34 جىل بۇرىن...
1976 جىل. “سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ ءتىلشىسىمىن. رەداكتور شاقىردى. ساپار بايجانوۆتىڭ كابينەتىندە ءبىر كىسى وتىر.
– مىنا كىسى موڭعوليادان كەلگەن يسلام قابىش ۇلى دەگەن اعاڭ. “ۋنەن” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى. ول گازەت تسك-نىڭ ورگانى, بىلايشا ايتقاندا, موڭعوليانىڭ “پراۆداسى”. بۇل كىسى جازۋشى, دراماتۋرگ, تاريحشى. سويلەسىپ, سۇحبات الارسىڭ. تەز دايىنداۋ كەرەك.
ساپەكەڭ وسىلاي دەدى دە, اسىعىس جينالا باستايتىنىنىڭ يشاراسىن جاسادى. تەگى, ورتالىق كوميتەتكە مە, ۇكىمەتكە مە شۇعىل شاقىرىپ جاتقان سياقتى.
سول كەزدە جاسى ەلۋگە دە تولىق تولا قويماعان يسلام اعامىز كەڭشىلىك ەكەۋىمىز وتىراتىن ءبىزدىڭ كابينەتتە-اق ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرىپ تاستادى. تەز دايىندالعان سۇحباتتى ساپەكەڭ ءنومىرگە سالدىرتىپ تا جىبەردى. قازاقستاندا جۇرگەنىندە ءوزى كورىپ قالسىن دەگەن بولار. گازەتتىڭ 1976 جىلعى 18 اقپان كۇنگى سانىندا “وسكەن ولكە, جايساڭ جاندار...” دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى. اڭگىمە بارىسىندا مەنى كوبىرەك قىزىقتىرعانى ول كىسىنىڭ تاريحشىلىعى بولدى. تەك ءسوز ساپتاۋى توسىنداۋ. اۋزىن اشسا ايتاتىنى – كەرەي. رۋ ۇعىمىن فەوداليزمنىڭ سارقىنشاعىنداي كورەتىن سوتسياليستىك ساناما اۋەلدە ءبىرتۇرلى وعاش ەستىلگەنى راس. تەك ءسوزىن ۇزاعىراق تىڭداي كەلە, الگى اڭگىمەگە قالاي ۇيىپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە اڭعارماي قالدىم. موڭعولياداعى اعايىنداردىڭ تالايلى تاعدىرى ەرىتپەي, ەلىكتىرمەي قويمادى. ارينە, پارتيالىق گازەتكە يسلام اعانىڭ سول ايتقاندارىنىڭ جۇقاناسى عانا جاريالانعانى تۇسىنىكتى. ول كىسى بۇل تاقىرىپقا شىنداپ قىزىعۋى قالاي باستالعانىن دا اڭگىمەلەپ بەردى. 60-شى جىلداردا ءسابيت مۇقانوۆ موڭعولياعا, سونىڭ ىشىندە بايان ولگيگە بارعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوندا سابەڭ ول كەزدە جاس جۋرناليست يسلامنىڭ تاريح, سونىڭ ىشىندە كەرەيلەر شەجىرەسى تۋرالى ايتقاندارىنا رازى بولىپ: “قاراعىم, بۇل ءيسى قازاققا كەرەك دۇنيە. سەن مۇنى تولىق, دۇرىس جازىپ شىقساڭ, ءبىر يگى ءىس تىندىراسىڭ. دارياعا تامشى دا سەپ”, دەپتى. “مىنە, ون ءتورت جىلعا اياق باستى, مەن حالقىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە كەرەي رۋىنىڭ تاريحىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. ونداعى ماقساتىم – ءتۇرلى تاريحي جاعدايلاردىڭ اسەرىمەن سوناۋ قيلى كەزەڭدە تۋعان توپىراعىنان جىراق كەتكەن ءبىر تايپانىڭ وتكەن كۇردەلى جولى ارقىلى حالقىمىزدىڭ الەمدىك تاريحتاعى ءرولىن, كونە مادەني مۇراعا قوسقان وزىندىك ۇلەسىن كورسەتۋگە تالپىنۋ. قازىر موڭعوليادا, قىتايدا تۇراتىن قازاقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى وسى كەرەي رۋىنىڭ وكىلدەرى. ولاردىڭ ىشكى ازيانىڭ تاريحىنداعى, مادەنيەتىندەگى ورنى ازىرشە زەرتتەۋشىلەر كوپ كوڭىل قويماعان تاقىرىپ” — الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ انىقتاما-بيبليوگرافيا ءبولىمى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن كەشە فاكسپەن الدىرتقان سول سۇحباتتا يسلام اعا وسىلاي دەگەن ەكەن. قازىر ويلاپ قاراسام, ول كىسى سوزبە-ءسوز ءدال وسىلاي (“تۋعان توپىراعىنان جىراق كەتكەن ءبىر تايپانىڭ”) دەپ ايتا دا قويماعان سياقتى. ايتسا سول كەزدەگى ساياساتقا ءسايكەستەندىرىپ سويلەگەن بولار. ويتكەنى, يسلام قابىش ۇلىنىڭ بارلىق جازعاندارىنان كەرەي تايپاسىنىڭ تاريحى نەگىزىنەن قازىرگى موڭعوليا مەن قىتاي جەرىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورەمىز. “كەرەي تايپاسىنىڭ تاريحى” اتتى كولەمدى كىتابىمدى اياقتاپ وتىرمىن. حالىق تاريحى – قاتەلىكتى كەشىرمەيتىن قاسيەتتى تاقىرىپ قوي, جەكە ادامنىڭ جۇمىسى بولعان سوڭ ارتىق, كەم ايتىلعان تۇستارى كەزدەسەر. الماتىعا, ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ ۇلكەن عالىمدارىمەن وسى ەڭبەكتىڭ باعىت-باعدارى, ساپا-سالماعى جايلى اقىلداسۋ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋ ءۇشىن كەلدىم”, دەگەن سوندا يسلام قابىش ۇلى.
