عيبراتتى عۇمىر تاعىلىمى

ادامزات اۋزىمەن ەجەلدەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ماتەل ءسوز بار: «ناعىز تاريح رومان­شىنىڭ دا قيال قۇسىن شاڭ قاپتىرماق» دەگەن. ورىسشاسى: «ستارايا يستينا – پودليننايا يستوريا موجەت پرەۆزويتي ليۋبىە فانتازي رومانيستا». ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ء«ومىر وتكەلەرى» كىتابى (نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ء«ومىر وتكەلدەرى». سۇحبات كىتابى. استانا. «فوليانت» باسپاسى. 2015 جىل.) – شىنىندا دا رومانعا بەرگىسىز تاريحي سۇحبات. ماسەلە شىعارمانىڭ العاشقى بەتىن اشقان بويدا-اق باس الدىرماي قادالتاتىن, اقىل-ويىڭدى بيلەپ بوي سەرگىتەر ايرىقشا تارتىمدىلىعىندا عانا ەمەس. ەپيكالىق قۇلاشىنىڭ ەرەندىگىندە, پايىم, پاراساتىنىڭ بيىكتىگىندە. شىعارما اننوتاتسياسىندا ايتىلعانداي, «ەلباسىمەن سۇحباتتاردى وي كوزىمەن وقى­عان ادام عيبراتتى عۇمىردان كوپ تاعىلىم الاتىنى تالاسسىز». سۇحبات – پۋبليتسيستيكا جانرىنا جاتادى. اۆتور مونولوگى مۇندا ءالسىن-ءالى سۇراق تۇرىندە قويىلاتىن ديالوگقا اۋىسادى. كوركەم ادەبيەتتەن وزگەشەلىگى, ويدان قوسۋعا جۋىمايدى. ءزارۋلى زامانا پروبلەمالارىن قوزعاپ, قالىڭ وقىرمان ساناسىن اسقاق تولعانىس, جالىندى پافوسپەن, وتكىر دە العىر تىلىمەن باۋرايدى. قالىڭ توم قۇرايتىن, العى ءسوزىن ەسەپتەمەگەندە, ون ال­تى كولەمدى تاراۋلاردان تۇراتىن اتال­عان كى­تاپ ين­تەرۆيۋدىڭ ورىستەتىلگەن ءتۇرى ىسپەت­تى. مۇن­داعى فاكت, پىكىر, دالەل-ارگۋمەنت, پروبلەما, قاعيدا قۇر باياندالمايدى. مونولوگ يەسى باسىنان وتكەن قىم-قيعاش تارتىستار بارىسىنداعى كوڭىلىن, كۇيىنىش-سۇيىنىشتەرىن شىن جۇرەكتەن جاسىر­­ماي اقتارادى. پسيحولوگيزم, پام­فلەت, يۋمور, ساتيرا, كوركەم دەتال ەلەمەنت­تەرىن بارىنشا كەڭ پايدالانادى. ساياسي-يدەولوگيالىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە عانا ەمەس, فيلوسوفيالىق, ادەبي سىن, مورال­دىق-ەتي­كالىق پروبلەمالار اياسىنان تولعا­نادى. شىعارما جاي سۇحبات, ينتەرۆيۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا اسىپ-توگىلىپ جاتىر. سوندىقتان, جانرىن انىقتاي ءتۇسۋ كەرەك. ءوز باسىم, شىعارمانى سىر-سۇحبات كىتابى دەپ اتار ەدىم. بۇل سىر-سۇحباتتا انتيكا, باسقا دا ءداۋىر ويشىلدارىنىڭ, وزىمىزدەن ۇلى ابايدىڭ, باسقا دا اقىن, جازۋشىلاردىڭ, شەشەندەردىڭ افوريزمدەرى, توسىن دا ۇشقىر پىكىرلەرى جۇيەسىن تاۋىپ مونولوگ يەسىنىڭ ويىن ۇشتاي تۇسەدى. باسقا سوزبەن ايتقاندا, كىتاپتىڭ گەنەتيكالىق ءتۇپ-تامىرلارى تەرەڭنەن, ادامزات رۋحاني كەنىشىنەن تارايدى. جەكە ءوز باسىنىڭ تاعدىرىن ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ, قالا بەردى كۇللى جاھاننىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, بۇگىنگىسى مەن ەرتەڭىن بار شىندىعىمەن ايىرعىسىز تىعىز بايلانىستا كورسەتەتىن مۇنداي تۋىندى – ۋىسىڭا كۇندە تۇسە بەرمەيتىن ريزىق. ءوزىڭدى جايناعان ءومىر شىركىننىڭ ناق ورتاسىندا جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ. شىعارما