ءشامشى فەنومەنى

ءيا, بۇگىندە ءشامشى قازاق دەگەن حا­لىق­قا, حالىق ءشامشى دەگەن الىپقا اينالدى! الىپ قاشاندا انىق! كوزگە انادايدان كورىنىپ تۇرادى. كورىنىپ قانا قويمايدى, كوپ وتپەي-اق وزىڭىزگە اينالىپ جۇرە بەرەدى. بۇعان تاڭقالماسقا شاراڭىز جوق. تۇتاس حالىققا اينالعان ادامدى جاقسى كورمەۋگە بولا ما؟! جاتىرقاۋ جاتتىڭ ءىسى, جاقىنداۋ حاقتىڭ ءىسى. ويتكەنى رۋح حاق تاراپىنان ادام بالاسىنا جىبەرىلەتىن ۇلى شاراپات, شافقات! ول ەكىنىڭ باسىنا قونا بەرەتىن باقتان دا اياۋلى ءھام ءازىز. باق قونبالى, رۋح ۇشپالى. تۇتاس حالىقتىڭ باقىتتى ءھام باياندى بولۋى باقتىڭ وزىنە عانا ەمەس, رۋحقا بايلانىستى. بۇل ازەلگى اقيقات. ءبىزدىڭ ونەر دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ تىرەگى دە, جۇرەگى دە وسى رۋح. ونەرىن, ونىڭ ىشىندە, ونەر ادامىن كوككە كوتەرگەن ەلدىڭ ارقاشاندا ورەسى بيىك, ءورىسى كەڭ. كوبەلەك تە قونارعا گۇل تاڭدايدى. اۋەدەگى قۇس تا ۇشىپ-قونارعا تال تاڭدايدى. حاق تاراپىنان ادام بالاسىنا جىبەرىلەتىن رۋحتىڭ دا ءدال وسىنداي قادىر-قاسيەتى بار. سول رۋحتىڭ پاتشاعا ەمەس, باسقاعا ەمەس, شامشىگە, ءيا, ءبىز بىلەتىن شامشىگە اداسپاي, اينىماي كەلىپ قونعانىن, مىنە, ەندى شامالاعان بولارسىز. ۇلى كومپوزيتوردىڭ, ايگىلى ءان پاديشاسىنىڭ سونشالىقتى اتاقتى ءھام قاراپايىم, كىشىپەيىل ءھام كىرپياز, كوپشىل ءھام كونەكوز, سەرگەك بولماعىنىڭ قىر-سىرى دا وسى ارادان قىلاڭ بەرسە كەرەك. حالىق اندەرىن نە ءۇشىن جاقسى كورە­تىنىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى, ال ءشامشى اندەرى شە؟ ەستىگەن سايىن ەمەشەگىمىزدىڭ ءۇزىلىپ تۇراتىنى نەلىكتەن؟ ءناشى كەلسىن, كەلمەسىن ايتقىمىز كەپ تۇراتىنى نەسى ەكەن؟ سونان سوڭ ەستىگەن سايىن جۇرەگىمىزگە ەنىپ, ايتقان سايىن جان-دۇنيەمىزدى ايالاي, ايمالاي, الديلەي تۇسەتىن اۋەنىندە نەندەي سىر, سي­قىر جاتىر؟ “التى ايلىق اندەردى” بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, نەبىر ايشىقتى اندەر, نەشە جەردەن اۋەزدى, سازدى بولعانىمەن, ۋا­قىت وتە كەلە كوڭىلدەن كوشىپ, سانادان ءوشىپ قالىپ جاتقانىن دا كورىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. ال ءشامشى اندەرىنىڭ, قاي-قايسىسى بولسىن, ايتقان سايىن جاڭعىرا, جاڭارا تۇسەتىنى نەلىكتەن؟ وسىعان از-كەم بولسا دا وي جىبەرىپ كورگەن جەرىڭىز بار ما؟ بار بولسا, بۇل جونىندە نەندەي ءۋاج, دالەل, دايەك ايتا الار ەدىڭىز؟ مۋزىكا الەمىنە, ساز سيقىرىنا كوز مايىن تاۋىسىپ, ءسوز مايەگىن سارىپ ەتىپ جۇرگەن سارابدال ونەرتانۋشىلار بۇعان نە دەيدى؟ ايتپاقشى, سول سابازدارىڭىز ءبۇ­گىندە بار ما ەكەن ءوزى؟ بار بولسا, نەگە بوي كور­سەتپەيدى؟ باسقا باسقا, ءشامشى شىعار­ما­شىلىعىنىڭ سوڭىنا نەگە شىراق الىپ تۇسپەيدى؟ شىنىن ايتساق, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن از عانا جىلدىڭ ىشىندە جول-جونەكەي جوعالتىپ, نە تونالتىپ ۇلگەرگەن رۋحاني يگىلىكتەرىمىز بەن ىزگىلىكتەرىمىز از ەمەس سياقتى. ونەر دەيتىن الەمنىڭ باسقا سالاسىن اۋىزعا الماعاننىڭ وزىندە, ادەبيەت سىنشىسىنان ايرىلدى, مۋزىكا زەرتتەۋ­شى­سىنەن قول ءۇزدى. سىنشىسى ولگەن ادەبيەتتىڭ وڭدىرىپ وقىرمانى بولمايتىنىنا دا سوڭ­عى كەزدە كوزىمىز جەتىپ ءجۇر. ال “ونەر­تانۋ­شى” دەگەن ءسوزدىڭ قوعامدىق قولدا­نىستان, ادامدىق اراقاتىناستان شىعىپ قالعانىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ بۇل نەنىڭ سال­دارى؟ كەشەگى بار بۇگىن نەگە جوق؟ اۋەلى ەكو­نوميكامىزدى ەپكە كەلتىرىپ, تۇرمى­سى­مىزدى تۇزەپ الايىق دەگەنگە قۇلاق اسساق, شال­قىپ شاتتانىپ, بالقىپ باپ­تا­نىپ ءجۇر­گەنىمىز تاعى شامالى. ەستى ەل ما­تەريالدىق يگىلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتى ەگىز قاتار الىپ جۇرسە بولار ەدى... بارقادار جۇرت جول-جونەكەي بارىن جوعالتپايدى, جو­­عىن تابادى. كەرۋەن كوشتەن بىردە ۋىق, بىردە باس­­قۇر... جولاي جوعالا بەرسە, كەلەر كەزەك ءبىر كۇنى شاڭىراققا كەلىپ جەتپەسىنە كىم كە­پىل؟ ايتپەگەندە, كۇنى كەشەگى ءشامشى, نۇر­عيسا, اسەتتەردىڭ تاعدىر, تالانتى, اناۋ سادىق, سىدىق, مۇقانداردىڭ ماڭگىلىك مۋ­زا­سى قاي حالىقتىڭ تايقى ماڭدايىنا تار كەلىپتى؟! ايتۋلى ونەر ادامىنىڭ ومىرىندە تۋعان كۇنى, ولگەن جىلى دەگەن بولمايدى. ول شەنگە دە, شەكپەنگە دە, شەككە دە, شەڭبەرگە دە سىيمايدى! ۇلىلىقتى تانىپ بىلەم دەسەڭىز, اۋەلى ءوزىڭىزدىڭ زەردەڭىزگە زەيىن سالىڭىز. ال زەردە جەكە ادامعا دا, ءجامي جاماعاتقا دا بىردەي قاتىستى. ۇلتتىڭ ۇلى بولماعى ەسىكتەگى مەن بەسىكتەگىنىڭ بەلگى, نىشانىنان كورىنىس تابادى. توردەگىنىڭ ءبارى ۇلىق ەمەس, توسەنىشتى جەرگە دە سالۋعا بولادى. جەردەگىنىڭ ءبارى ق ۇلىڭ ەمەس, قادىرىڭە ءمازىرى ساي, قۇرمەتىڭە قۇزىرى قۇپ. ۇلىلىق ۇعىمىن اسا اسقاقتاتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ءتاڭىرى كوكتە, تامىرى جەردە. ارالىقتا ءومىر بار. ول بىرەۋگە ۇزاق, بىرەۋگە قىسقا. ءشامشىنىڭ ولەردەگى جا­سىن قايدام, ونەردەگى جاسى ۇزاق, تىم, تىم ۇزاق!.. قازاقتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى جانە ءبۇ­گىن­نەن كەيىنگى عۇمىرى قانشاعا ۇزارسا, ءشام­شىنىڭ اتى دا, زاتى دا سونشاعا سوزىل­ماق! اقيقي شىندىق وسى. اتالىپ وتىرعان سەكسەن جىلدىعىڭىز سول ۇزاقسونار ءومىردىڭ كوز­مون­شاق­تاي ءبىر ۇزىگى عانا! اڭىزعا اينالعان ادام­نىڭ اقيقاتى دا اڭىز. ءوز باسىم ءشامشى تۋرالى نە ايتسام دا, نە جازسام دا الدىمەن وسى قاعيداعا ارقا ءسۇي­ەي­مىن. اركىم ءار ساققا جۇگىرتىپ جۇرگەن “سى­عان سەرەناداسى” دا ءاۋ باستان وسى ۇس­تانىمعا نەگىزدەلىپ جازىلعان. كىم نە دەسە و دەسىن, كوركەم شىعارمانىڭ رايى دا, شى­رايى دا الدىمەن شىندىققا جۇگىنەدى. ار­عى­سى تولىعىمەن قالامگەردىڭ قا­لاۋ­ىندا. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان شىن­دىقتىڭ كوزى ءشام­شىنىڭ ءوزى! تومەندەگى مولتەك دۇنيەلەر دە تۇتاستاي العانداعى ء“شامشى عۇمىردىڭ” تاڭداي جىبىتەر اششىلى-تۇششىلى تامشىلارى. بۇيىمتاي ءشامشى اعا كۇتپەگەن, ويلاماعان جەردەن تەلەفون شالدى. تۇنگى ون ءبىر شاماسىندا, تارازدان. ءانىن ءارى تىڭداپ, ءارى ايتىپ جۇرگەنىمىز بولماسا ول كىسىمەن بۇلاي اۋىزبا-اۋىز سويلەسىپ وتىرعانىم العاشقى مارتە. ءتۇن ىشىندە سوناۋ تارازدان ىزدەۋ سالعانىنا ءسال-ءپال تاڭدانعانىمدى قالاي ءبىلىپ قويعانىن قايدام: – ءاي, يسرايل, كەشتەتىپ حابارلاسىپ وتىرعانىمدى كەشىر, اينالايىن, نەمەنە, كەلىننىڭ قاسىنا جاتىپ قاپ پا ەدىڭ؟ – دەدى سالعان جەردەن, – گاپ بىلاي, ءبىر بۇيىمتاي بوپ تۇر...اعاڭنىڭ بۇيىمتايى. ەكەۋمىز ءبىر ءان جازۋىمىز كەرەك. سۇيەگى سەنىكى, ءسۇيىنىشى مەنىكى. تەز ارادا. سولاي بولىپ قالدى. تىڭداپ تۇرمىسىڭ؟ – تىڭداۋىن تىڭداپ تۇرمىن عوي, بىراق...بۇرىن-سوڭدى...سىزبەنەن... ونسىز دا ۇزىك-سوزىق ءسوزىمدى ورتاسىنان شورت كەسىپ تاستادى: – ءسوزدى قوي دا, ىسكە كىرىس. قاشانعى سابىرحان مەن الىمقۇلوۆتىڭ سوزىنە ءان شىعارا بەرەمىن. ولاردى قويا تۇرىپ سەندەر­­گە اۋىسامىن ەندى. اڭگىمە بىلاي: ەرتەڭ ءدال وسى ۋاقىتتا شىمكەنتتەن حابارلاسامىن. بۇگىن ويلان, ەرتەڭ جاز. ەكەۋمىز ەكى بىردەي قوياندى ءبىر وقپەن اتىپ الايىق دەپ تۇرمىز. مەن مۇنداعى بىرەۋلەرگە ۋادە بەرىپ قويىپ ەدىم... ال ۋادە قۇدايدىڭ ءىسى. جازاتىن ءسوزىڭنىڭ ىشىندە “شارف” جانە “تۋفلي” دەگەن سوزدەر بولسىن, نە شۋماعىندا, نە قايىرماسىندا... – اپىر-اي, اۋەلى ءانىن, بىلاي...ونىڭ ۇستىنە الگى ايتقان سوزدەرىڭىز انگە كەلىڭكىرەمەيدى عوي, – دەي بەرگەنىمدە: – ءاي, سەن...اينالايىن-اۋ, اقىن ەمەسسىڭ بە؟! نەسى بار, ەسەبىن تاۋىپ ەنگىز دە جىبەر, كىلتىن تاۋىپ, كىرگىز دە جىبەر! انمەن بىرگە ايتىلعاندا كەز كەلگەن ءسوزدىڭ كەدىر-بۇدىرى بايقالماي كەتەدى. بولدى, مەن ەرتەڭ ءدال وسى ۋاقىتتا شىمكەنتتەن ءبىر حابا­رىمدى بەرەمىن. تەلەفونمەن اۋىزبا-اۋىز وقىپ بەرەسىڭ. مەن جازىپ الامىن. ءاننىڭ شىعۋى سەنىڭ سوزىڭە بايلانىستى... – دەگەنمەن, اعا...ءشامشى اعا... الگى “شارف” پەن ء“تۋفليدى”... بايلانىس ءۇزىلىپ كەتتى. اڭ-تاڭ قالپى, ءارى - ءسارى كۇيدە مەن قالدىم. اناۋ-مىناۋ كىسى ەمەس, ءشامشى اعانىڭ ءوزى قۇدا ءتۇسىپ وتىر! ماعان. ءبىرىنشى رەت. ەرتەڭ ەل اۋزىندا...انمەن قوسا... قۋانىپ تا تۇرمىن, قۇپ الىپ تا تۇرمىن, بىراق, قوبالجۋىم ودان دا كۇشتى. اعانىڭ الۋان ءتۇرلى اندەرى قۇلاعىمنان كەتپەي, ءتۇنى بويى ۇيىقتاي السامشى... تاڭ اتقان سوڭ دا تاعات تاپقانىم شا­مالى. ءانى بەلگىسىز ءماتىننىڭ بىرنەشە ءتۇرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ يت اۋرەم شىقتى. قالايدا جازۋىم كەرەك, بۇگىن, كەشكە دەيىن! “شار­ف­­­قا” اسا قينالعان جوقپىن, ۇيقاسقا بول­م­ا­سا دا, ءسوز اراسىنا سالىپ جىبەرسەم قايدا بارادى؟ ونىڭ ۇستىنە مۇقاعاليدا, الگى, “سەن ماعان شارفىڭدى بەر, شارفىڭدى بەر...” دەگەن تىركەس بار ەمەس پە؟ ء“تۋفليى” قۇر­عىردى قايتسەم ەكەن؟ قۇداي قۇپ كور­گەندە ول دا تابىلا كەتتى! تاعى دا سول مۇ­قا­عاليدان. جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋان­دىم. كۇن باتتى. ىمىرت ءۇيىرىلدى. قا­راڭ­عىلىق قويۋلاندى. ءماتىن ءازىر-ءمازىر. ءشامشى اعانى كۇتىپ وتىرمىن. ايتقانداي-اق, ءدال تۇنگى ون ءبىر كەزىندە اعامىز تەلەفون سوقتى, شىم­كەنت­تەن. قىراعاتپەن ەمەس, كادىمگى, قىرىلداعان داۋىسىمەن: – يسرايل, اينالايىن, ۇيىقتاپ قالعان جوقسىڭ با؟ مەن, الگى, كەشەگى ۋادە بويىنشا... – ءماتىنىڭىز دايىن, اعاسى, وقىپ بەرەيىن بە؟ – ءا, سولاي دەيسىڭ بە؟ وي, اينالايىن, مەن قازىر, تۇرا تۇر...ال ايتا بەر, قۇلاعىم سەندە... ءۇش شۋماق, ءبىر قايىرما. الگى مىڭ بولعىر ەكى ءسوزدىڭ ءبىرىن ەكىنشى شۋماققا, ەكىنشىسىن قايىرمانىڭ ىشىنە ىتقىتىپ جىبەرگەم. دەمىمدى ارەڭ الىپ كۇتىپ تۇرمىن. اعامنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن. ارادا ءۇنسىز­دىك. ۇزاققا سوزىلىپ با­را­دى. مەنەن سابىر قا­شاي­ىن دەدى. جوق, قى­رىل­داعانى قىراعاتتان دا ارتىق سول داۋىس...ارعى جاقتان انىق-قانىق ەستىلىپ تۇر: – اينالايىن-اۋ, مىناۋىڭ قاتىپ كەتىپتى عوي؟! بارىنەن دە بۇرىن “بوكە­بايىڭ” ۇناپ تۇر, ال “توپىليدى” قايدان تاپقانسىڭ؟ سونى ايتشى؟ – ە, ول دەگەنىڭىز ءوزىڭىزدىڭ دوسىڭىز مۇقاڭدا, مۇقاعاليدا بار ەمەس پە؟ – ءيا, ءيا, دۇرىس ايتاسىڭ. كانە, وقىپ جىبەرشى؟ توپەپ تۇرعان نوسەرگە قاراماي-اق, ءبىر قىز كەتىپ بارادى جالاڭاياق. جالتىراعان ادەمى توپىليىن كىم بىلەدى, جاۋىننان بارادى اياپ... – توپىلي...ونىڭ دا تاپپايتىنى جوق ەكەن. مىق­تىنىڭ اتى مىقتى عوي... – مەن ونى ازداپ ءوز­­گەرت­تىم, ءان ماتىنىنە بەي­ىم­دەپ... – قالاي دەپ؟ – توپىلاي دەپ... – بۇل دا دۇرىس ەكەن. باسە, سابىرحان ايتىپ ەدى, وسى بالاعا سۇراۋ سال دەپ... جاڭىلماعان ەكەن­­بىز, جاقسى بولدى. راحمەت, اينالايىن, ءانىن ۇزاماي ەستيسىڭ... – ساۋ بولىڭىز... بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەستي العام جوق. قولمەن جازىلعان ءسوزىن دە تابا الماي قويدىم. ءان تۋدى ما, تۋمادى ما, ول جاعىن دا بىلە المادىم. كوبىنە ەل ارالاپ جۇرەتىن شاكەڭنىڭ جاعدايى و باستان بەلگىلى... اراعا ۋاقىت ءتۇسىپ كەتتى. وزىندەي بولماسا دا, كوزىندەي بولىپ سوڭىندا قالعان قاعاز, قالامىنىڭ اراسىنان تابىلىپ قالار ما, بالكىم, كىم بىلەدى... “سىعان سەرەناداسى” قالاي جازىلدى؟ شاكەڭنىڭ شىمكەنتكە كەلۋى سوڭعى كەزدە جيىلەدى. كوبىنەسە نە تارازدان, نە “مانكەنت” شيپاجايىنان ورازبەك بودىقوۆ ەكەۋى ساماۋىر-شاينەكتەي ءتىزىلىسىپ كەپ تۇرعانى. ونىڭ سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كۇتىپ الاتىن, باسى-قاسىندا بولاتىن, شىعارىپ سالاتىن, قاسىندا جۇرەتىن ىنىلەرى مۇندا كوپ. قالانىڭ وزىندە بەلدى قىزمەتتە ىستەيتىن ىنىلەرى مۇحامەدجان رۇستەموۆ, قۋانىش تولەمەتوۆ, رىستاي ارتىقباەۆ بار. سوناۋ ءمىرزاشولدىڭ ورتالىعى گاگاريندە تۇراتىن كوبەيدى تۋىس-تۋعانىنان دا ارتىق كورەدى. جەتىسايدىڭ مۋزىكالىق دراما تەاترىندا ءبىرى كۇيشى, ءبىرى ءانشى ءبورى يساەۆ, جەڭىس قارعاباەۆ جانە اقىن الىبەك مەيىربەكوۆ تاعى بار. ەكىنشى ءبىر سەبەبى, سوڭعى كەزدە دەنساۋلىعى اجەپتاۋىر سىر بەرىپ ءجۇر. “مانكەنتتى” ايتپاعاندا, جەتىسايدا دا, مىرزاشولدە دە شاكەڭنىڭ دەنىنە داۋا مينەرالدى جىلى سۋ بار. ارا- اراسىندا اۋرۋحاناعا دا جاتىپ شىعادى. وسىنداي ءبىر كۇندەرى قالادا ەمدەلىپ جاتقان اعامىزدىڭ حال-احۋالىن سۇراي باردىم. ەكى يىعىنان دەم الىپ جاتىر ەكەن. كوكىرەگى سىر-سىر ەتەدى. ماڭدايى شىپ-شىپ تەرگە بوككەن. پالاتا ءىشى قاپىرىق. ابدەن ءال­جۋاز­دانىپ قالعان اعامىزدىڭ جانىنا جەل­دەتكىش قويۋعا دا بولمايدى ەكەن. كىرەرىن كىرسەم دە, كوڭىلىن نەمەن اۋلارىمدى بىلمەي دالمىن. “كەشە مۇحتار كەلىپ كەتتى... بۇگىن سەن... الماتىعا الىپ كەتەمىن دەيدى, ول جا­عىڭدا ءبىر وڭىپ تۇرعانداي...” كوكىرەگى سىر-سىر ەتكەن اعامىز الىپ كەلگەن ونى-مۇنىما كوز سالمادى. بەت-ءجۇزى جۇدەۋ بولعان سوڭ با, قوس قۇلاعى ودان سايىن قالقايا ءتۇسىپتى. “نە ەم قابىلداپ جاتسىز؟” – دەدىم دەگبىرىم كەتىپ. ء“دارىسى دارىماي جاتىر...ءدارى باسقا, داۋا باسقا بىلەم...” مەدبيكە كەلىپ تەرشىگەن ماڭدايىن ماقتامەن ءسۇرتىپ, ەم-دوم جاسادى. “اعا, – دەدىم ەنتىگى سايابىرسىعان ءبىر ساتتە – ايىپ كورمەسەڭىز, كوكەيدە كوپتەن جۇرگەن ءبىر ساۋالىم بار ەدى...” “اناۋ اينەكشەنى اششى اۋەلى”, دەپ ءوزى دە ورنىنان قوزعالىپ, وتىرۋعا ارەكەتتەنە بەردى. بەسىن اۋىپ قالعان مەزگىل عوي, اينەكشەنىڭ ارجاعىنان ەپتەپ جەلەمىك ىشكە ەنگەندەي بولدى. – ال, ايتا بەر, اينالايىن... – ايتسام...كەشىرىڭىز, ءسىزدىڭ باسقا اندەرىڭىز ءبىر توبەداعى, “سىعان سەرە­نا­دا­ڭىز” ءبىر توبە. ولەردەي جاقسى كورەمىن. سى­رى بولەك, سيقىرى ەرەك ءبىر دۇنيە. قالاي شىق­تى؟ قاشان؟ سونى ءبىل­­سەم دەپ ەدىم... – سۇراعانىڭ جاق­سى. بىراق, قازىر مەن ايتا الار ما ەكەنمىن... ۇزاقتاۋ اڭگىمە عوي ول...اناۋ الما­تىڭداعى قادىر اعاڭنان سۇراساڭ قايتەدى؟ – ول كىسى قايدا قاشار دەيسىز, ەرتەڭ الماتىعا قايتام عوي, سوندا... دەگەنمەن, وزىڭىزدەن ەستىسەم دەپ ەدىم... – سۇرامايتىن كەزدە سۇرادىڭ-اۋ... بىلگەنىڭ دە دۇرىس. قادىر ايتار-ايتپاس... قايداعىنى ەسكە ءتۇسىردىڭ-اۋ, قاراعىم... ...ارعىسى قالىڭ جۇرتقا بەلگىلى. قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىر مۇنى ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. “سىعان سەرەناداسى” ويدان شىعارىلعان دۇنيە ەمەس. اعانىڭ القىنا, دەمىگە, قينالا وتىرىپ ايتقان بەس-التى اۋىز اقيقاتىنىڭ اينا-قاتەسىز ايعاعى. ۇشتىعى ۇشان-تەڭىز ءبىر ۇزىك مولتەك سىر عانا. جالت ەتپە جاس­­تىق داۋرەنىنىڭ ەڭ ءبىر ەلەۋلى دە, قالاۋلى تۇسى بولار بالكىم... از كۇن بولسا دا ار­مانداي ازات الەمنىڭ ىشىنە ەنىپ ۇلگەرگەن ەلگەزەك جىگىتتىڭ عاجايىپ ءتۇس كورگەندەي وسى­ناۋ ءبىر قاس قاعىم ساتتىك الاي-دۇلەي سە­زىم توڭكەرىسىن سول جىگىتتىڭ وزىنە نەگە قي­مايمىز؟ ءتىپتى, قىزعانا­تى­نىمىز قالاي؟ ونىڭ ۇستىنە ول جىگىتتىڭ تۇلا بويىندا بو­لا­شاق ۇلى كومپوزيتوردىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى مەنمۇندالاپ تۇرسا شە؟! ماسەلەن, ءسىز, ءيا, مىنا ءسىز سول ءشامشى سياقتى كەز كەلگەن كوشەدە كەز كەلگەن الگى سىعان قىز-كەلىنشەكتەرىمەن كەزدەسە قال­ساڭىز, ولار سىزگە “بال اشامىن, بار-جوعى­ڭىزدى بولجاپ بەرەمىن...” دەپ قيىلىپ, قيىلعانىمەن قويماي قىلمىڭداپ قىلىق كورسەتىپ تۇرسا, قايتەر ەدىڭىز؟ “كەت ءارى!” دەپ قاباقتان قار جاۋدىرىپ وتە شىعۋ وپ-وڭاي. كوبىمىز ءسويتىپ تە ءجۇرمىز. ال ءشامشى ويتكەن جوق. ەركىنەن گورى ەلپ ەتپە ەلىكپەلىگى باسىم. ونى از دەسەڭىز,وجدانى ازات وي مەن سەرگەك سەزىمنىڭ سەرىسى. بۇل ءۇردىس كەشەگى بىرەگەي ءبىرجاننان, اقيىق اقاننان قالعان سارقىت. سول سارقىتتى سارقىپ ەمەس, ساقتاي العاننىڭ ءوزى ونەر ەمەس پە؟! ونى ايتاسىز, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, سول اقانىڭىز ءشامشى قالداياقوۆتىڭ تۇسىنە ەكى رەت ەنگەن. “بۇل ءجۇرىسىڭدى قوي, اناۋ ايكاپىر اششى ۋىڭنان تىيىل!” دەگەن. سۋىڭنان ەمەس, ۋىڭنان دەپ وتىر. قاباعىن شىتىپ, قاتقىل ۇنمەن. ۇشىنشىسىندە شاكەڭنىڭ ءوزى اقاڭ­نىڭ باسىنا بارعان. قۇراننان ايات قايىرىپ, الاقان جايىپ, كەش بولسا دا كەشىرىم وتىنگەن. بۇعان دا دالەل كەرەك پە؟ كۇدىك, كۇمانىڭىز بولسا, اناۋ ارىستانباب بابامىزدىڭ قاسى مەن قاباعىنىڭ اياسىندا بايىز تاۋىپ جاتقان وزاعاڭنىڭ رۋحىنان سۇراڭىز! كۇنالى ادام كۇدىكشىل كەلەدى, زيالى ادام ءۇمىتشىل كەلەدى. ءبارىمىز دە كۇنادان ادا-كۇدە ەمەسپىز, ايتكەنمەن كوكىرەك قۋىسىڭىزدا سول كۇنادان ارىلماق نيەتتىڭ جۇمىرتقا باسىپ, بالاپان ۇشىرىپ جاتقانىنان ارتىق نە بار دەيسىز؟! جاسىراتىن نەسى بار, ءبىز كوبىنە شاكەڭ­دى قۇر ماقتاننىڭ قۇربانىنا اينالدىرىپ ءجۇرمىز. قۇلدىعىنا جاراساق ءبىر ءسارى... ءارى كەتكەندە بىرەر ەستەلىك كىتاپ قانا جارىققا شىعاردىق. انا ءبىر جىلدارى “كەڭسايداعى” جاتاعان قابىرىنىڭ قاراۋسىز قالىپ, ءشوپ-شالامنان كورىنەر كورىنبەس بوپ جاتقا­نى­نىڭ دا كۋاسى بولعانبىز. “ەشتەن كەش جاق­سى” دەپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز جۇباتقانىمىز بول­ماسا, ءشامشى ءومىرى مەن ونەرىنە قاتىستى شارالار ەداۋىر كەشىگىپ بارىپ قولعا الىن­دى. بۇل ورايدا اقىن-جازۋشىلار, ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى از دابىل قاققان جوق. ناتيجەسىندە ءشامشى قالداياقوۆ اندەرىنىڭ فەستيۆالى دۇنيەگە كەلدى. مىڭ بولعىر اتپال ازامات امالبەك تشانوۆتىڭ ارقاسىندا ول فەستيۆال تۇڭعىش رەت شىمكەنت شاھا­رىندا تۇساۋىن كەستى. شىنىن ايتۋ كەرەك, العاش رەسپۋبليكالىق, كەيىن كەلە حالىق­ارالىق مارتەبەگە يە بولعان بۇل يگىلىكتى ءىس كەيىنگى كەزدە اقابا سۋداي تارتىلۋعا اينالىپ بارا جاتقان سىڭاي تانىتادى. ولاي دەيتىنىمىز, انقۇمار جۇرت اراسىندا العاشقى كەزدەگىدەي قۇبا-قۇپ قۇلشىنىس, امبەگە ورتاق اسەر ادەپكىدەگىدەي ەمەس. راس, ء“شامشى” جۋرنالى شىعىپ جاتىر. راس, جىل سايىن الماتىدا ەكى رەت, استانادا ەكى رەت ءشامشى اندەرىنە ارنالعان ءداستۇرلى كونتسەرتتەر وتكىزىلىپ ءجۇر. جۋرنالدىڭ كور­كەمدىك ساپاسى مەن ماز­مۇنىنا كوش جۇرە تۇزەلەدى دەگەن باعا بەرۋگە بولار. ال جىل سايىن ەڭ كەمىندە ءۇش-ءتورت رەت ءبىرى ەكىنشىسىن قايتالاۋدان اسپايتىن كونتسەرت وتكىزۋدىڭ ايا­عى نەمەن تىن­باقشى؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە “شامشىدەن دە زەرىكتىك” دەپ جۇرمەيمىز بە؟ جاڭا اندەرىن نەگە ەستىمەيمىز؟ ساۋاتتى, ءبىلىمدى, ماندولينونى ايتپاعاندا, كۇيسان­دىقتىڭ قۇلاعىندا ق ۇلىنشاقتاي وينايتىن اعامىز ءار جاڭا شىققان ءانىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, مۇمكىندىگىنشە مۇقياتتاپ جۇرەتىنىن كىم بىلمەيدى؟ ولار, ءوزى ايتقان­داي, ءۇش جۇزدەن ءارى اسىپ جىعىلمايتىن با ەدى؟ راس, ءبارىن جاۋھار دەمەسەك تە, تىسكە باسارى مەن ىسكە اسارى از ەمەس ەكەنى اپ-انىق. شىن جاناشىرلىق جاسايدى ەكەنبىز, سول اندەردى بىرتىندەپ نەگە جارىق دۇنيەگە شىعارماسقا؟ انشەيىندەگى ەلپ ەتپە ەلگەزەك انشىلەرى­مىزدىڭ وسى ورايداعى ەڭبەگى مەن ىزدەنىسى قايدا؟ ءتىپتى, ءشامشى اعامىزدىڭ سۋ جاڭا اندەرىنەن ار­نايى كەش, كونتسەرت­­تەردى نەگە ۇيىمداس­تىر­ماسقا؟ كورەرمەن مەن تىڭدار­ماندا اي­ىپ جوق. بارعا ءمازىر, ازعا شۇكىر­شى­لىك قارا­پايىم حالىقتىڭ قا­شانعى قا­سيەتى. مەيلى, شىعىپ جاتسىن, مەيلى بۇعىپ جاتسىن, ءار ءاننىڭ ءوز تاع­دىر-تا­لايى بار. ايتكەنمەن, ساحناعا شىعۋىن سان جىلدار ساعىنا, زارىعا كۇتىپ جاتقان ءان مۇڭلىقتىڭ كوزايىم ءسۇيىنىشىن كوپپەن بىرگە ەرتەرەك كورگەنگە نە جەتسىن؟! اسىرەسە, شامشىدەي ۇلى رۋح يەسىنىڭ ىرزالىعى ءۇشىن! ءشامشىنى “ۆالس كورولى” دەۋگە ابدەن داعدىلانىپ كەتكەنبىز. ماعان ودان گورى ء“ان پاديشاسى” دەگەن ايشۋاق ات كوبىرەك ۇنايدى. سەبەبى, وندا كوڭىل توعايتاتىن تولىققاندى ايدارلى الەم, اسىرە لاقاپتان ادا-كۇدە ءان يەسىنە لايىقتى رۋحاني لاۋازىم بار. بايقاعان كىسىگە ءشامشى اندەرىنىڭ اۋقىم-اياسى, ولشەم-مولشەرى بىرىڭعاي ءۆالستىڭ اياسىندا تۇسالىپ قالاتىنداي اسا تار ەمەس. قۇدايعا شۇكىر, ايتۋشىسىنان شەندەسسىز شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن شەڭبەرسىز, شەكسىز ءدۇردانا دۇنيەلەرى از ەمەس. ءالى كۇنگە بىزگە تاڭسىق شىعار­مالارىن ايتپاعاندا, “تەرىسكەي”, ء“ومىر وزەن”, “وتىرارداعى توي”, “دۇنگەن قىزى”, ت.ب. شوقتىعى بيىك ءبىر شوعىر اندەرىن قايدا قوياسىز؟! ادامزات بالاسىنىڭ الىمساقتان بەرگى ارمان-ارزۋىنداي ازات دۇنيەنى, بوتاقاننىڭ كوزىندەي بارىنشا بەكزات باعى – بوستان الەمدى كوز الدىڭىزعا اينا- قاتە­سىز اكەلەتىن “سىعان سەرەناداسى” شە؟ ءبىزدىڭ عاشىق تا ماشىق ءپارۋانا كوڭىلىمىز وسى انگە نەگە سونشا ايىرىقشا ىنتىق, ىڭكار, ىنتىزار؟ بۇل ءاندى كىم ايتپادى دەيسىز؟! ءبارى دە ءوز شاما-شارقىنشا ارلەدى, اسپەت­تەدى, اۋەلەتتى... كەزىندە ءشامشى اعامىز: “سى­عان سەرەناداسىن” زاۋرە ەسبەرگەنوۆا­دان اسىپ ەشكىم دە ايتا العان جوق” دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن. ودان بەرى ءبىراز جىل اراعا ات شالدىردى. جارىلقاۋشىسىن كۇتىپ جامباستاپ جاتىپ العان ءان قايتا دۇنيەگە كەلدى. التىنبەك, ماقپالدار دوم­بىرا سازىمەن ناشتەپ, ناقىشتادى. شىم­كەنتتىك ءانشى قىزىمىز قاديشا سەيى­تو­ۆانىڭ كەڭ تىنىستى, اۋەزدى داۋىسىمەن ەداۋىر بيىككە شارىقتادى. اقىر سوڭىندا ءانشى-سازگەر لۇقپان جولداسوۆتىڭ بىرەگەي, تاماشا ارلەۋى ناتيجەسىندە ليريكالىق ماقام سازى ءمايىن, جۇمساق ءانشىمىز توقتار سەرىكوۆ اتالمىش ءاندى ءوزىنىڭ قۇتتى ورنىنا ءبىرجولاتا قوندىردى. ءان ءجامي جۇرتشى­لىق­تىڭ جۇرەگىنە ۇيالادى. ءوز قۇپياسىن, ءوز سىر-سىمباتىن العاش رەت بەتىن اشقان ارۋدايىن امبەگە جاريا ەتتى. الەمى تىلسىم, اسەرى گۇلسىم ايىرىقشا ءان تورەسى دەپ تانىدىق. مۇنداي اندەر, اق جارىلىپ موي­ىن­داۋىمىز كەرەك, ايىندا, جىلىندا ەمەس, مىڭنان ءبىر مەزەتتە ءبىر-اق تۋادى! جانە مۇنداي ءان تورەسىنىڭ ىلكىالدى ىشكى ءيىرىم, ءۇيىرىم, ۇيلەسىمىمەن قوسا, ءسوز جوق, سۇڭعىلا كوز سۇقتاناتىنداي تاعدىرى بولادى! قىزىعاسىڭ دا, قىزعاناسىڭ! قىزعاناسىڭ دا قىزىعاسىڭ! بۇل ءان, مەن سىزدەرگە ايتايىن, قازاقى قاۋىم قارىنداستىقتىڭ قايمانا حارەكەتىنەن, توزاقى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ اياداي عانا اياسىنان الدەقاشان شىعىپ كەتكەن! جىگىت ءشامشىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە سىيماي, الاسۇرا القىنىپ, بۋلىعا بۇلقىنىپ اسپان اياسىنا ۇشىپ شىققالى بەرى! بالكىم, جۇلدىزى جامىراعان, ايى اق ءشالى جامىلعان ءتۇن جارىمىندا, بالكىم, شاشاقتى شاپاعى شارتاراپقا شاشىراي توگىلگەن تاڭ شاعىندا... ونى, تاعى دا ايتاي­ىق, قالاقتاي قازاق بالاسى ءشامشى مەن جامالى ءجانناتتاي سىعان قىزى عانا بىلەدى! ء“شامشى شىنتۋايتىندا سىعاندار تابورىندا بولعان با, بولماعان با؟” دەگەن الدە بىرەۋلەردىڭ قيتۇرقى, قىسىر, قىرسىق سۇراعى, ء“شامشى سىعاندار اراسىندا بول­­ماعان, بۇل ويدان شىعارىلعان, قيالدان تۋ­عان” دەگەن سياقتى بەيشارا, بەيباق تۇسىنىك­تەر مەن ۇساق-تۇيەك ۇعىمدار, شىنىن ايت­سام, مەنى ەلەڭ ەتكىزبەيدى. اڭگىمە ءاننىڭ تۋ­عا­نىندا! ونىڭ باسقانىكى ەمەس, شامشىنىكى ەكەنىندە! ءشامشىنىڭ ءانىن شامشىگە قيماي­تىن اعايىندار ارامىزدان تابىلىپ جاتسا, وعان دا تاڭقالۋعا بولماس, امالىڭ قانشا؟.. ...