كەيىننەن ول كىتاپتى اقاڭنىڭ – ءبىزدىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ قولىنان كوردىم. وقىپ شىقتىم. سودان بەرى بايان-ولگيدەگى باۋىرلارىمىزدىڭ تاريحىنا, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە بولەكشە ەلەڭدەپ جۇرۋگە اينالدىم. ساپار بايجانوۆتىڭ ء“ۇش قيان – ءۇش داڭعىل” كىتابىنان موڭعوليا جازبالارىن وقىعاننان كەيىن سول ءبىر الىس تا جاقىن ولكەگە قۇمارلىق ءتىپتى ارتا ءتۇستى. تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەن تۇستا الەمدى شارلاپ كەتۋگە مۇمكىندىك تە تۋدى. جۋرناليستىك جۇمىستىڭ ارقاسىندا كەشە عانا دۇبىرلەپ دوپ دوداسى وتكەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى سياقتى قارا قۇرلىقتىڭ ەڭ شەتىندەگى, بەردىبەك اعامىزدىڭ كەيىپكەرى شەتسىز-شەكسىز كولەمىنە قاراپ, ء“بىراز ەل, ءا؟” دەپ تاڭدانعان ءبىر قازاق ات قويىپ كەتىپتى دەپ قيسىندايتىن برازيليا سياقتى جەر شارىنىڭ ارعى بەتىندەگى ەلدەرگە دەيىن تابان تيگەندە تاپ ىرگەمىزدە تۇرعان, ءتىپتى ۆيزا دا قاجەت ەتىلمەيتىن مىنا موڭعولياعا جولىمىزدىڭ تۇسپەي-اق قويعانى. سوندىقتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ جاقىندا بايان-ولگي ساپارىنا شاقىرعاندا بىردەن كەلىسكەنمىن. باۋىرلارىمىز ايماقتىڭ ورناۋىنىڭ (بىزدەگىدەي “قۇرىلۋىنىڭ” دەمەيدى ەكەن) 70 جىلدىق تويىن وتكىزگەلى جاتىر ەكەن. الماتى ارقىلى جەتەتىن دەلەگاتسيانى وسكەمەننەن كۇتىپ الىپ, بايان-ولگي قايداسىڭ دەپ تارتىپ كەتتىك.
كەرەيلەر كەرۋەنى
الدىمەن تاقىرىپشانى تۇسىندىرەيىك. ارنەنى دە ءوزىنىڭ ءسوز ساپتاۋىمەن سويلەگەن ءجون. بايان-ولگيدەگى باۋىرلارىمىزدىڭ تايپا اتىن ايتۋى بىزدەگىدەن باسقاشاراق. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي جازعان “قازاقتىڭ اعىلىسى-اي, قانداستىڭ ساعىنىشى-اي” دەگەن ماقالامىزدا (2007, 13 قازان) سول تۇستاعى قاپىلىسقا قاتىستى مىنانداي جايدى كەلتىرگەنىمىز بار: “تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويا بەرگەندە بايان-ولگيدەن وكپەسى ءوشىپ جەتكەن ءبىر توپ اعايىن (شەت ەل قازاقتارىن توقتاتپاڭدار دەپ تومەندەگى رۇقسات قاعاز جازاتىن جەردەگىلەرگە دە ەسكەرتىلىپ قويىلعان) كابينەتكە ساۋ ەتە قالادى. “كەرەيلەردىڭ بۇيىمدارىن الىپ كەلدىك, قۇرىلتاي وتەتىن جەرگە قويۋىمىز كەرەك”, دەيدى. “موڭعوليا قازاقتارىنىڭ عوي؟..”, دەيمىز. “كەرەيلەردىكى عوي, كەرەيلەردىكى, وسىنى انا سارايعا اپارۋىمىز كەرەك” دەيدى”...بايان-ولگيدەگى باۋىرلار ء“ومىر مەكتەبىندەگى” سابەڭ سياقتى “قازاق ەلىنىڭ رۋعا بولىنەتىن زامانىندا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ارعى ءتۇبىن كەرەي, بەرگى ءتۇبىن سيبان دەيدى” دەپ ساقسىنىپ سويلەپ جاتپايدى. ماسەلە بايان-ولگي تۇرعىندارىنىڭ 95 پايىزىن قۇرايتىن قازاقتاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك سۇيەگى كەرەي ەكەندىگىندە عانا ەمەس. ءماسەلە مۇندا “كەرەي” ءسوزى تايپا اتىنان گورى “قازاق” اتاۋىنىڭ ءبىر بالاماسى بولىپ كەتكەندىگىندە. بۇل ارادا ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى رۋلىق تار تۇسىنىكتىڭ تۇك قاتىسى جوق.