اڭگىمەشىسىنىڭ ءارى گەرويىنىڭ ادامي كامەلەتتىلىگى «سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن, ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەگەن اباي ءسوزىن سان رەت ىشتەي قايتالاتپاي قويمايدى. كىتاپ: مىنە, بۇگىنگى قازاق ءبىز قاندايمىز دەگىزىپ, ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمگە بولەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بۇكىل ءومىر جولىنىڭ باستى-باستى ساتىلارىن بايان­داي وتىرىپ, تاۋ ەتەگىندە تۋىپ, بارا-بارا شىڭ-قۇزارىنا سۇڭقارداي سامعاپ قالايشا كوتەرىلگەنىن پاش ەتەدى. كىتابىنىڭ «...نەگىزگى ارقاۋى – قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن دا جارقىن ساتتەرى. سۇحبات كىتابىنىڭ تاراۋلارى قايسىبىر كەزەڭدەردەگى قوعامنىڭ ساياسي كوڭىل كۇيىن تۇسىنۋگە نەمەسە ەسكە الۋعا كومەكتەسەدى, ال ەكونوميكالىق تالداۋ نەعۇرلىم زەردەلى وقىرماندارعا وسى جىلدارداعى جاعدايدى ويشا قالىپتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» ء(«ومىر وتكەلدەرى». 2-ب.). ءبىر اللانىڭ جەبەۋ, دەمەۋىمەن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى جاساۋعا ۇمتىلعانىن جانە اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. 1980 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتىنە كەلىسىم الۋعا بارعانىندا كەڭەستىك كاردينال سانالاتىن ميحايل سۋسلوۆ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا: «مىنە, ءسىزدى ءوسىرىپ شىعاردىق!» – دەپتى. كەزىندە قولتىعىنان دەمەپ جىبەرۋگە اجەپتاۋىر سەبەبى تيگەن بۇل قايراتكەردى ىلتيفاتپەن ەسكە الا وتىرىپ, كىتاپ اۆتورى, سونىمەن بىرگە, ونىڭ ء«سىزدى وسىردىگىنە» كەلىسكىسى جوق. «بىرەۋدىڭ وسىرۋىمەن, – دەيدى ن.ءا.نازار­باەۆ, – ەشكىم دە الىسقا بارا المايدى. وسىرۋمەن قىزمەتكە قويۋعا بولادى, ايتسە دە ونداي قىزمەت باياندى بولمايدى. ەڭ ابزالى – ابايدىڭ «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن ءسوزىن ۇدايى ەستە ۇستاۋ» (سوندا. 104-ب.). وسى ۇعىم كىتاپتىڭ قاي تۇسىندا دا قىلاڭ بەرىپ, ادەمى ءان قايىرماسىنداي قايتالانادى... البەتتە, ەڭبەكتىڭ دە ەڭبەگى بار. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ قازاق جەرىندە العاش شويىن قۇيۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولعانىن زور قاناعات تۇتىپ ەس­كە الادى. سول ءبىر تاريحي ساتتە دومنا وپەرا­تورىنىڭ كىشى كومەكشىسى ەكەن. جۇمىسقا جانىن سالاتىن جاس قايرات ءبىر جىل وتەر وتپەس كىشى كومەكشىدەن اعا كومەكشىگە, ودان گازشىنىڭ اعا كومەكشىسىنە كوتەرىلەدى. ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەندە اعا گورنوۆوي بولىپ جوعارىلايدى. ال, بۇل ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەۋ وڭاي بولماعان. ول ەڭبەگىنىڭ قىر-سىرىن ءسوز ەتكەندە نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋزىنا «ازاپ», «توزاق» دەگەن سوزدەر تۇسەتىنى تەگىن ەمەس. «...