتەتىن ءىرى تونناجدى كەمەلەردى قاتاڭ باقىلاۋعا الاتىنىن مالىمدەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سولتۇستىك-باتىس وتكەلىندە اۋماقتىق ۇلەسى بار دەپ سانالاتىن دانيا مەملەكەتى تاراپىنان قارسىلىق تۋعىزدى. ءوزىنىڭ مينەرالدى بايلىعىنىڭ باسىم بولىگى ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە, ياعني بارەنتسەۆ تەڭىزىنەن چۋكوتكاعا دەيىنگى جەرلەردە ورنالاسقان دەپ سانايتىن رەسەي ءۇشىن دە بۇل وڭاي كونە قوياتىن شەشىم ەمەس. رەسەيدىڭ بارلىق قازبا بايلىعى 30 تريلليون دوللار دەپ باعالانسا, (سالىستىرۋ ءۇشىن اقش-تا 10 تريلليون دوللار مولشەرىندە) ونىڭ 75-80 پايىزى سولتۇستىكتە شوعىرلانعان. اركتيكانىڭ ەن بايلىعى جولىنداعى “قىرعي قاباق” سوعىس باستالىپ تا كەتتى. قازىردىڭ وزىندە كانادا ءوزىنىڭ اركتيكالىق جاعالاۋىنا ون مىڭدىق اسكەرىن شوعىرلاندىرىپ ۇلگەردى. رەسەي ءوزىنىڭ اركتيكاعا “قايتا ورالۋىن” اسا جەدەلدىكپەن جۇرگىزىپ جاتىر. داعدارىستان ەسىن جيا باستاعان اقش-تا اركتيكاداعى “ماي شەلپەكتەن” وڭاي ايىرىلا قويمايتىنىن كورسەتۋدە. سولتۇستىك جارتى شارداعى مول بايلىقتى جىلدامىراق يەلەنىپ قالۋعا اسىققان دەرجاۆالار جاھاندىق جىلىنۋ قاسىرەتىن ۋاقىتشا ىسىرىپ قويدى. سوندىقتان دا دەرجاۆالىق ۇستەمدىك قاندارىنا سىڭگەن بۇل ەلدەردىڭ عالىمدارى دا ادامزاتتى تولعاندىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ سەبەبىن ادام ارەكەتىنەن ەمەس, تابيعي قۇبىلىستاردىڭ اسەرى دەپ دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. ەكولوگيا بارشاعا ورتاق عالامشار كليماتىنىڭ كۇرت وزگەرۋى تەحنوگەندىك ءداۋىر ارەكەتىنەن كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ اۋاعا شەكتەن تىس كوپ ءبولىنۋىنىڭ سالدارى ەكەندىگى قازىر ايدان انىق بولىپ وتىر. سوندىقتان الەمنىڭ وزىق ويلى ادامزاتى بۇل قاسىرەتتىڭ الدىن الۋ جولىندا دابىل قاعىپ, كەزەك كۇتتىرمەس شۇعىل شارالاردى قولعا الۋدى العا تارتىپ وتىر. بۇل ماڭىزدى ماسەلەدەن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار دا سىرت قالعان جوق. 1992 جىل بۇۇ-نىڭ ريو-دە-جانەيروداعى باسقوسۋىندا “كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونۆەنتسيا”, 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ كيوتوداعى حالىقارالىق سامميتىندە “اتموسفەراعا تارالاتىن زيياندى گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما” قابىلداندى. كيوتو حاتتاماسىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ 181 مەملەكەتى رەسمي تۇردە بەكىتتى. كيوتو حاتتاماسى – حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكولوگيالىق پروبلەمامەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ جونىندەگى ادامزاتقا ورتاق العاشقى ماڭىزدى قۇجات. حاتتامادا جانار-جاعارمايدان اۋاعا تارالاتىن زياندى گازداردىڭ مولشەرىن 1990 جىلعى دەڭگەيگە قايتا جەتكىزىپ, 2008-2012 جىلدارى 5,2 پايىزعا دەيىن ازايتۋ قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەر ونىڭ مولشەرىن ارنايى كورسەتىلگەن مەجەگە دەيىن قىسقارتىپ, قالعان باسقا ەلدەر ونىڭ مولشەرىن بەلگىلەنگەن ءبىر جىلدىق مەجەدەن اسىرماۋعا كەلىسكەن بولاتىن. ەگەر حاتتامانى قابىلداعان ەلدەر ءوز مىندەتتەمەلەرىن ناقتى ورىندايتىن بولسا, 2012 جىلى اۋاعا تارالاتىن گازداردىڭ كولەمى 1990 جىلعى دەڭگەيگە قايتا جەتۋى ابدەن ىقتيمال. الايدا حاتتاماعا كەلىسكەن ەلدەردىڭ بارلىعى بىردەي مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا قۇلشىنىس ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, اقش باستاپقىدا بۇل باستامانى قابىلداۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانىمەن, كەيىننەن كيوتو حاتتاماسىن بەكىتۋدى ۇنەمى كەيىنگە اسىرىپ كەلەدى. اتموسفەراعا تارالاتىن بارلىق زياندى شىعارىندىنىڭ 36,1 پايىزىن الىپ وتىرعان اقش حاتتامانى بەكىتپەۋىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە اۋانى لاستاۋدا الدىڭعى ورىنداردى الاتىن قىتاي مەن ءۇندىستاندا قالىپتاسقان جاعدايدى العا تارتادى. كليماتتىڭ وزگەرۋ ۇدەرىستەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا دا كەلەڭسىز اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوڭعى عاسىردا عالامشارداعى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جىلىنۋى 0,7 پايىزدى كورسەتسە, قازاقستان اۋماعىندا اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى وسى مەرزىمدە 1,3 گرادۋسقا دەيىن جىلىنىپ كەتكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەن ەكى ەسە كوپ. كليماتتىڭ بۇلاي وزگەرۋىنىڭ سالدارلارى جالپى جۇرت ءۇشىن كوزگە ۇرىپ تۇرماعانىمەن, قورشاعان ورتانىڭ, جەر جاعدايىنىڭ احۋالىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. اقيقاتىندا