انا جىلى انا ارنادان دا, مىنا ارنادان دا قايتا-قايتا كورسەتىلگەن وتىز سەريالى “شىڭعىس حان” ءفيلمىن تاماشالاعاندار سوندا قايتا-قايتا ايتىلاتىن كەرەيلەردىڭ سوناۋ 9-12 عاسىرلاردا-اق كەرەيت حاندىعى اتالعان مەملەكەت قۇرىپ, ايگىلى قاراقورىمدى باس قالا ەتكەن ىرگەلى ەل بولعانىن, كەرەيلەر مەن موڭعولداردىڭ ءوزارا انت ىشىسكەن تۇبەگەيلى دوستىق قاتىناسىن جاقسى بىلەدى. كەرەيلەردىڭ ەڭ داۋىرلەگەن كەزەڭىندەگى ۋاڭ حاننىڭ تەمۋجيندى (شىڭعىس حان) وكىل ۇلى ساناعانى دا, ونى حان سايلانعاندا الدىمەن وسى ۋاڭ حان قولداعانى دا بەلگىلى. حانزادا تەمۋجيننىڭ بالا كەزىندە اكەسى ەسەكەي قازا بولىپ, حاندىعى بىتىراپ, جەتىم حانزادا ايدالادا قالعان كەزىندە ونىڭ ەسىن جيىپ, ەتەگىن جاۋىپ, ەلىنىڭ باسىن قوسىپ بەرگەن كەرەي حانى تۇعىرۇل ۋاڭ حان ەكەنىن تاريح كىتاپتارى جازادى. تەمۋجين مەركىتكە اتتانعاندا سول جورىققا تەك كەرەيدىڭ وزىنەن 20 مىڭ قول اتقا قونعان دەلىنەدى. “موڭعولدار العاشىندا كەرەيلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, موڭعولياداعى ۇلىستاردى وزىنە باعىندىرعان. كەرەيلەرگە سۇيەنبەگەندە شىڭعىسحاننىڭ سونشالىقتى كۇشەيۋى مۇمكىن ەمەس ەدى”, دەپ جازعان راشيد-اد-دين. الايدا, داڭقى تاسىپ, مەيماناسى اسقان تۇستا, تەمۋجين شىڭعىس حانعا اينالعان تۇستا ول كەرەيلەردى, تاريحي قۇجات تىلىمەن ايتساق, “بەيبىت تۇردە ەل بولىپ بىرلەسۋگە” شاقىرادى دا, مۇنىڭ اياعى دەربەستىكتەن ايىرىلۋمەن بىتەتىنىن بىردەن بىلگەن كەرەيلەر بۇل ۇسىنىستى قابىلدامايدى. ەكى جاقتىڭ 1203 جىلى كەسكىلەسكەن شايقاسى بولعانىن, كەرەيلەردىڭ جەڭىلىپ, تاريح تۇعىرىنان تايعانىن, جەڭىلگەن جاقتىڭ ءبىر توبى اتا جۇرتىندا قالىپ, ءبىر توبى ورتالىق ازياعا بەت بۇرعانىن ءوزىڭىز ءبىلىپ وتىرسىز. كەرەيلەردىڭ وزبەكتىڭ اراسىندا دا, قىرعىزدىڭ اراسىندا دا كەزدەسەتىنى سوندىقتان. “13 عاسىردىڭ باسىندا مەركىتتەرمەن بىرگە جەم, تورعاي وزەندەرى بويىنا جەتىپ, سوندا قالعان كەرەيلەر قازىرگە دەيىن ءوزىنىڭ ەجەلگى “كەرەيت” اتاۋىن ساقتاپ, جەتىرۋ بىرلەستىگى قۇرامىنا قوسىلعان”, دەيدى “قازاقستان” ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى.
مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا دا جاقسى بەلگىلى بۇل جايلاردى جازىپ وتىرعانىمىزدىڭ مىنانداي سەبەبى بار. ءبىز بايان-ولگيگە ايماقتىڭ 70 جىلدىق تويىنا باردىق دەدىك قوي. سول تويداعى شەرۋدە “1860 – ۇلى كوش” دەگەن جازۋلى ترانسپارانتتار قايتا-قايتا كولبەڭدەي بەردى. ۇيگە كەلگەن سوڭ “قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن” قاراپ جىبەرسەك, بايان-ولگيگە قاتىستى ماقالادا دا “قازاقتار بۇل جەرگە 19 عاسىردىڭ 68-69 جىلدارى ورنالاستى” (2-توم, 221-بەت) دەپ جازىپ قويىپتى. ايتەۋىر, تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جاڭا ەنتسيكلوپەديامىزدا مۇنداي ءۇزىلدى-كەسىلدى ەشتەڭە جوق ەكەن. بۇل – بايان-ولگيدەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن باسىن اشىپ ايتاتىنداي ماڭىزدى ماسەلە.
ءبىز سوندا جۇرگەندە ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى دەگەن ءبىر اسىل اعامىزبەن تانىستىق. ۇيىنەن ءدام دە تاتتىق, ابدەن اڭگىمەلەستىك تە, ءبىزدى ۇشاققا دەيىن شىعارىپ تا سالدى. موڭعولياعا ەڭبەك سىڭىرگەن بايلانىسشى اتاعىن العان, وسى سالانىڭ ءىرى مامانى سانالاتىن بۇل ازامات تاريحتى تەرەڭ بىلەتىندىگىمەن, بىلگەنىن ادەمى اڭگىمەلەيتىنىمەن ءتانتى ەتتى. سول كىسى الگى ترانسپارانتتارعا بايلانىستى: “موڭعولياعا قازاقتار 1860 جىلداردا العاش كەلە باستاعان” دەلىنەتىن جاتتاندى ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلكەن ولقىلىق, ءارى اقيقاتتان الشاق, كىرمە رەتىندە كورسەتىپ, ءوزىمىزدى قور تۇتۋشىلىق” دەيدى دە, وعان مىنانداي ءۋاج ايتادى: “قازىرگى موڭعوليا جەرى ەجەلدەن تۇركى, قازاقتاردىڭ مەكەنى بولدى ما؟ بولدى. مۇنى كوپتەگەن دەرەكتەر دالەلدەيدى. قازاق حالقىنىڭ ءبىر توبى, ءاسىرەسە اباق كەرەيلەر سارىارقا, سىر بويىنان اۋعاندا قالبا, تارباعاتاي, التايدىڭ كۇنگەي بەتىندە عانا تياناقتاپ, تۇراقتاپ قالىپ, 1860 جىلدان عانا وسى موڭعول جەرىنە كەلىپ قونىستاندى ما؟ جوق”.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ موڭعوليا مادەنيەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر شىناي راحمەت ۇلىمەن بىرلەسىپ جازعان “موڭعولياداعى قازاق حالقى” كىتابىن (ۋلاانبااتار, 2007) قاراساڭىز دا, سول يسلام قابىش ۇلىنىڭ “تۇران الەمى” كىتابىن (ا., “سانات”, 2007) قاراساڭىز دا, ر.شىنايدىڭ “موڭعوليا قازاقتارىنىڭ اتا-تەك شەجىرەسى” كىتابىن (ولگي, 1997) كىتابىن قاراساڭىز دا وسىنداي ويعا توقتايسىز. بايان-ولگيدەن الماتى ارقىلى قايتقانىمىزدا ەكى كۇندەي ۇلتتىق كىتاپحانادا وتىرعانىمىزبەن قولىمىز جەتپەگەن “قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى” ء(ۇرىمجى, 1994), “التاي ايماعىنىڭ جاعدايى” ء(ۇرىمجى, 1989), “موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تاريحى” (ولگي, 1980), “اباق كەرەي” (كۇيتىن, 1994) سياقتى كىتاپتاردىڭ دا اۆتورلارىنىڭ ايتاتىنى وسى دەيدى بىلەتىندەر.
وسىلاي دەمەۋى مۇمكىن دە ەمەس.
