دەموگرافيانى دەمىكتىرمەۋگە ارنالىپتى, ول وزگەلەرگە ۇلگى بولسا, قانە!
قازىر كوپ جۇرت ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولاشاعى, حالىقتىڭ التىن دىڭگەگى ۇرپاقتان گورى باق پەن بايلىققا تالپىنىپ, ءۇي سالىپ, ونىڭ ءىشىن بالاعا ەمەس, جيھازعا تولتىرىپ, سەنەن كەم ەمەسپىن, ارتىقپىن دەگەن سەكىلدى باسەكەلەستىكتىڭ پەندەلىك تۇرىنە بوي ۇيرەتىپ بارا جاتقان سەكىلدى. نەبىر الىپ ۇيلەردىڭ اۋلاسىنان ءبىرلى-جارىم بالا كورەتىن ۋاقىتقا كەز كەلدىك. باياعىدا جاتاعان ۇيلەردىڭ جان-جاعىندا شۇپىرلەگەن بۇلدىرشىندەر جۇرەتىن ەدى. سولاردىڭ اراسىنان شىققان نەبىر ارىستار بۇل كۇندەرى قازاقتىڭ ابىرويىن اسىرىپ, مارتەبەسىن كوتەرىپ ءجۇر.
كەيدە تومەندەگىدەي ءسوزدى قۇلاق شالاتىنى بار. ول – ۇرپاق وسىرۋدە ساپانى العا شىعارايىق دەگەنگە سايادى. راس, ساپا كەرەك. بىراق سان بولماعان جەردە ساپا قايدان بولا قويسىن. اتام قازاق “جۇزدەن – جۇيرىك, مىڭنان – تۇلپار” دەمەيتىن بە ەدى. ال ءجۇز بەن مىڭ جوق, ءبىرلى-جارىمنىڭ ءبارى جۇيرىك پەن تۇلپار بولادى دەگەنگە كىم سەنە قويار ەكەن؟ كەيدە سول اسپەتتەگەن ءبىرلى-جارىمنىڭ اراسىنان سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ, ءۇمىتتى اقتاماي, اتتەگەن-ايمەن ءتىل تىستەتىپ جۇرگەن جوق پا؟!
وسى ءبىر قيىن ءتۇيىن ماسەلەنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جان-جاقتى ويلاستىرا كەلىپ, جاقسى جوبا جاساپتى. ول وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ كامەلەتكە تولماعان ءتورت جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ كامەلەتكە تولماعان ءاربىر ۇل-قىزىنا بانكتەن دەپوزيت اشىپ, 1500 دوللار سالۋدى جۇزەگە اسىرماق. بۇل وسىعان دەيىنگى باستامالاردىڭ ەڭ ءبىر اتاۋلىسى دەۋگە تۇرارلىق. تورتكۇل دۇنيەدەگى ءبىراز مەملەكەتتەر بالا تۋدى ارتتىرۋدىڭ ءارتۇرلى جولدارىن قاراستىرىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. ءبىر ەل ەكونوميكالىق جولىمەن, ياعني قارجىلاي كومەكتەسۋدى قولعا السا (اقش, ساۋد ارابياسى, مالايزيا, رەسەي), ەكىنشى ءبىر ەل قۇقىقتىق جاعىنان, ياعني جاساندى تۇسىك جاساۋعا تۇبىرىمەن توسقاۋىل قويۋ ارقىلى (تۇركيا), ءۇشىنشى ءبىر ەل الەۋمەتتىك جاعىنان ىنتالاندىرادى, وعان بالاباقشا, اۋرۋحانا, مەكتەپپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ جاتادى.