وگينسكيدىڭ “پولونەزىن” الىڭىز. قانداي عاجايىپ سازدى دۇنيە! ءسوزى جوق بولعانىمەن, ءوزى بار! بارىمىزگە ورتاق, بارىمىزگە ەتەنە. ءبىرتۋار دۇنيە, تۋاسى, ۇلت تاڭدامايتىن بولسا كەرەك. ول ادامزات قاۋىمىنىڭ ورتاق يگىلىگى. اتالمىش ءان, وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, “تۋعان جەرمەن قوش­تاسۋ” دەپ اتالادى. اسكەري شەندەگى گراف كلەفاس وگينسكيدىڭ تۋعان جەرى پولشانى تاستاپ شىعار الدىنداعى وكىنىشى مەن وكسىگى...وگينسكي بۇدان بۇرىن دا جيىرما شاقتى پولونەزدى دۇنيەگە كەلتىرگەن. بىراق... اتىن شىعارعان, ارتىندا قالعان ماڭگىلىك مۋزاسى مەن مۇراسى وسى. ارينە, وگينسكي مەن ءشامشى جانە ول ەكەۋىنىڭ قوعامى مەن زامانى ءوزارا سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وگينسكي ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ كوسەمى, ءشامشى قازاق ءان ونەرىنىڭ قايتالانباس حاس وكىلى. ەكەۋىن تابىستىرىپ وتىرعان التىن ارقاۋ, جىبەك جەلى ءان-اۋەن الەمى. “قازاق ءان ونەرىنىڭ...” دەگەن سوزىمىزگە قايتارا ءبىر ۇڭىلسەڭىز, ايتپاعىمىزدى الدىن الا اڭعارا قويار ەدىڭىز. ءبىز, بۇگىنگى ۇرپاق ءشامشى رۋحىنىڭ الدىندا ءالى كوپ-كوپ قارىزدارمىز. ءوزىمىز عانا قىزىقتاپ, ءوزىمىز عانا ارداقتاۋ, كەشىرەرسىز, ازدىق ەتەدى. اسىرەسە, كەشەدەن بۇگىنگە كەلىپ, كەمەلدىككە اياق باسقان كەزىمىزدە. ءشامشىنى, ءارى كەت­كەندە, اناۋ شتراۋستاردىڭ قاتارىنا سوزبەن قويامىز دا, ونى ىسپەن دالەلدەي, دانەكەرلەي المايمىز. قازاقى ۇعىمعا سايساق, ءشام­شى­نىڭ باسقانىكى ەمەس, تەك وزىمىزدىكى بولعانى ءوزىمىز ءۇشىن جەتىپ ارتىلاتىن سياقتى. قايتەرسىڭ, تار ايا, تاپشى تۇسىنىك. بۇعان ەتىمىزدىڭ ۇيرەنگەنى قا-ش-ان... ەگەر وزەگىندە وكسىگىنەن گورى ءورتى باسىم حالىق مىنا ءبىز بولساق, ابايدى الدەقاشان التى الەمگە, ءشامشىنى تىم بولماعاندا تمد ەلدەرىنە ايگىلەي الار ەدىك. ال مەنىڭ ءتۇي­سى­گىم مەن تۇسىنىگىمدەگى ءشامشى وزىنە قونىمدى كيىمىمەن بولسىن, وزىنە جارا­سىمدى ءجۇرىس-تۇ­رىسىمەن بولسىن, وزىنە لايىقتى تاعدىر-تالايىمەن بولسىن, ەڭ اياعىندا ءبىر عانا “سىعان سەرە­ناداسىمەن” بولسىن ء(ومىر بولسا, وزگە ءدۇ­نيەسىن دە وزەكتەن تەبە قويماسپىز) شتراۋس­­تىڭ عانا ەمەس, اناۋ شوپەن, مو­تسارت, بەتحوۆەندەردىڭ قاتارىندا تۇرۋعا ءاب­دەن لايىقتى! ءشامشى اعادان “سىعان سەرە­ناداسىن” اتتاي قالاپ العانىمنىڭ ءمانىسى مەن ءتۇپ توركىنى, مىنە, وسىندا جاتىر. مەن ونى ەكى جىلداي كوكەيىمە ساقتاپ, كوكى­رە­گىمدە حاتتاپ ءجۇردىم. جۋرناليستيكاعا جۋ­ىق­تاۋ جانر ەسسەگە دە, ءتىپتى پوەزيانىڭ قارا­ نارى پوەماعا دا قيعىم كەلمەدى. نەگە دەي­سىز بە, ءشامشى اعانىڭ اۋرۋحانا توسە­گىن­دە جاتسا دا مەنىڭ كوڭىلىمدى قيماي جان سىرىن قينالا وتىرىپ ايتقانى ءۇشىن!.. مەن سۇراماي, ول ايتپاي, ىشىندە كەتسە قايتەر ەدىم؟ قۇدايدىڭ بۇل دا بولسا يىگەنى دە... ويلانا, تولعانا ءجۇرىپ درامالىق شىعارماعا توقتادىم. مۇنىڭ الدىندا “اۋىلدان كەلگەن ارۋ”, ء“امىر تەمىر” اتتى ساحنالىق دۇنيەلەر الماتى مەن شىمكەنت تەاترلارىندا ءجۇ­­­رىپ جاتقان. “سىعان سەرە­ناداسى” پوەتيكالىق دراما ۇلگىسىندە جا­زىلدى. ارينە, مۇنىڭ الدىندا سىعاندار ءومىرى تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردى, ەكراندىق دۇنيەلەردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقۋعا, كورۋگە تۋرا كەلدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ۇناعانى پۋشكيننىڭ “سىعاندار” پوەماسى. سودان بولار, پۋشكيننىڭ الەكوسىن سول كۇيىنشە الدىم. وندا جاعىمدى بولسا, مۇندا جاعىمسىز كەيىپكەر. ءشامشىنى يزول­داعا ءبىرجولا باسىبايلى بەرمەس ءۇشىن ساعىنىش لينياسىن قوسا تاڭدادىم. ءويت­كەنى, قانشا دەگەنمەن ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز باسقاشالاۋ عوي. شىنتۋايتىندا, ول دا ومىردە بار ادام, جاساندى, جالعان كەيىپكەر ەمەس. شاكەڭنىڭ “ساعىنىشىم مەنىڭ” ءانى قازاقتىڭ وسى ءبىر اياۋلى قىزىنا ارنالعان. قازىرگى كۇندە بۇل پەسا جەتى, سەگىز تەاتردا بىردەي ءجۇرىپ جاتىر. ءشامشى ارۋاعىنىڭ ازىزدىگىن, ءشامشى رۋحىنىڭ ماڭگى ولمەس ومىرشەڭدىگىن وسىدان-اق پايىمداي بەرىڭىز! ىزدەيمىن, تابامىن دەگەن ادامعا كورىن­بەي جاتقان كومبە, اشىلماي