موڭعول مەن قازاق تاريحى تامىرلاسىپ, قويىنداسىپ كەتكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. اباي اتامىز ءتىپتى: ء“بىزدىڭ قازاقتىڭ ماڭعۇلدان شىقپاقتىعى بىزگە ۇيات ەمەس, بىراق ءبىزدىڭ ءبىلىمسىز, عىلىمسىز قالماقتىعىمىز ۇيات”, دەپ تۇرىپ ايتقان. ءدال سولاي بولماعانمەن, قازاقتاردىڭ دا, موڭعولداردىڭ دا عۇن ء(حۇننۇ) تايپاسىنان شىققانبىز دەيتىنى راس. “كەرەي, نايمان, ۋاق قاتارلى ورتا ءجۇز تايپالارى شىڭعىسحان شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ازىپ-توزىپ قۇرىپ كەتتى مە, الدە قازىرگى قازاق دالاسىنا شىپ-شىرعاسى شىقپاي دۇركىرەپ قوپارىلا اۋىپ كەتتى مە, نەمەسە موڭعول جەرىندە قالىپ, تۇگەلدەي موڭعول حالقىنا ءسىڭىسىپ كەتتى مە دەگەن ساۋال تۋادى جانە بۇل ۇشەۋىنىڭ ءبىر جاعىنا قاراي اۋىتقىساق شىندىقتان جىراقتاپ كەتەر ەدىك”, دەيدى ءۇ.قۇرمانباي ۇلى مەن ش.راحمەت ۇلى. “اقيقات ەكى ارادا جاتادى” (“يستينا لەجيت پوسەرەدينە”) دەپ ورىس اعايىندار ايتپاقشى, سول زاماندارداعى موڭعول مەن قازاقتىڭ اراسى قازىرگىسىنەن الدەقايدا جاقىن بولعاندىعى تالاسسىز.
الەمدە تاپ-تازا ساقتالعان حالىق جوق تا شىعار. رۋلاردان تايپالار, تايپالاردان ەتنوستار قۇرالادى. كەرىسىنشە ەمەس. قازاق تا سولاي. ءبۇتىننەن بولەكتەنبەيدى, بولىكتەردەن بۇتىندەلەدى. مىسالى, وزبەك اراسىنداعى قوڭىرات, نايمانداردى سولارعا سىڭگەن قازاق رۋلارىنداي ەتىپ ءسويلەيتىندەر بار. ال دۇرىسىندا قوڭىرات, نايمانداردىڭ ەتنوستار ايىرىلعاندا قازاقتا قالعاندارى قازاقتى قۇراعان دا, وزبەكتە قالعاندارى وزبەكتى قۇراعان. اكادەميك ۆ.جيرمۋنسكيدىڭ “الپامىستى” “قوڭىراتتاردىڭ تايپالىق ەپوسى” دەگەنى سوندىقتان. ءبىز سونى ۇستانا المادىق تا, يۋنەسكو كولەمىندە “الپامىس” تويى وزبەك ەپوسىنىڭ عانا مەرەكەسى رەتىندە اتالىپ كەتتى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەرەيلەر تاريحىنا بايلانىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. “شىندىعىنا كەلگەندە اۋمالى-توكپەلى زاماندا كەرەي, نايمانداردىڭ دەنى كەيدە جىلا-قوناقتاي جىلجىپ, كەيدە ۇدەرە كوشىپ, دەشتى قىپشاق دالاسىنا قاراي قونىس اۋدارسا, تاعى ءبىر بولىگى موڭعولدارمەن بىرگە قالىپ, سولارعا سىڭگەن. موڭعولدىڭ كوپتەگەن حالىقتارى باسقا ەلدەرگە, قازاق دالاسىنا دا بارىپ, سونداعى حالىقتارمەن بىتە قايناسىپ, ءسىڭىپ كەتكەن. ع.ءمۇسىرەپوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, “قازاقتار ءحى عاسىردا “حالىقتار قاقپاسى” اتالاتىن ىلە, الاكول ارقىلى التايدان كەلگەن” (“موڭعولياداعى قازاق حالقى”, 52-بەت.). “قازىرگى كەزدە وسى ەكى حالىقتىڭ جالپى سوزدىك قۇرامىنىڭ كەمىندە 30 پايىزى توركىندەس, ۇقساس ەكەندىگىن مويىندار بولساق, بۇدان 800 جىلدىڭ الدىندا كەمىندە 80 پايىز ۇقساستىق بولمادى دەگەنىڭىز بە؟”, دەيدى تاعى دا سول اۆتورلار. ءدال سولاي بولماعانمەن, “مال”, ء“تول”, “سۇركەي”, “قارىز”, “بولىك”, “كۇرەك”, “شاجىرقاي”, “تۇرا”, “بەل”, “جارلىق” سياقتى كوپتەگەن سوزدەردىڭ موڭعولدا دا ءدال سول كۇيىندە نەمەسە ءسال وزگەرتىلگەن كۇيىندە قولدانىلاتىنىن ءوزىمىز كەشە عانا كورىپ قايتتىق. داستارقانداعى قىتايى فارفور قىمىز تەگەنەگە “بايان-ولگي – 70 جيل” دەپ جازىپ قويىپتى. “قازاقشا جازىپتى عوي, ءسال عانا قاتەسى بولماسا” دەگەنبىز جانىمىزداعى كورشىمىزگە. “جوق, ءبىزدە مۇنداي جازۋدىڭ ءبارى تەك مەملەكەتتىك تىلدە جازىلادى. موڭعولدار “جىلدى” “جيل” دەيدى”, دەدى ول كىسى.
