ءحVىىى عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن وتە ءبىر ماڭىزدى شەشۋشى كەزەڭ بولدى. جان-جاعىنان انتالاعان جاۋمەن جاعالاسىپ ءجۇرىپ, بابالارىمىز ۇلى مەكەندەرىن ۇرپاقتارىنىڭ ماڭگىلىك يەلىكتەرىنە قالدىرا ءبىلدى.
سۇراپىل سوعىستاردان, اياۋسىز شايقاستاردان بەتى قايتپاعان باتىر-جىراۋلاردىڭ ءبىرى – ۇمبەتەي ەدى. ول ءحVىىى عاسىرداعى قالماق, قىتاي, ورىس پەن باشقۇرت, قىرعىزدىڭ قازاق دالاسىنا جاساعان سويقاندى ىستەرىن – ولەڭمەن ءورىپ, سوعىس شەجىرەسى رەتىندە ۇرپاق جادىنا جاتتاتىپ كەتكەن كىسى.
ابىلاي زامانىنىڭ ءدۇلد ۇلى بالاڭ جىگىت كۇنىنەن-اق ساداق تارتىپ, ازاتتىق جولىنداعى ارپالىستا جانكەشتى ءومىر ءسۇردى. اقىندىعى مىنەزىنە ساي تۋراشىل بولعاسىن, ول ءمىردىڭ وعىنداي سوزدەرىمەن وزىنە, كۇشىنە سەنىمدى تالاي باتىر مەن بايدى اياماي اتتان ءتۇسىرىپ ءجۇردى.
ارۋاقتى قابانباي باتىردىڭ ءوزى ۇمبەتەيدى قاتتى سىيلاعانى سونشا, تۇڭعىشى دۇنيەگە كەلگەندە وسى كىسىنىڭ ەسىمىن بەرىپتى دەيدى. جاسى ۇلكەن اقتامبەردى مەن بۇقار جىراۋلار دا قاندىكويلەك ىنىلەرى ۇمبەتەيگە ەرەكشە سىيلى كوڭىلمەن قاراعان ەكەن.
تولە بي مەن قازىبەك ءبيدىڭ دە وعان كورسەتكەن قولداۋلارى از ەمەس. سەبەبى, قازاق اراسىنداعى كەيبىر ءتۇيىنى كۇردەلى داۋ-دامايدى ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن وراق ءتىلدى جاس جىراۋدىڭ مىنەزى قيلى زاماندا تالاي ۇلى ىستەرگە باستاۋ بولعان كورىنەدى.
ۇمبەتەي ولەڭدەرىندە وكتەمدىك, ءزىلدى سوزدەر, ناقتى ايىپتار ءجيى بەلەڭ الادى. ول ايتىسقا تۇسكەندە – اشىق مايدانعا بەس قارۋىن سايلاپ كىرگەن باتىرلاردان كەم ءتۇسپەيدى. ونىڭ كەسىرلى ىستەرگە بەت بۇرعان كەيبىر تاريحي دارا تۇلعالارعا ايتقان اشىق سوزدەرى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ سارا جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى مۇحتار ماعاۋيننىڭ “الداسپان” جيناعىنا ەنگەنىن كوپشىلىك بىلەدى. مىسالى, قاز داۋىستى قازىبەك بي ولگەننەن كەيىن ونىڭ ورنىن ۇلى بەكبولات باسقانى تاريحتان ايان. ابىلايعا وكتەمدىك كورسەتكەن ارعىننىڭ بەس مەيرامىنا جاتاتىن قۋاتتى ەلدى كوتەرگەنى ءۇشىن ۇمبەتەي وسى بەكبولاتتى, اكەسى قازىبەكتىڭ سىيلاس ءىنىسى بولسا دا, جەرمەن-جەكسەن ەتكەنىن “بەكبولات بيگە” دەگەن ارناۋىنان جاقسى بىلەمىز.