جاتقان بۇلاق كوزى از ەمەس. الىمساقتان ءارى, بولىمساقتان بەرى شارتاراپتى شارلاپ كەتكەن سىعان­داردىڭ ءومىر تاعدىرى دا وسى تاقىلەتتەس. جىل قۇستارى سەكىلدى ولار دا جىلى جاققا, الدەقايداعى الدەبىر جۇماقستان الەمىنە اۋەسەك. قۇستار ۇشپالى, سىعاندار كوشپەلى. ميفكە, رومانتيكاعا, قيال-عاجايىپ الە­مىنە جانى جاقىن سەرىشاتىس ادام, الدە­قالاي كەزىگە قالسا, سىعانداردىڭ سىڭسىعان سكريپكاسىنا, الپىس ەكى تامىرىڭدى ەرىتىپ, بالقىتىپ اكەتەتىن ءان بيىنە, گيتارا سازىنا, قىزۋقاندى قىزدىڭ قىلىقتى قيمىلى مەن نازىنا لەزدە اربالىپ جۇرە بەرەتىنى ايدان انىق. ورىس اقسۇيەكتەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا وسى حالدەن ادا-كۇدە ارىلا الماعان, كەرىسىنشە, كەرەك بولسا, سىعان قىزىنىڭ ءبىر ساتتىك ىستىق جانارى مەن ءبىر كەشتىك وتتاي قۇشاعى ءۇشىن بار دۇنيە مۇلكىن, ءۇي جايىن, جار قوساعىن تارك ەتۋگە دەيىن بارعان! بالكىم, ءبىزدىڭ ءشامشىمىز دە اۋەيىلىكپەن ەمەس, اۋەسەكتىكپەن, ەرىككەندىكتەن ەمەس, ەلىتكەندىكتەن “تاستاقتاعى” تابوردان ءبىر-اق شىققان بولار ما!.. ابدەن مۇمكىن-اۋ. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ول دا, مىنا ءبىز دە كەشەگى كوشپەلى جۇرتتىڭ بۇگىنگى ءبىر تۇتام جۇرناعى ەمەسپىز پە؟! كۇندەلىكتى مەزى تىرلىكتەن مەيمانا ەن جايلاۋعا, پەشەنەلى پەندە­لىكتەن پەرىشتەلىك دۇنيەسىنە كەتكىسى كەلىپ تۇراتىن قۇباقان ق ۇلىن قۇدايىم ءوزى كەشىرە كورگەي دەيمىز داعى... “سىعانداردىڭ دۋلى, شۋلى دابىرى بەسسارابيانى كەزىپ ءجۇر...” (“سى­عان­دار” پوەماسىنان). سول دابىر, سول توبىر, سول تابوردىڭ شا­دى­مان شاعى پۋشكيننىڭ دە باسىن شىر اينالدىرىپ, شابىتىن شارپىپ وتپەسە ناعىلسىن!.. ...وزەكتى قىزىل شوقتاي ورتەپ جۇرگەن ءبىر وكىنىش بار. ول ءشامشى ومىرىنە كەش, وتە كەش ۇڭىلگەندىگىم. جازىلعان ءبىر عانا پەسا كوڭىلگە جۇبانىش, ارمانعا الدانىش بولا المايدى. “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بولدىڭ” قاراپايىم عانا ءبىر ۇلگىسىندەي ءشامشى قالداياقوۆ عۇمىرى بىرەۋگە اڭىز, بىرەۋگە ءان, بىرەۋگە اقيقات...ۇشەۋى دە, ءبارىبىر, ۇلى تۇلعانىڭ تولىققاندى تاعدىرىنىڭ كەسىمدى ءپىشىمدى ۇلگىسىن سومداي الماق ەمەس. شامشىعۇمىر كۇردەلى دە قاراپايىم, اسەرلى دە قىزىقتى... ءبىز ءالى ونىڭ ءبارىمىز بولىپ بار بولعانى العىشارتىندا عانا ءجۇرمىز. ءشامشى بەردى, ءبىز الدىق. “بەرگەننىڭ بەرەكەسى, العاننىڭ مەرەكەسى” دەپ جۇرە بەرۋگە دە بولادى. بىراق... “الماقتىڭ دا سالماعى بار” دەگەن ءسوز بالاعا ەمەس, الدىمەن ساناعا قاراپ ايتىلسا كەرەك... رS: كەشە ءبىر ارىپتەسىم ء“شامشىنىڭ قاسىندا ءبىر ەمەس, بىرنەشە جىل ءجۇردىم, بىراق ء“شامشى سىعاندار تابورىنا قونىپتى, سىعان قىزعا عاشىق بولىپتى” دەگەن ءسوزدى ەستىگەن ەمەسپىن” د-ە-پ وتىر. دۇرىس ايتادى, ىشىنە كىرە الماعان ادامعا, قىرىق جىل بىرگە جۇرسە دە, سىرتىن بەرمەسە, كىم ءىشىن اقتارا قويسىن... “قۇبىلاعا جىعىلماي...” ءشامشى اعا اقىن دوستارىن, ىنىلەرىن ايىرىقشا جاقسى كورگەن. سابىرحان مەن نۇرسۇلتاندى كەيدە قۋاقى قۋناق ازىلىمەن, كەيدە وتكىر دە ۇتقىر اجۋاسىمەن ويلاماعان جەردەن قاعىپ-سىلكىپ تاستايتىن بولعان. بىردە تولەگەن سونادايدان قۋانىشىن جا­­­­­سىرا الماي: ء“شامشى اعا, ءسۇيىنشى بەرىڭىز, كىتابىم شىقتى, كىتابىم!” دەپ قاسىنا ال­قىن-جۇلقىن جەتىپ كەلىپتى. “ارمان ساپارى” دەپ ايقايلاپ تۇرعان جۇقالتاڭ كىتاپتى قولىنا الىپ قومسىنا قاراپ شىققان شاكەڭ اقىن ىنىسىنە: ء“سۇيىنشىڭ قاشا قويماس, اعاڭ ساسا قويماس” دەپ ار­تىن­شا: “كوبەيىپ تۇر بۇگىندە اقىنداردىڭ قاتارى. بەس-اق تيىن تۇراتىن نە دەگەن ارمان ساپارى؟” دەپ سۋىرىپ سالىپتى. ءتو­لەگەن كى­تاپ­تى قايتا قولىنا الىپ, سىرتقى مۇ­قا­باسىنا كوز جۇگىرتسە, شىنىندا دا, “ارمان ساپارىنىڭ” باعاسى بەس-اق تيىن ەكەن. *  *  * نۇرسۇلتان مەن سابىرحانعا ءشامشى: “مەن ءان شىعارىپ, سەندەر ولەڭىن جازىپ, اجەپتاۋىر ابىرويلى بولىپ جۇرسىڭدەر عوي, ايتپەگەندە, مەن اقىن بولسام, سەندەر ولەڭ جازۋ تۇگىلى قولىما سۋ قۇيا الماس ەدىڭدەر” دەپ ازىلدەيدى ەكەن. شىنىندا دا, شاكەڭ­نىڭ تابان استىندا تاۋىپ ايتاتىن تاپقىر­لىعىمەن قوسا سۋىرىپ سالمالىعى بىلايعى جۇرتتى تاڭقالدىرىپ, تامساندىراتىن بولعان. ادەتتەگى قاعىلەز قالجىڭىنا باسىپ اۋەلى مىنا ءبىر انەكدوتتى (بۇرالقىسوز) ايتىپ الىپ, ارتىنشا وسىعان قارايلاس, ورايلاس ولەڭىن ساقال مۇرتىن تاڭەرتەڭ كۇزەپ, تۇزەپ تۇرعاندا ايتقان ەكەن. بۇرالقىسوزى: “ساقالىمدى العان سايىن ءوزىمدى ون جاسقا جاسارعانداي سەزىنەمىن” دەپتى كۇيەۋى. سوندا جانىنان ءارلى - بەرلى ءوتىپ جۇرگەن ايەلى توقتاي قالىپ: “سول سا­قالدى  ەرتەڭگىسىن ەمەس, كۇندە كەشكىسىن الىپ تۇرساڭشى؟!” دەگەن ەكەن. ال ەندى ولەڭى مىناۋ: “كۇنارا سايىن قىرىنباي, مۇرتتىڭ ءسانى كەلەر مە؟ كورىنگەنگە ۇرىنباي, قىرتتىڭ ءسانى كەلەر مە؟ قۇبىلاعا جىعىلماي, جۇرتتىڭ ءسانى كەلەر مە؟! *  *  * اۋىلعا ات باسىن بۇرعان ءبىر ساتىندە ار­ىس­تان ءارى اسىپ, سىر اناسىنا بارعان ءشا­كەڭ ونىڭ جاعاسىنا اتشالدىرا مۇڭايىپ تۇرىپ: “ەسىمنەن شىقپاس ءسىرا دا, اينالايىن, سىر انا. مەندەگى ءاندى ايتساڭ دا, مەندەگى ءحالدى سۇراما. ىشەيىن دەسەم تۇزدايسىڭ, تۇسەيىن دەسەم مۇزدايسىڭ. سىڭسي دا سىڭسي جات ەلگە باراتقان ۇزاپ قىزدايسىڭ...” دەگەن ەكەن. ءبىرىنشى شۋماقتا سارى جاپىراق ساعىنىشتى بۇركەنگەن ءمىنايىم مۇڭ بار. ءوز اۋجايىنان اياۋلى اناسىنا العاۋسىز سىر اعىتقان بالانىڭ سىڭايىن بايقاتادى. ودان كەيىنگى شۋماق ءوزىنىڭ ەمەس, كەرىسىنشە, سىر انانىڭ سىرلى, مۇڭلى سىڭايىنان حابار بەرگەندەي اسەر قالدىرادى. تازا دا تەكتى پوەزيانىڭ دالمە-ءدال ءوزى. ولاي دەيتىنىمىز, ءشامشى اعا ءان ءماتىنىنىڭ كوركەمدىك ءھام ماعىنالىق سىر-سيپاتىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. مۇنىڭ ءبىر مىسالى, “ساعىنىشىم مەنىڭ” ءانىنىڭ ءماتىنىن ەڭ كەمىندە بەس-التى رەت جازدىرعانىن سابىرحان اعانىڭ ءوزى ايتىپ ەدى... ءشامشى اندەرىن نە ايتا, نە تىڭداي وتىرىپ, ولەڭ سوزىنە ءمان بەرىپ بايقاڭىزشى, بۇگىنگىدەي كوز سۇرىنەتىن ولپى-سولپى, نە قيقى-جيقى تۇرعان تۇستارىن تابا الار ما ەكەنسىز؟! جوق, اتىمەن جوق! بۇل دا بولسا اسا تالعامشىل, بارىنشا كىرپياز ونەر يەسىنىڭ ءسوز بەن سازدىڭ كيەسىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ءىلتيپاتى. ەندى سول اعامىزدىڭ الپىسقا ات ارىتىپ كەلگەندەگى ايتقانىنا قاراڭىز: “قىز ەدى باياعىدا ماقالىمىز, بۇل كۇندە بۋرىل تارتتى ساقالىمىز. دۇنيە-اي, وتكەن كۇننىڭ بەلگىسى جوق, قىز كەتىپ, قاتىن بولدى قاتارىمىز...” قيسىنى مايدان قىل سۋىرعانداي, ۇيقاسى تاستاي ەمەس پە؟! ء“شا...شە...” جۇمىستا وتىرعام. شاكەڭ تارازدان حابارلاستى. ءوز كولىگىمەن ءوزى بەرى شىقپاق­شى ەكەن. كۇتىپ الۋىم كەرەك. تاراز بەن شىمكەنت اراسى جەڭىل كولىكپەن جۇرگەندە كوپ بولسا ءۇش ساعات جەر. ونىڭ ۇستىنە ۇشىرتىپ ايدايتىنداي اعامىز اسا ءابجىل جۇرگىنشى ەمەس. گازەتتىڭ شۇعىل ماتەريالىن شۇقشيا جازىپ وتىرعانىمدا, قۇداي ۇرىپ شاكەڭنىڭ كەلەتىن مەزگىلىن بىلمەي قالىپ­پىن. ءبىر كەزدە كوشە جاقتان دابىر-ءدۇبىر شۋ شىقتى. تەرەزە اشىق-تۇعىن. شاكەڭ ەسىمە ساپ ەتە قالدى. قاعاز, قالامدى تاستاي بەرىپ, دالاعا اتىپ شىقتىم. سويتسەم, ۇلكەن كوشەنىڭ ءدال ورتاسىندا ءبىر ماشينە, ونى قورشالاي ەكى ءۇش ءمىليسا تۇر. كابيناعا ۇڭىلسەم...شاكەڭنىڭ ءوزى! ساسقا­نىمنان “اعا, نە بولدى؟” دەپپىن. شاكەڭ سول وتىرعان كۇيىندە: “و...ونى انالاردان سۇرا, ق...قالداياقوۆقا جەتە الماي قور بولدىم عوي, ءشا...ءشا...” – انە, تاعى بوقتادى! ءما, ساعان شەشەڭدى! دەپ ەڭگەزەردەي ءمىليسا قولىنداعى تالوندى تاعى ءبىر ەكى مارتە تەسىپ جىبەردى, بۇل بوقتاعاندا, ءبىز نەگە ايانىپ تۇرامىز, كەتتىك پۋنكتكە! قاراسام, الگىنىڭ قولىنداعى تالوندا ساۋ جەر جوق, شۇرق تەسىك. “اعاسى-اۋ, مى­­نا­لاردىڭ قولىنا تالوندى قۇردان قۇر نەگە بەرە سالدىڭىز, قۇرتىپتى عوي؟ ءاي, جىگىتتەر... شاكەڭنىڭ شاراسى تاۋسىلعان بىلەم, ماعان قوسىلا كەتىپ: – “مەن...مەن ءشامشى قالداياقوۆپىن” دەيىن دەسەم...مىنالارىڭ...سونسوڭ تالوندى بەرە سالدىم قولدارىنا... وقىسىن دەپ. وقۋدىڭ ورنىنا شوقىپ جاتىر عوي... ايتشى, مىنالارعا: مەن ءشا...ءشا...ش... – انە, تاعى بوقتاپ جاتىر! شىمكەنت­شىلەپ! تۇسىنە قويدىم. شاكەڭنىڭ ەپتەپ كىدىرە, مۇدىرە سويلەيتىن ادەتىن مىنالار باسقاشا ۇعىنسا كەرەك. – ال ەندى, جىگىتتەر, ۋاقتىسىندا كۇتىپ الا الماعان مەن دە, ءشامشى اعالارىڭدى تانىماعان مىنا سەندەر دە ايىپتىسىڭدار. قوناقتى سونشا اۋرەلەي مە ەكەن, اسىرەسە, ءشامشى قالداياقوۆتى؟! – ويباي-اۋ, اتى-ءجونىن ايتپاي ما, بوقتاي بەرگەنشە. سونسوڭ, شىمكەنت­تىك­تەردىڭ ءبىرى عوي دەپ...تانىماي قالعانىمىز راس... – ەندەشە, “شش”-دان باستالعان شارۋانى “ش”-مەن اياقتايىق. اعامىزدى ءوزى جاقسى كورەتىن “شىمكەنت” قوناقۇيىنە اپارىپ جايعاستىرايىق. تالونىن تەسىپ تاستاعان­­دارىڭ ۇيات بولعان ەكەن... – ە, ونى جونگە كەلتىرۋ قولىمىزدا عوي... – ەندەشە, كەتتىك قوناقۇيگە! شاكە, قالاي قارايسىز؟ ش...ءشامشىنى جايعاستىرساڭدار بولدى, ق...قالداياقوۆ قايدا قاشار دەيسىڭ, ق...قاراقتارىم... يسرايل ساپارباي.