دەگەنمەن, ءار نارسەنىڭ ءوزىنىڭ قيسىنى بار. ءبىز موڭعوليادان الا قايتقان كىتاپتاردىڭ ءبىرازىندا قازاق پەن موڭعولدىڭ تاريحي تۇرعىدان جاقىندىعىن تىم تىكەلەي تۇسىندىرەتىن پىكىرلەر بارشىلىق ەكەنىنە دە كوز جەتتى. “ەسەكەي باتىر, تەمۋچيندەر الما-كەزەك ۋاڭ حانمەن اعا-باۋىر, اكە, بالا بولىسىپ تاتۋ ءجۇرگەندىگى, موڭعولدار مەن كەرەيلەر ءاردايىم ارالاس-قۇرالاس وتىرىپ, قارىم-قاتىناستا بولىپ ءتىلماش سالماي-اق ءتىل تابىسىپ قاتىناسۋىنان تارتىپ ەش كەدەرگى بولماعاندىعىنا قاراعاندا ەكەۋى ءبىر تىلدە سويلەيتىن ءبىر ۇلت بولعاندىعى داۋسىز...” دەگەن سياقتى پىكىرلەر, بەرى قويعاندا, داۋلى. مۇنىڭ ءوزى تاريح عىلىمىنىڭ ساياسيلانۋعا بەيىمدەۋ تۇراتىن تابيعاتىن تاعى ءبىر تانىتادى. ءتىپتى قازىرگى بايانولگيلىك اۆتورلاردىڭ حالىقتاردى اتاعاندا دا قازاقتاردى “قازاقتار” دەپ, موڭعولداردى “موڭعولدار” دەپ جازاتىنىنىڭ ءوزى وسىنى كورسەتەدى. ءشۇكىر, ءۇش ءجۇز جىلداي ورىستىڭ بودانى بولعاندا دا ءوزىمىز “ورىس” دەگەن ءسوزدى كىشى ارىپپەن جازاتىنبىز.
سونىمەن, قازاقتار (جارايدى, كەرەيلەر دەپ-اق سويلەيىكشى) قازىرگى بايان-ولگي جەرىنە ءحىح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا كەلگەن بە, الدە قايتا ورالعان با؟
“قازاقتاردىڭ موڭعوليا جەرىندە بولۋ, قونىستانۋ تاريحىنا قاتىستى 3-4 ەلدىڭ تاريحشىلارى بىرلەسىپ, تاريحي, ارحەولوگيالىق, ت.ب. جان-جاقتى تولىق تۇجىرىم جاساۋى كەرەك”, دەلىنەدى بۇل جايىندا “موڭعولياداعى قازاق حالقى” كىتابىندا. ءسوز بار ما, بىرلەسە قاراپ, تولىق تۇجىرىم جاساۋ ارتىق ەمەس. دەگەنمەن, ءبىز قاراي العان ادەبيەتتەردىڭ دەنى قازاقتار بۇل مەكەنگە قايتا ورالعان دەگەنگە سايادى. نەگە؟ ون توعىزىنشى عاسىرداعى رەسەي-قىتاي شەكارا مەجەلەسۋىنە دەيىن, ءتىپتى ودان كەيىن دە كوپ ۋاقىتقا دەيىن كوشپەندى جۇرتتاردا شەكارا دەگەننىڭ ءوزى شارتتى نارسە بولىپ كەلگەن. بۇل تاقىرىپتى زەرتتەگەندە وسى توڭىرەككە جەر شالا كەلۋ, قىستاپ-جايلاپ ارى-بەرى اسىپ ءجۇرۋ, بىرەن-سارانداپ كەلۋ, توپ-توبىمەن كەلىپ تۇبەسەلى قونىستانۋ دەگەن رەت, توپتاۋلار بويىنشا قاراۋ كەرەكتىگىن بايان-ولگيدەگى باۋىرلارىمىز ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. كوپتەگەن دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ولار اباق كەرەي, نايمان تايپالارى ەجەلگى تۇركى توپىراعى, قازىرگى موڭعوليا جەرىنەن كىندىك ۇزبەگەن, ەندى ءبىر توبى قازاقستان جەرىنەن بەرى بەت العاننان كەيىنگى ۋاقىتتان-اق, بۇگىنگى موڭعوليا شەكاراسىنا جايلاپ-قىستاپ, يا مال وتارلاتىپ بولسا دا مەكەندەنە باستاعان, 1760 جىلداردان مال وتارلاتىپ, قىستاپ جۇرگەن, 1830 جىلداردان بىرەن-سارانداپ كەلىپ قونىستانعان, 1860 جىلداردىڭ باسقى شەنىنەن توپ-توبىمەن كەلىپ, تۇبەسەلى قونىستانعان جانە كەلۋشىلەر 1940-50 جىلدارعا دەيىن ۇزىلمەگەن دەگەن ءتۇيىن جاسايدى. وسى ءتۇيىن كوكەيگە قونادى. التايدىڭ كۇنگەي بەتىنەن قازاقتاردىڭ موڭعولياعا كوشۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ەگىندىكتىڭ كوبەيىپ, جايىلىمنىڭ تارىلعانى. سودان كەيىن قىتايداعى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جالعاسا بەرگەن كوتەرىلىستەر مەن سوعىستار دا ىعىر ەتكەن. كەرەي رۋلارىنىڭ اتالارى اراسىنداعى بيلىك تالاسى دا ءبولىنىپ شىعۋعا اسەر ەتىپتى دەيدى. ەڭ باستىسى – قازاقتارعا ەركىن ءومىر كەرەك بولعاندىعى.
جالپى, قىتايداعى قازاق دياسپوراسى, موڭعولياداعى قازاق دياسپوراسى دەگەن ۇعىمداردىڭ ءوزى شارتتى. گرەكتىڭ “دياسپورا” ءسوزى “شاشىراۋ” (“راسسەيانيە”) دەگەن ماعىنا بەرەدى. بيولوگيادا دياسپورا دەپ وسىمدىكتىڭ انالىق ورگانيزمنەن تابيعي تۇردە اجىراپ, كوبەيۋگە, تاراۋعا قىزمەت ەتەتىن بولىگىن ايتادى. مينەرالوگيادا دياسپورا دەپ مورت سىنعىش گيدروكسيدتەر توبىنىڭ مينەرالىن ايتادى. عىلىم دياسپورا كۇشتەپ كوشىرۋدىڭ, گەنوتسيد قاتەرىنىڭ, ەكونوميكالىق جانە گەوگرافيالىق فاكتورلاردىڭ اسەرى سالدارىنان پايدا بولاتىنىن ايتادى. ەۆرەي, ارميان دياسپورالارى سولاي قالىپتاسقان. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى دەموكراتيالىق ۇردىستەردەن كەيىن ورىس دياسپوراسى سولاي قالىپتاستى. تۇركياداعى قازاق دياسپوراسى دا سولاي قالىپتاسقان. ال قىتاي مەن موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ ءجونى باسقاشالاۋ. شىڭجاڭ ءوڭىرىنىڭ قىتايشا ايتىلۋى سينتسزيان سوزبە-ءسوز اۋدارعاندا – “جاڭا جەر”. ودان دا ارىگە بارساق, ۇلى قىتاي قورعانى سول زامانداعى تۇركىلەرمەن شارتتى تۇردە بولسا دا, شەكارالىق بەلدەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. كىم ءوز ەلىنىڭ ورتاسىنان قورعان سوعۋشى ەدى؟ موڭعول ەلىنىڭ قاق ورتاسىندا جاتقان ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇركى تىلىندە ەكەنىن ايتپاي-اق قويايىق. سوندىقتان بۇل ەلدەردەگى قازاق اعايىندار نەگىزىنەن وزدەرىنىڭ ارعى زاماندارداعى اتا جۇرتتارىندا تۇرىپ جاتىر دەۋگە بولادى.