جاھاندىق جىلىنۋ قۇبىلىسىن ارقا قىسىنىڭ قۇبىلۋىنان-اق كورۋگە بولادى. ارقانىڭ قاڭتاردى قاقاعان ايازى مەن اقپانداعى اقتۇتەك بوراندارىنا اۋىسىپ وتىراتىن قالىپتى ءۇردىسى سوڭعى جىلدارى كۇرت وزگەردى. جەلتوقساندا جاڭبىر جاۋىپ, قاڭتاردا قار ەريتىن توسىن جاعدايلار قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. تالاي جىلدارداعى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, اۋا رايىن بولجايتىن اقساقالداردىڭ ساۋەگەيلىگى جايىنا قالدى. قازىر عالىمدار قازاقستانداعى جەر كولەمىنىڭ 60 پايىزدان استامى قۇرعاقشىلىققا ۇرىنعانى تۋرالى ايتىپ, دابىل قاعۋدا. ماسەلەن, تەك 2001 جىلى عانا ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان 220,7 ميلليون گەكتار جەردىڭ 90,9 گەكتارى شولگە اينالىپتى. جىل سايىن جاسىل القاپتار مەن ورمان-توعايلار ازايىپ, مال جايىلىمدارى تارىلىپ بارادى. ەلىمىز اۋماعىندا سەكسەۋىلدى جانە بۇتالى وڭىرلەر 4,2 پايىز, ال ورمان القابى بار بولعانى 1,2 پايىز عانا بولىپ تابىلادى. ونسىز دا تاپشى ورمانداردى جىل سايىن ءورت شالىپ, قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيان كەلتىرۋدە. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىنىڭ وزىندە 4 مىڭ گەكتار ورمان القابى وتقا ورانىپ, 55 مىڭ گەكتار جايىلىم جانىپ كەتكەن. قازاقستان ەگەمەندىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە عالامدىق كليمات وزگەرىستەرىنىڭ الدىن الۋعا جانە ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زالالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ بەدەلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدە ايرىقشا وسكەنىن كورسەتەدى. حالىقارالىق ساراپشىلار مەن بەدەلدى ساياساتكەرلەردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاننىڭ توراعالىق كەزەڭى ەقىۇ-نىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتە باستاعان كورىنەدى. وعان سوڭعى 11 جىل بويعى ۇزىلىستەن كەيىن استانادا وتكىزىلگەلى وتىرعان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءسامميتى دە دالەل بولعانداي. ەقىۇ حالىقارالىق ساحناداعى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمداردىڭ بىرەگەيى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزىنەن الەمدىك اۋقىمدا اينالىساتىن تۇعىرلى ءۇش مىندەتى بار. ءبىرىنشى – اسكەري-ساياسي ولشەمدەر, ەكىنشى – ادامي ولشەمدەر, ءۇشىنشى – ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ولشەمدەرى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى جاساعان مالىمدەمەسىندە “بىزگە ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە بارلىق ءۇش ولشەمدە دە ساقتالىپ وتىرعان جانە جاڭادان تۋىندايتىن قاتەرلەرگە قاتىستى بىرلەسكەن قادامداردى قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر” دەپ اتاپ كورسەتتى. وكىنىشكە وراي, ەقىۇ اياسىندا سوڭعى كەزەڭدەردە الدىڭعى ەكى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىلعانىمەن, ەكولوگيا ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەي كەلگەندىگى دە جاسىرىن ەمەس. قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى باستالعان ۋاقىتتان بەرى ەقىۇ شەڭبەرىندە ەكولوگيا پروبلەمالارىن كوتەرۋ ماسەلەسىن جانداندىرا باستادى. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء“بىز ەكونوميكالىق قىزمەتتەستىكتى دامىتۋداعى, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى, اسىرەسە ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويدىق”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. استانادا وتكەلى وتىرعان ەقىۇ ءسامميتى قازاقستاننىڭ عالامدىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ كەلە جاتقانىن جاھاندىق دارەجەدە تاعى ءبىر قىرىنان ايقىن پاش ەتۋدە. وسى مارتەبەلى ۇيىم سامميتىندە ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىن تەجەۋ, ايماقتارداعى ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ, قۇرلىقتارداعى قۇرعاقشىلىق قاسىرەتىنە توسقاۋىل قويۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ, كەلەلى شەشىمدەر قابىلدانباق. بۇل بارلىق ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان كوكەيكەستى پروبلەمالار ەكەندىگى داۋسىز. سوندىقتان الەم تانىعان رەفورماتور, عالامدىق وي يەسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوزىنىڭ جوعارى ادامي ۇردىستەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماقساتىنداعى ىزگى باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ, تاريح تارازىسىنداعى وزىنە جۇكتەلگەن ورەلى مىندەتكە ادالدىق تانىتپاق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.