فاريزا وڭعارسىنوۆا: تاۋەلسىزدىك جايلى تاسقىن جىر
كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” اتتى پوەمالار جيناعى تۋرالى تولعانىس
“تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ” دەپ ۇلى اباي اقىن ايتقانداي, اقىنى عانا ەمەس, جالپى قازاق حالقى نەگىزىندە و باستان ولەڭمەن, جىرمەن اۋىزدانعان, جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ جانىن, ءتانىن بەسىك جىرىمەن تەربەتىپ, ۇلتىنىڭ ۇرانىن دا, نامىسى مەن سىر-ءانىن دە اجەنىڭ ءالديى ارقىلى ۇلانىنىڭ بويىنا سىڭىرگەن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا وقىرمانىنىڭ جان-دۇنيەسىن تەبىرەنتكەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ پوەمالارىنان كەيىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “سۇلۋشاشى”, يسانىڭ “اقبوپەسى”, جۇبان مولداعاليەۆتىڭ “كەك”, “سەل”, حاميت ەرعاليەۆتىڭ ء“بىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى”, “قۇرمانعازى” داستاندارىنان سوڭ سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى سەكىلدى كەيبىر اقىندار عانا جىر-داستان جانرىنا قالام تارتتى.
دەي تۇرعانمەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەلى بەرى ازاتتىق ايدىنىنىڭ بۇرىن ەشقايسىمىز جۇتىپ كورمەگەن جۇپار اۋاسىنان تۇنشىققانداي, اتا-بابامىز عاسىرلار بويى اڭساعان وسى تاريحي ارماننىڭ توڭىرەگىندە جارىتىپ جاقسى دۇنيەلەر جازا الماي ءجۇرمىز. ارينە, بۇل جاعداي تىرلىكتەگى قاتپار-قاتپار قاربالاس فاكتورلارعا: قوعامدىق قۇبىلىستىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ادام پسيحولوگياسى مەن دۇنيەتانىمى دا ءا دەگەننەن ءبىر قالىپقا تۇسپەيتىنى, ەلىمىزدىڭ ءوز وتاۋىن الەم كەڭىستىگىندە ءوز ورنەگىمەن ورنالاستىرۋ جولىنداعى قيىندىقتار – وسىلاردىڭ ءبارى تەڭىز بەتىندەي تولقىعان اقىن كوڭىلىنە تۇرلىشە اسەر ەتۋىنەن بولسا كەرەك.
وسى تۇرعىدا كوسىلە قالام تارتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنى, بۇگىنگە جەتۋدى ارمان ەتكەن, سول جولدا باستارىن بايگەگە تىگىپ, جاندارى قۇربان بولعان بابالارىمىز تۋرالى ءھام ەلىمىزدىڭ بوستاندىق جولىنداعى تاريحي ءومىربايانىن قۋاتتى جىرمەن تولعاپ ءجۇرگەن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى – نەسىپبەك ايت ۇلى.
امەريكانىڭ ازاتتىق, فرانتسيانىڭ ەيفەل مۇناراسىنداي الەمگە تانىس ەسكەرتكىشتەر سەكىلدى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالعان بايتەرەك تۋرالى پوەماسىن ازات ەلدىڭ العاشقى جىر-بايتەرەگى دەپ قابىلداعانىم ەسىمدە. اقىن ودان سوڭ دا قالامىن قۇرعاتپاستان ەكى پوەما جازىپ, “ەرلىككە ەسكەرتكىش” دەگەن اتپەن “فوليانت” باسپاسىنان شىعارىپتى.
سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى مەنىڭ ولەڭدەرىمدە “وتانىم مەنىڭ – قازاقستان”, “قازاق جەرى – بەسىگىم” دەگەن جولداردى “وتان بىرەۋ – ول سوۆەت وداعى” دەگەن قاعيدالاردى ايتىپ الىپ تاستاعان رەداكتورلار بۇل كۇندە ۇلكەن اقىنبىز دەسىپ ءجۇر. ارينە, ولار سول كەزدەگى ساياساتتىڭ ورىنداۋشىلارى ەدى.
نەسىپبەك اقىننىڭ “تۋ” پوەماسى – قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى جالاۋ تۋرالى جازىلعان تۇڭعىش ۇلكەن شىعارما. راس, قازاقتا “جالاۋلاتىپ” نەمەسە كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ەسكەرتكىشىندەي “قىزىل تۋلار جەلبىرەپ” دەگەندەي تالاي ولەڭگە “كورىك” بەرگەن تىركەستەر بولدى. الايدا, تۋدىڭ ەلدىكتىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن وقىرمانعا ابدەن جەتكىزە بىلگەن جانە بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوك تۋى وزىنەن ءوزى تىگىلە سالماعانىن:
كەۋدەسىن اتقان وققا توسەپ ولگەن,
الاشتىڭ تۋى قايدا كەشە كورگەن؟
جارقىراپ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتپاسا,
وكتەمدىك بىزگە قاشان ەسە بەرگەن؟!-
دەپ, بۇگىنگى ەركىندىكتىڭ قادىرىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەي جۇرگەندە, قالىڭ وقىرماننىڭ جانىنا سىڭىرە جىرلايدى.