پەشتىڭ تەمپەراتۋراسى ەكى مىڭ گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. ءبىر جاعىنان شاڭ, ءبىر جاعىنان گاز. بىلايشا قاراعاندا, ناعىز توزاقتىڭ ءوزى. جۇمىستى ءبىر ساتكە دە توقتاتۋعا بولمايدى. توقتاتۋ تۇرماق, قارقىنىن باسەڭدەتۋگە بولمايدى. مەتالل قاتىپ قالسا – اپات» (سوندا. 75-ب.). ايتسە دە جاس قايرات سول ازاپتى, سول توزاقتى ەشتەڭەگە ايىرباستاعىسى كەلمەگەن. ءتىپتى, ءبىر كۇنى تەمىرتاۋعا ارنايى كەلگەن اكەسى بالاسىنىڭ جۇمىسىن كورىپ, اكەمنەن ءۇش جاسىمدا قالعاندا نە قيىندىقتىڭ تالايىن كورىپ ەدىم, ءدال مىنانداي توزاقتى كورگەن ەمەسپىن, قوي, تاستا, جانىڭدى ازاپقا سالماي! – دەپتى. بىراق بالاسى تۇڭعىش رەت قارتتىڭ ءتىلىن الماعان. العان بەتىنەن قايتپاعان. نەگە؟ تۇپتەپ كەلگەندە, جاۋابى جە­ڭىل ساۋال ەمەس. جاس ۇلاننىڭ ەڭبەك­سۇيگىش­تىگىن, يا بولماسا قايسار حاراكتەرىن ايتىپ تۇسىن­دىرۋمەن شەكتەلە قويمايدى. ءبىرسىپىرا الەۋمەتتىك, مورالدىق-ەتيكالىق پروب­لەمالارعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىپتى, تۇر­مىس, پەندەشىلىك ماسەلەلەرىنە دە. «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي». قارنىڭ توق, قايعىڭ جوق جۇر­سەڭ, از جەتىستىك پە؟ اباي بوسقا ءسوز شىعىن­دامايدى. ەڭبەك پەن توق تۇرمىس اراسىنداعى بايلانىس قاي زاماننىڭ دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن. كەڭەستىك كەزەڭدە ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ قاعيداتى كەڭ دارىپتەلگەنى ءمالىم. گورنوۆوي جاپ-جاس نۇرسۇلتان ايلىعىنا 450 رۋبل الاتىن. رۋبل ول شاقتا دوللاردان دا قۇندىراق بولعانىن ەسكە الساق, بۇل از قاراجات ەمەس. مەن مينيستر دارەجەسىندە قىزمەتتە جۇرگەنىمدە ايلىعىم 430 سوم بولاتىن. پارتيالىق جار­ناما مەن ءتيىستى سالىقتى وتەگەنىمدە قال­تاما تۇسەتىنى 350 رۋبل ەدى. ال, مىنا جاپ-جاس جىگىت مينيستردەن دە كوپ اقشا تابا باستاعان... جۇمىسىن نەبىر سۇمدىق قيىندىقتارىنا قاراماستان, بارىنشا بەرىلىپ ىستەۋىندە جاس ۇلاننىڭ سوناۋ بالالىق كەزىنەن باس­تاپ بويىنا سىڭگەن نامىسكەرلىگى دە از ءرول اتقارماعان. ەڭبەك پەن نامىس ول ءۇشىن ەگىز ۇعىم بولعان. تۋعان جەرى شامالعاندا تۇرعاندا ورىس, ۋكراين, نەمىس, ازەربايجان, تۇرىك سيقتى كوپتەگەن ۇلتتىڭ بالالارىمەن «ارالاسىپ, قۇرالاسىپ, جارىسا» وسكەن. «ساباق وقۋدا بولسىن, سپورتتا بولسىن, كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسۋدا بولسىن» نامىستى قولدان بەرمەۋگە تىرىسقان ء(«ومىر وتكەلدەرى». 45-ب.). تەمىرتاۋعا كەلگەن جاستار باستاپقىدا كوپ قيىنشىلىق كورگەن. تۇرمىستاعى كۇيسىزدىكتى بىلاي قويعاندا, مەتاللۋرگ ماماندىعىنا قول ارتۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. وعان شىداس بەرە الماعاندار اۋىلدارىنا زىتقان. كەيبىرەۋلەرى جۇمىس ۇستىندە قالجىراپ قۇلاپ تۇسكەندە دارىگەرلەر الىپ كەتەتىن. كۋزنەتسكىدەن, باسقا دا سىرتتان كەلگەن مامانسىماقتار: «دا يم تولكو بارانوۆ پاستي, زاچەم يح پرينيالي نا زاۆود؟ – دەپ تۇراتىن. قانىڭ قايناماي ما سول كەزدە؟» (سوندا. 