ارينە, بايان-ولگي قازاقتارىنىڭ بۇل جەرگە ۇدەرە كوشۋى, توپتاسا قونىستانۋى 1860-شى جىلداردىڭ اياق شەنى ەكەندىگى ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى. ءبىز سوندا بولعاندا قازاقتاردىڭ موڭعوليا جەرىنە قونىستانۋىنىڭ داۋسىز ارتىقشىلىقتارىن ايتقان پىكىرلەردى دە, مۇنىڭ كەرى ىقپالدارىن ايتقان پىكىرلەردى دە تىڭدادىق. ءبىر جاقسىسى, ماسەلەنىڭ ەكى جاعىن قاتار ايتاتىن ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى سياقتى ساليقالى ءسوز يەلەرىنىڭ پىكىرى سالماقتىراق ەستىلەدى ەكەن. بۇلاي دەگەندە اعامىز بايان-ولگيدە ءتىلدىڭ شۇرايلى دا تازا ساقتالعانىن ايتادى. موڭعولداردىڭ كەڭقولتىق, كەڭبالاق مىنەز تابيعاتىن, قازاقتارعا قىسىم كورسەتپەگەنىن ايتادى. ءتىپتى سوناۋ 1940 جىلى, وسى ايماق جاڭا قۇرىلعاندا بەكىتىلگەن موڭعوليا كونستيتۋتسياسىنىڭ 79-شى تارماعىنا “ۇلت ازشىلىعىنا قىسپاق جاساۋشىلار, نەندەي ءبىر شەتقاقپاي كورسەتۋشىلەر زاڭ بويىنشا جازالانادى” دەپ جازىلىپ تا قويىپتى. اعامىز موڭعوليا قازاقتارىنىڭ جالپى ناۋبەتتەن نەگىزىنەن امان قالعانىن دا ايتادى. مۇنداعى ناۋبەت قۇرباندارىنىڭ سانى مىڭعا جەتپەگەن كورىنەدى. ال سول كەزدە بار حالقى 600 مىڭداي موڭعوليادا 35 مىڭ ادام ناۋبەت قۇرباندىعىنا شالىنعان ەكەن. ۇزبەن اعا بۇلاي دەگەندە موڭعوليا قازاقتارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سىرت قالعانىن, بايان-ولگي جەرى رادياتسيا, حيميكاتتار زالالدارىنان تازا بولعانىن دا ايتادى. التاي جەرى قازىر الەمدەگى ەڭ تازا ەكولوگيالىق ايماقتار قاتارىندا كورىنەدى.
بايان-ولگي قازاقتارىنىڭ شەتىنەن شەكەسى شىلقىپ وتىر ما سوندا؟ ءتىپتى دە ولاي ەمەس. “كوپ حالىقتىڭ ىشىندە از حالىق قاشاندا ارمانىنا جەتپەيدى. وگەيسۋمەن وتەدى” – بۇل سوزگە قينالا-قينالا كەلىسەسىڭ. “قازاق دەگەن ەجەلدەن قالىپتاسقان وزىق سالت-ساناسى, اسىل قاسيەتى بار دارا ۇلت, قاھارمان حالىق. ۇلكەن ەل, قازىر ەگەمەندى تاۋەلسىز ەل بولدى. ال قازاق ادامى ناعىز مىقتى بولسا, سول ءوز ۇلتىنىڭ, ءوز ەلىنىڭ باقىتى مەن قاسىرەتىن ءبولىسىپ, ورتاقتاسىپ, نامىسىن بىرگە ارقالاسار ەدى. قانداي جاعدايدا جۇرسە دە شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبىر كەمشىن جاعى وسى دەپ ويلايمىز” – بۇل سوزگە دە كەلىسەسىڭ. “ويلانامىز. ازشىلىق ازعىنداۋشىلىققا سوقتىرادى-اۋ دەپ قايعىرامىز. 150 مىڭ قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق قازانىندا قايناي المادى. سوندىقتان دا بۇلاردىڭ ورتاسىنان “سورپا بەتىنە شىعاتىن” كۇللى قازاققا, الەمگە تانىمال ۇلى ادامدار تۋىپ شىعا المادى, يا تانىلا المادى. “جاياۋدىڭ شاڭى, جالعىزدىڭ اتى شىقپاس”. ەگەر بۇلار قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا بولىپ, شوقان, اباي, مۇحتارلاردى جاقىننان كورىپ, قىسقا مەرزىمدە بىلسە, ولارعا “ۇقساپ باققان” دانالار تۋىپ شىعۋى دا ىقتيمال ەدى” – ءيا, ىقتيمال ەدى. ونىڭ ۇستىنە بايان-ولگي ەلدىڭ ەڭ ءبىر قيىر شەتىندە. اۋا رايى قولايسىز. جەرىن دە قۇنارلى دەپ ايتا المايسىڭ. جۇمىسسىزدىق ءالى بەلەڭ الىپ تۇر. ايماق اكىمى قابىل ساكەي ۇلى بايانولگيلىكتەردى تورقالى تويمەن قۇتتىقتاۋىندا: “تارتىستارى مەن تايتالاستارى مول دەموكراتيا مەن نارىقتىق قاتىناسقا ءوتۋ, قالىپتاستىرۋ جولىندا العا تارتۋمەن كەلەمىز. جارىس پەن باسەكەسىز دامىس (“دامۋ” دەگەنى – س.ا.) تا ىلگەرى ءجۇرمەيدى, دەموكراتيانىڭ ەجەلگى كلاسسيكالىق ۇلگىسىنە اينالعان ەلدەردىڭ وزىندە قازىرگە دەيىن ۇلاسىپ كەلە جاتقان بۇل ءۇردىس ەشۋاقىتتا ۇزىلمەك تە ەمەس, جالعاسا بەرەدى. تەك زاڭ اۋقىمىندا, حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلسە عانا بۇل قايشىلىق, قوزعالىس وڭىنا باستاي بەرمەك. ءبىلىمدى, پاراساتتى, بايسالدى حالقىمىز وسى قاعيدانى بەرىك ۇستانادى دەگەنگە سەنەمىن جانە سانالى تۇردە ءاردايىم بەرەكەدە بولىپ, بىزدە ءالى دە بولسا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان جۇمىسسىزدىق, كەدەيلىك قاتارلى كوكەيكەستى, كۇردەلى ماسەلەلەرگە باسا زەيىن قويىپ, وسى قيىن تۇيىندەردى بىرلەسىپ شەشۋگە شاقىرامىن”, دەيدى. ءدال قازىر بايان-ولگي جۇرتى نەگىزىنەن رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ترانزيتتىك ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا ارزان تاۋاردى بەرگى جاققا جەتكىزۋدىڭ ارقاسىندا امالداپ وتىر. قىزىق ءوزى. قىتاي مەن موڭعوليانىڭ بارىس-كەلىسى ۆيزاسىز. موڭعوليا مەن رەسەيدىڭ, موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ بارىس-كەلىسى ۆيزاسىز. ال رەسەي-قىتاي, قازاقستان-قىتاي بارىس-كەلىسى ۆيزا ارقىلى. ەكى ورتادا موڭعوليا ۇتىسقا شىعىپ وتىر. مەيلى عوي, باۋىرلارىمىزعا جاقسى بولسا بولدى.
تورقالى توي
اعىلشىننىڭ فانتاست جازۋشىسى گەربەرت ۋەللستىڭ “ۋاقىت ماشينەسى” دەگەن رومانى بولاتىن. سول ماشينەگە مىنەسىز دە ۋاقىت كەڭىستىگىندە ارى-بەرى قۇيعىتا بەرەسىز. قالاساڭىز وتكەن عاسىرعا باراسىز, قالاساڭىز كەلەر عاسىرعا ءوتىپ كەتەسىز. اندرەي ماكارەۆيچتىڭ اتىن سول روماننان شىعارعان “ماشينا ۆرەمەني” اتتى توبى ءالى كوپكە تانىمال. بايان-ولگيگە بارعانىڭىزدا سول “ۋاقىت ماشينەسى” ويىڭىزعا ورالادى. تاپ ءبىر وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنداعى قازاقستانعا قايتىپ بارعانداي كۇي كەشەسىز كەي-كەيدە. ايماق ورتالىعى, قالا سانالاتىن بايان-ولگيدىڭ وزىندە 35 مىڭداي عانا تۇرعىن بار. باكەنە-باكەنە توقال تامدار كوپ. موڭعولداردىڭ تالايى ءتىپتى سونداي ءۇي دە سالىپ الماي, قىسى-جازى كيىز ۇيلەرىندە تۇرا بەرەدى ەكەن. مۇنداعى جۇرتتىڭ ورتاشا ايلىق تابىسى 300 دوللاردىڭ ماڭايىندا دەلىنەدى. ءبىراز اقشا سياقتى. الايدا, كۇنكورىس اۋىر. بۇيىم اتاۋلىنىڭ ءبارى سىرتتان اكەلىنەتىندىكتەن قىمبات. مىسالى, بەنزين قۇنى بىزدەگىدەن ەكى ەسە. بيىلعى جۇتتىڭ بۇكىل موڭعولياداعى مالدىڭ شيرەك بولىگىندەيىن قىرىپ كەتكەنىن بۇكىل الەم بىلەدى. بۇل ايماقتا دا مال شىعىنى ەداۋىر ەكەن. ايتسە دە, ءبىز بايان-ولگيدەن ءجۇنى جىعىلىپ, ساعى سىنعان ەلدى كورمەدىك. “باس امان بولسا, مال ورنىنا كەلەدى عوي” دەپ قازاقى كەڭدىكپەن نەشە ءتۇرلى ماقال ايتىپ جۇرگەن ءبىر جۇرت. كەدەيلىكتى دە كوپ ءسوز ەتە بەرمەيدى ەكەن. قاناعاتشىلدىق بار. “قايعىسىز جان سەمىرەر قارا سۋعا”.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ءۇش-ءتورت ساعاتقا سوزىلاتىن سالتاناتتى جينالىستارىن ساعىنساڭىز بايان-ولگيگە بارىڭىز. ايماقتىق مۋزىكالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ عيماراتىندا وتكەن 70 جىلدىق مەرەيتوي سالتاناتىنىڭ سوڭىندا تۇپ-تۋرا 140 ادامعا وردەندەر مەن مەدالدار تاپسىرىلدى. پرەزيديۋمنىڭ ءبىرىنشى قاتارىندا وتىرعاندىقتان سونشا ادامنىڭ قولىن الىپ, قۇتتىقتاپ شىقتىق. “بايان-ولگي ايماعى. 70 جيل” دەگەن ادەمى ءبىر مەدال بىزگە دە ءتيىپ قالدى. سالتاناتتى كەشكە ۋلاانبااتاردان ۇلى حالىق حۋرالىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, مينيسترلەر, ەكى قازاق ۆيتسە-ءمينيسترى, تاعى باسقا دا كوپتەگەن لاۋازىمدى تۇلعالار قاتىستى. ونداعىلار ءباسپاسوز رەليزى دەگەندى ونشا بىلە قويمايتىن سياقتى. كىمنىڭ قاي قىزمەتتە ەكەنىن, قاعازعا اتى-ءجونى ءدال قالاي جازىلاتىنىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوزدىڭ ءبارى تەك موڭعولشا. قازاقتار باسىندا قازاقشا امانداسىپ الىپ, سوڭىندا قازاقشا قوشتاسقان, راحمەت ايتقان بولادى. ءتارتىپ سولاي. قانداي مەملەكەت تە, ءتىپتى موڭعوليا سياقتى ەكونوميكاسى ءالجۋازداۋ مەملەكەت تە مەملەكەتتىگىن جاساماي قويمايدى. كەيىنگى كەزدە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وزىندە پاندەردىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن باسقالارىنىڭ ءبارى تەك موڭعولشا وقىتىلادى. ءدال قازىر موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ءتىلى تازا تۇر دەسەك تە, بارا-بارا مۇنىڭ ءوزى دە تىلگە اسەر ەتپەي قويمايتىنى كۇمانسىز.
سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اتامەكەنگە بەت بۇرعان ۇلى كوش الدىمەن وسى بايان-ولگيدە باستالعان. قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلار سانى 1994 جىلدىڭ اياعىنا قاراي 60 مىڭ ادامعا جەتكەن ەكەن. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا ءار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كوش قارقىنى باسەڭسىگەن, مۇندا كەلگەندەردىڭ كەرى كوشىپ كەتۋى دە كورىنىس بەرە باستاعان. مىسالى, 1994-1996 جىلدارى قازاقستانعا كەلگەن 1500-دەي وتباسىنىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى, ياعني شامامەن 500-دەيى كەرى قايتىپتى. ەندى سول كەرى قايتقانداردىڭ كەرى قايتۋ ۇدەرىسى باستالىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ داعدارىستان ەلدەن بۇرىن شىعۋىنا, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا, “جول كارتاسىنا” بايلانىستى جۇمىس ورىندارى مولاياتىنىن ونداعىلار بىزدەن كەم بىلمەيدى. “قازاقستاننىڭ جەدەل قايتا سەرپىلىپ, قارىشتاعان دامىسى, حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا باستاعاندىعى كەرى كوشۋدى ساپ تىيىپ, اتامەكەنگە كوشەم دەپ تىركەلۋشىلەردىڭ سانى ۇدەپ, قازاقستانعا بارىپ قونىستانعان سوڭ قايتا كوشىپ كەلگەن ءبىر توپ جانۇيا قايتادان كوشىپ تە كەتتى. قازاقستان ۇكىمەتى دە قازاقتاردىڭ سانىن مولايتۋ, ۇلتتىق بىرلىگىن نىعايتۋ, سول ارقىلى ۇلان-عايىر قازاق دالاسىن كوركەيتۋدى مۇرات تۇتۋدا. بۇل مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق ساۋلە باسىندا بار قازاق بالاسىنىڭ بويتۇمارداي اسپەتتەيتىن اسىل مۇراتى. سايىپ كەلگەندە موڭعوليا – وسى ەلدە تۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ تۋىپ-وسكەن, الدەنەشە بۋىن اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعى ورناعان كيەلى جەر, قاسيەتتى توپىراق, حالقى مەيىربان, تاتۋ كورشىلەر. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى – قارا شاڭىراعىمىز, قازاقتاردىڭ ءبىر عانا ۇلى وتانى, ارى مەن نامىسى, ماقتانىشى”, دەپ تولعانادى بۇل جايىندا ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى. مۇنداعىلار ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايىندا جاساعان بايانداماسىندا: “بۇگىنگى تاڭدا بايان-ولگي ايماعى قازاق حالقىنىڭ انا ءتىلى ەڭ تازا ساقتالعان, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى ءوزىنىڭ ەجەلگى بوياۋىن جوعالتپاعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى” دەگەنىن ماقتانىشپەن ايتادى.
سولاي ەكەندىگىن ەكى تاراپتان قويىلعان ەكى كونتسەرتتە دە كوردىك. ماقپال ءجۇنىسوۆا مەن مەرۋەش باشايدىڭ, ومىرقۇل اينيازوۆتىڭ قانداستارىمىزدىڭ قولقاسىن سۋىرىپ العانداي ەتىپ شىرقاعان اندەرى جۇرەك تەبىرەنتتى. سولاي ەكەندىگىن ەرتەڭىندە ستاديوندا ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتا دا كوردىك. اسىرەسە, سول سۋرەتتەر كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. قايماعى بۇزىلماعان قازاقتىڭ ءبىز ۇمىتا باستاعان نەبىر سىرلى سالت-داستۇرلەرى كوز الدىمىزدان جارقىلداپ ءوتتى دە جاتتى, ءوتتى دە جاتتى. جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا, ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا وسىندايلىق تازالىقپەن, وسىندايلىق ادالدىقپەن, وسىندايلىق اڭعىرتتىقپەن كىرگەن بىزدەن باسقا حالىق الەمدە از بولار, تەگى. ارينە, بۇل – يدەولوگيالىق ءىس-شارا. ارينە, بۇل –ۇيىمداستىرىلعان سالتانات. ارينە, ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال, رەفورمالاردىڭ دەڭگەيى, دەموكراتيالاندىرۋدىڭ دارەجەسى مۇنشاما شاتتانۋعا, مۇنشاما شالقۋعا بەرىك نەگىز بولا قويمايدى. بىراق سول سالتاناتقا قاتىسقان حالىقتىڭ شىن شاتتانعانىنا, شىن شالقىعانىنا, وزدەرىنىڭ اتامەكەنىندە وزدەرىن باقىتتى سەزىنگەنىنە ءبىز سەندىك. نەنى باقىت دەپ سەنسەڭىز – باقىت سول.
“مەن وتەرمىن, وتەرمىن, وتەرمىن مەن, ماڭگىلىك سەن قالاسىڭ, ساعىنىشىم!” دەپ شىرقادى ماقپال مۇقاعالي جىرىنا جازىلعان ءاندى جالپى قاراسى جيىرما مىڭداي ادام جينالعان ستاديونداعى سالتاناتتا. ءيا, كوپ نارسە وزگەرەر, تالاي ەلدەگى قانداستارىمىز اتامەكەنىنە ورالار, ءتىپتى ءبىر زامانداردا قازاقتىڭ ەجەلگى جەرلەرىندە اعايىندارىمىز از دا قالار, بىراق ءبارىبىر ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە ساعىنىشىمىز ماڭگىلىك بولار.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
موڭعوليا, بايان-ولگي ايماعى.