جاۋىزدىڭ ەشبىرى جوق جازا كورگەن,
قاشاندا قياناتتان قازاق ولگەن!
كوك تۋدىڭ قاسيەتتى كيەسى اتار,
سابىنان ۇستاماساق تازا قولمەن!
قانداي تاۋىپ ايتىلعان ءسوز! مەملەكەتتىك تۋدىڭ سابىن تازا قولمەن ۇستاۋ دەگەن وي قازاق ولەڭىنىڭ تاريحىندا بۇرىن- سوڭدى ايتىلىپ كورگەن ەمەس. اقىننىڭ مەملەكەتتىك ايبىنىمىز – تۋدى ايالاي ءبىلۋدى قازاقى بولمىسىمىزعا ساي, وسىنشالىقتى اشىق تا ايقىن سەزىممەن جەتكىزە ءبىلۋى نەسىپبەك اقىندى باسقالاردان دارالاي تۇسسە كەرەك.
اقىننىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” كىتابىنداعى ەكىنشى پوەما – “اقمولا شايقاسى”.
بۇل كۇندە كوركەم ۇيلەرى كوز تارتىپ, قازاق دالاسىنىڭ تورىندە بوي كوتەرگەن ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانا شەتەلدىك كەلىمسەكتەردىڭ قولجاۋلىعى بولىپ, ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسقان “بيلىكتىڭ ىق جاعىندا ءىن كۇزەتىپ” جەرىن دە, ەلىن دە ساتاتىندار بۇگىنگى ومىردە دە تابىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن اقىن ويىن ءسوز اراسىنان اڭعارۋعا بولادى.
اتتىلى جاساۋىلدار ءجۇز قارالى,
كوز سالىپ كوكجيەككە سىزدانادى.
قازاقتىڭ قۇداي بەرگەن بايتاق جەرىن
وزىنەن سول قازاقتىڭ قىزعانادى.
ءبىرى بىرىنە قاقپان قۇرىپ, جار استىندا جۇرگەن باۋىرىن جاۋ كورىپ, باسى بىرىكپەگەن قازاق سول دەرتتىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە ارىلماي كەلەدى.
يتتەر دە ىرىلداسقان ءبىر-بىرىمەن,
بىرىگىپ ۇمتىلماي ما ءبورى كورسە, –
دەگەن پىكىردى بۇگىنگىلەرگە وي سالۋ ءۇشىن دە ايتىپ وتىر اقىن. قولىندا بيلىك بارلارعا قاي زاماندا دا ءبارى وڭاي, ولار ويلىعا وزبىرلىق تا جاساي الادى, ويسىزدى تورگە شىعارىپ, جۋاستى جۇندەي تۇتۋگە دە ءازىر. ۇلتتىڭ تۇتاستىعى بولماسا, ۇلتتىق نامىس تا شالاجانسار, ال نامىسسىز ۇرپاقتىڭ باسى بىرىكپەيدى. وسى ويلار اقىن جۇرەگىن شىمىرلاتىپ شىققان جىرمەن ورىلگەن.
نەسىپبەك اقىنعا ء“بىزدىڭ اۋىلدىڭ مىسىعى دا – ارىستان, انا اۋىلدىڭ ارىستانى دا – مىسىق” دەگەن جازىلماسا دا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان, كوپ زامانداستارىمىزدىڭ كوكىرەگىن كەرنەپ جۇرگەن قاعيدا جات. اتا-بابالارىمىزدىڭ قانداي جاۋعا دا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ىرگەسىن ىدىراتپاي قارسى تۇرعانى كىتاپتىڭ ءون بويىنان بوي كورسەتەدى. وعان مىسال – “تۋ” داستانىنداعى:
جۇيرىكتىڭ باۋىرى جازىق, قولتىعى كەڭ,
شاپقاندا شاڭ بوراتار سەرپىنىمەن,
تابىن مەن جاعالبايلى جىگىتتەرىن
بوكەنباي باستاپ كەلدى جەر تۇبىنەن, – دەگەن شۋماقتار.
تەلەفونى, پوشتاسى جوق زامانداردا قازاقتىڭ اتقا مىنگەن ازاماتتارى باتىستان شىعىسقا, ءتۇستىكتەن ارقاعا اتتانىپ, اۋىزبىرلىك پەن نامىس بىرىكتىرگەن تۇتاستىقتىڭ ارقاسىندا تالاي الپاۋىت ەلدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز سالىپ جۇرگەن بايتاق جەرىمىزدى ساقتاپ قالعان.
اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ “ەرلىككە ەسكەرتكىش” كىتابىنان ويلى وقىرمان نەنى تۇيەدى دەيتىن بولساق, بىرىنشىدەن ءتىلى كوركەم, “بالاسى دا, داناسى دا” دەگەن سەكىلدى جالاڭ ۇيقاستاردان اۋلاق, توگىلىپ جاتقان جىر-تاسقىن.