سونداي كيكىلجىڭدەردىڭ ءبىرىن سىلتاۋ قىلعان اعا جىراۋ اقتامبەردى مەن قاراكەرەي قابانبايعا ارناپ ايتقان سوزدەرى بۇل كىسىنىڭ شەشەندىگىن, ورلىگى مەن وتكىرلىگىن دالەلدەپ-اق تۇر. ابىلاي حانعا, بۇقار جىراۋ مەن قانجىعالى بوگەنباي باتىرعا ارناعان ولەڭدەرىنىڭ مازمۇنى, شەجىرەلىك قاسيەت-سيپاتى جوعارى. ال, “جانتاي باتىر” جىر-داستانىن شوقان ءۋاليحانوۆ وتە جوعارى باعالاعان. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ۇمبەتەيدى “ەسكى اقىن بىزدەن ءالى ارتىق” دەپ ماداقتاۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
ۇمبەتەيدىڭ دومبىرا شەرتىسى قانداي وزگەشە بولسا, تارتقان قوبىزىنىڭ داۋىسى دا سونداي ەرەكشە اسەرلى بولدى دەسەدى شەجىرەشىل ەلى. ارۋاعى قوزعان قارت جىراۋدىڭ قوبىزىنىڭ ۇنىنەن بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ باسىندا بولعان اۋىرتپالىقتى سەزىنگەندەي, تىڭداۋشى جاندار اياعىنا دەيىن شىداپ وتىرا الماعان ەكەن. تۇكسيگەن قارت جىراۋدىڭ قاباعى ما, الدە قوبىزدىڭ ءۇنى مە, ولار كوكىرەكتەرى قارس ايىرىلعانداي كۇي كەشىپتى.
ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, تاريحشى قازىبەك تاۋاسار ۇلىنىڭ “وزىمنەن ءتۇپ-تۇقيانعا دەيىن” كىتابىندا دا وسى جاۋجۇرەك ۇمبەتەي جىراۋدىڭ بىربەتكەي ءور مىنەزى بايىپتى تۇردە ءبىراز تاراتىلىپ ايتىلعان.
قازاق بالاسىنا ازاتتىق اپەرگەن سول ارداقتى باتىر-جىراۋ ءۇمبەتەيگە وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا ەسكەرتكىش بيۋست قويىلدى. ونىڭ اۆتورلارى جاس ساۋلەتشىلەر بايان قاينىشەۆا مەن اقەرتىس سۇلتانوۆ دەسەك, سالتاناتتى جيىنعا الماتىدان, استانا مەن كوكشەتاۋدان, پاۆلودار, قىزىلوردا مەن شىمكەنتتەن كوپ قوناقتار اتسالىستى.
ۇمبەتەي جىراۋ اتىنداعى ەرەيمەنتاۋ اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى الدىنداعى ەسكەرتكىش شىمىلدىعى ءتۇسىرىلىپ, ادەتتەگى تۇساۋكەسەر ءراسىمى جاسالعاننان كەيىن, زال كورەرمەنگە لىق تولىپ, اقىندار ءمۇشايراسى جۇرتتى كەرەمەت قۋانىشقا بولەدى. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆتىڭ حابارلاۋىمەن ساحناعا زامانداس اقىندار كوتەرىلىپ, جىردان شاشۋ شاشتى. قازاق پوەزياسى ايدىنىندا كورىنىپ ءجۇرگەن دۇلدۇلدەر الماس تەمىرباي, باقىتجان توباياقوۆ, ۇلاربەك دالەي ۇلى, راسۋل احات, سايلاۋ بايبوسىن, كوكشەتاۋلىق ەربولات بايات ۇلى جۇرت قوشەمەتىنە بولەنە ءبىلدى. ارنايى كەلگەن اقىندارعا وسى ۇلى دودادا ۇلكەن سىي-سىياپاتتار جاسالدى. ايتۋلى شارانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, كەزىندە قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ ەسكەرتكىشىن اشقاندا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان ەرەجەپوۆ ەكەندىگىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز.
جىر دوداسىنان سوڭ جۇرتشىلىق الامان بايگەنىڭ قىزىعىنا باتتى. باسەكەلى جارىستا ءبىرىنشى ورىندى استانانىڭ, ال ەكىنشىنى – ەكىباستۇزدىڭ, ءۇشىنشىنى – ەرەيمەنتاۋدىڭ سايگ ۇلىكتەرى جەڭىپ الدى.
جانات تۇگەلباەۆ, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا.
----------------------------------
سۋرەتتە: باتىر-جىراۋ ۇمبەتەي ەسكەرتكىشى.