مىنە, وسىنداي الەمدىك ءجون-جورالعىنى سولتۇستىكقازاقستاندىق ازاماتتار باستاپ, وركەنيەتتىڭ كوشباستاۋشىسى سانالاتىن اقش-تىڭ ۇلگىسىن ومىرگە ەنگىزىپ وتىر. مۇنىڭ دا وزىندىك سەبەبى جوق ەمەس. وتانىمىز بويىنشا اتالمىش وبلىستا بالا سانى ازايىپ بارا جاتقانى تۋرالى اركەز دابىل قاعىلاتىن. ماسەلەن, مىڭ ادامعا شاققاندا بالا تۋ كورسەتكىشى وندا ون ءۇش تە ءۇشتى قۇرايدى. ەگەر ەل ازاماتتارى جوعارىداعىداي قادامعا قول ارتپاسا, ول وڭىردەگى ەلدى مەكەندەر ءبىرتە-بىرتە قىسقارا بەرەرى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. قازىردىڭ وزىندە بولاشاعى جوق دەگەن جەلەۋمەن 50-گە جۋىق اۋىلدىڭ تارىداي شاشىلىپ قالعانى تۋرالى دەرەك اقپارات كوزدەرىندە ايتىلىپ ءجۇر. ءتىپتى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قارتايىپ بارا جاتقانىن دا جوققا شىعارا الماساق كەرەك.
وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ بۇل باستاماسىن وزگە دە ارىپتەستەرى قولداپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى كەي وڭىرلەردە السىرەپ بارا جاتقانى راس. مۇنداي جاعدايدا ەلباسىنىڭ 20 ميلليوندىق مەجەسىن قالاي ورىندايمىز؟ ىرگەلەس رەسەيدىڭ وزدەرىندەگى دەموگرافيا تۋرالى الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, “انا كاپيتالى” اتتى باعدارلاما قابىلداپ, العاشقى جارناسى 250 مىڭ رۋبل دەپ بەلگىلەپ, ونى وتكەن جىلى 299 مىڭ رۋبلگە كوتەرىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 343 مىڭ رۋبلگە ۇستەمەلەپ جاتۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ال سول رەسەيمەن كورشىلەس وبلىستىڭ باستاماسى باياندى بولسا, دەموگرافيامىز دەمىكپەيتىنىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنىڭ ورىندالاتىنىنا ەش ءشۇبا جوق.
وسى ارادا مىنا ءبىر ماسەلەنى دە قوزعاي كەتسەك دەيمىز. ۇرپاقتى وسىرەتىن دە, وشىرەتىن دە اتا-انا. جاقسى وتباسىندا تاربيەلەنگەن ۇل مەن قىز ۇلت تىرەگى, مەملەكەت دىڭگەگى. كەيدە سول وتباسىنىڭ ويرانى شىعىپ, ۇل مەن قىز جەل ايداعان قاڭباقتاي, جەتىمدىك كۇن كەشەتىنى بار. بۇعان دا دايەك كەلتىرە كەتەلىك. استانا قالاسى بويىنشا 1999-2009 جىلدار ارالىعىندا 41 205 نەكە ءتىركەلسە, ونىڭ 13 389-ى بۇزىلعان. وسىنى جىلدارعا شاقساق, 2007 جىلى 5 459 شاڭىراق كوتەرىلىپ, 1508 ەرلى-زايىپتى اجىراسىپ كەتكەن. 2008 جىلعى بۇل كورسەتكىش 5 882 جانە 1661 بولسا, 2009 جىلى 6707 نەكە تىركەۋدەن ءوتىپ, 2040 نەكە قۇردىمعا كەتكەن.
ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى وتاۋ قۇرا الماي جۇرگەندەر قانشاما؟ بۇعان قوسا جاستاردىڭ ءۇي بولۋ, شاڭىراق كوتەرۋ جاستارى دا ءوسىپ بارا جاتقانى تۋرالى دەرەكتەر (قىزدار 20-24 جاس, جىگىتتەر 25-29 جاس) ۇرەي تۋعىزباي قويمايدى. سەبەبى, بىرازعا كەلىپ ءۇيلى-جايلى بولعاندار ءبىرلى-جارىم بالادان ارتىققا بارماسى, ايداي انىق.
وسىنداي سۇرەڭسىز دەرەكتەردى العا تارتا وتىرىپ, ءبىر وبلىستاعى جاقسى باستامانى جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, حالىق بولىپ قام جاساپ, ءىلىپ اكەتىپ جاتساق, بايتاق جەرىمىز, تاۋەلسىز ەلىمىز, بۇگىنگىدەن دە مىقتى, مىعىم بولاتىنىنا يمانىمىز كامىل.
سۇلەيمەن مامەت.