قازىرگى بالاباقشالاردىڭ, باستاۋىش كلاستاردىڭ ۇلاندارىنان قانداي باتىرلاردى بىلەسىڭ دەپ سۇراساڭ, شۆارتسنەگگەر, جان كلود ۆان دامم, بريۋس لي دەيدى. بۇل ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ قايسارلىق, قايراتكەرلىكپەن وتكەن جولىنان, ولاردىڭ ەلىن, جەرىن قورعاعان كوزسىز باتىرلىعىنان حابارسىز ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋعا كەلگەندە ءالى ەنجار تارتىپ, قولداعى التىننىڭ قادىرىن بىلمەي جۇرگەنىمىزدىڭ ەرتەڭ بارماعىمىزدى تىستەتەتىن ايعاعى ەكەنىن تۇسىنبەي جۇرگەنىمىزدىڭ بەلگىسى.
“ۇلتتىڭ ءومىربايانىن قايتا- قايتا وزگەرتىپ جازدىرىپ, الفاۆيتىن اۋىستىرۋ ارقىلى سول ۇلتتى تاريحتان ءسۇرتىپ تاستاۋعا بولادى” دەگەن ءبىر اقىلگوي حالىقتىڭ قاعيداسى بار. ەندەشە, سول قاعيداتتى ەستەن استە شىعارۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. وسى ورايدا نەسىپبەك اقىننىڭ اتالعان پوەمالارىن وقىپ, ۇرپاقتار وتكەنىنە كوز سالىپ, كوڭىل اۋدارادى. ءوز تاريحىن ءبىلمەيتىن, اتا-باباسىنىڭ ەرلىگىن ماقتان ەتە الماعان ۇلت دالانىڭ تامىرسىز قاڭباعى سەكىلدى جوعالىپ, بىرەۋدىڭ سايىندا, ەكىنشى بىرەۋدىڭ ىعىندا كەتەدى دە, ۇرپاعى سونداي ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن سۇرتىلەدى. مۇندايدا ەلدىك رۋحتى پاش ەتكەن جىرلار عانا ۇلتتىق نامىستى اتوي سالىپ وياتادى. بۇل جىرلار ۇرپاقتاردى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قادىرلەپ-قاستەرلەۋگە باۋليدى. ولاي بولسا, نەسىپبەك شىعارماشىلىعى وسى جايتتەردەن بۇگىن ساقتانۋعا, ۇرپاق ساناسىن ءتول ارناسىنا ءتۇسىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن قالىپتاستىرۋعا جول سىلتەيدى.
جىعىلماس ەشقاشان دا ەلى جارعا,
الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرى باردا!
ماعان وسى ەكى جول ولەڭ بەينەتپەن كۇن كەشكەن قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تاريحىن بوياۋمەن ورنەكتەيتىن سۋرەتشىنىڭ ۇلكەن ءبىر شىعارماسىنا مازمۇن بولاتىنداي كورىنەدى.
كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ قاي قيىرىن الماڭىز قاسىرەتى مەن قاسيەتىنەن حابار بەرەرلىك اڭىز بەن اقيقاتى اتاۋلارىنان-اق كوزگە ۇرادى. سونىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان ايماعىنداعى كۇرشىم دەگەن اۋدان. ول جەر – ءبىزدىڭ تالاي اتاقتى ۇل-قىزدارىمىز شىققان قاسيەتتى ولكە.
جۇرەگى قازاق كورسە دۇرسىلدەگەن,
قالماق جوق ول كۇندەردە كۇرسىنبەگەن,
جاسادى كوپ قارسىلىق ارپالىسىپ,
باتىرى كۇجىرەيگەن كۇرشىم دەگەن.
ەل بولىپ, كوشىمىز تۇزەلگەن ۋاقىتتا قازاقپەن ءومىر بويى كۇرەسىپ وتكەن قالماق كۇرشىمنىڭ ەسىمىن ءالى ساقتاپ كەلە جاتقانىمىز قالاي دەگەن وي تۋىندايدى. وسى ورايدا اقىن جازعان شىعارمالار نەگىزىندە ۇرپاق “كۇرشىم” ءسوزىنىڭ قايدان شىققانىن بىلۋمەن ءبىرگە, دالامىزدا ءالى قىرى مەن سىرى اشىلماعان, ەرتەڭىن ويلاعان ەلگە وي سالاتىن تۇستارىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن ايتادى, ويلانۋعا شاقىرادى.
مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان “ەرلىككە ەسكەرتكىش” كىتابى ابدەن لايىق شىعارما دەگەن پىكىردەمىن. الەم كارتاسىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ, جاستىعىمەن دە, جاسامپازدىعىمەن دە بۇكىل دۇنيەنى تاڭداندىرعان استانا شىنىندا دا اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىك رۋحىنا قويىلعان ەسكەرتكىش سەكىلدى.
تالاي زاماندار بويىنا ءومىردەن شىندىق, ادىلەتتىلىك تاپپاي جۇرەكتەرى مۇزداعان, جانى سىزداعان حالقىمىزعا مەيىرىم شۋاعىن شاشقان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەرەيى بيىك, ۇرپاعىنىڭ, حالقىنىڭ تالعامى مەن تۇسىنىگى تەرەڭ بولعاي!