117-ب.) – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ۇلتتىق نامىسكەرلىك... سۇحبات كىتابىندا اۆتور قازاق حالقىنىڭ نامىسكەرلىك تۋىن جىقپاي بيىك كوتەرىپ كەلە جاتقانىن زور ماقتانىش سەزىممەن اتاپ كورسەتەدى. جارقىن مىسالى – 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى. گورباچەۆ ادام قۇقىن قورعايتىن قوعام قۇرامىز دەپ بۇكىل الەمگە جار سالعا­نىمەن, «قازاق ءوزىن ءوزى باسقارا المايدى» دەگەن شوۆينيستىك اۋرۋعا شالدىقتى. ءيسى قازاقتى قورلايتىن وسپادارلىق جاساپ, شەتتەن قازاقستاننىڭ ۇلىعى ەتىپ كولبيندى تاعايىنداتتى. سۇيەگىمىزگە تاڭبا قىلىققا قارسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىمىزدى قورعاپ الدىمەن جاستارىمىز شىقتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «تاۋبە, ەل ەكەنبىز عوي, حالىق ەكەنبىز عوي», دەپ جاستاردىڭ سول ەرلىگىنە سۇيىنە, سۇيسىنە تەبىرەنگەن... نامىسكەرلىك – قاسيەتتى سەزىم بولۋىمەن قاتار, ارقايسىمىزدىڭ الدىمىزدا ۇدايى تۇراتىن ابىرويلى مىندەت تە. ول مىندەت تۋراسىندا كەشەگى مەتاللۋرگ, بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بىلايشا تولعانادى: «ادامنىڭ ءبىر پارىزى ءوز ۇلتىنىڭ, تۋعان حالقىنىڭ نامىسىن بەرمەۋى, جاقسى اتاعىن شىعارۋى» (سوندا. 45-ب.). بۇل پارىز سەزىمى كۇنى بۇگىن پايدا بولعان جوق, ارينە. ارىدەن كەلە جاتىر. ۇلى اباي «عاقليانىڭ» وتىز توعىزىنشى سوزىندە نامىسكەرلىكتى اتا-بابامىزدان قالعان ءتاۋىر مىنەزگە, قۇندى ميراسقا بالاپ, ۇلت بەرەكە-بىرلىگىنىڭ العىشارتى ساناعان. سۇحبات كىتابىنىڭ بايانىنان, تۋعان ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, بۇگىنگى بەلەستەرىن اڭگىمەلەۋىنەن ابايتانۋدىڭ جاڭا بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرعانداي سەزىنەسىڭ. شىعارما يەسى ابايسىز اتتاپ باسپايدى دەسە دە بولادى. ارتىنا ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىرعان اقىنعا قۇرمەتى تىپتەن بولەك. ...وتپەلى كەزەڭنىڭ ەلەڭ-الاڭى – 1995 جىل. قيىندىقتارى ادام ايتقىسىز ۋاقىت ەدى عوي. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالتاسى جۇقا. قارجىسى تام-تۇم. مىنە, سونداي اۋىر كەزەڭدە ۇلى ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ كەرەك بولدى. جاۋاپكەرشىلىگى بولەك سول توي, بۇكىل حالىق تويى, ەلدىڭ اۋىر جاعدايىنا قاراماستان, اس تا توك تاماشا ءوتتى. جانە مۇنىڭ ءوزى شىندىقتىڭ ءبىر قىرى عانا ەدى. بارىنەن دە كەرەمەتى جيدەباي جەرىندە اباي مەن شاكارىمنىڭ جاڭا كەسەنەسىنىڭ كۇتپەگەن جەردەن بوي كوتەرگەندىگى بولدى. جينالعان جۇرت قايران قالدىق. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى اباي سۋرەتى سالىنعان, تەمىر قورشاۋمەن قورشالعان وبەليسكىگە كەلىپ گۇل شوعىن قويسا دا, وعان مەرەيتويعا قاتىسۋشىلار ريزاشىلىقتان باسقا ەشتەڭە ايتپاس ەدىك. جانە الەمنىڭ تالاي ارداقتىلارىنىڭ جاتقان جەرىنىڭ دە قانداي ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز عوي. ال, مۇنداي اينالاسى اتشاپتىرىم, قوس كۇمبەزى سوناۋ كوكجيەكتەن كوز تارتاتىن, سار دالاعا ءسان ءبىتىرىپ تۇرعان كەسەنەدەي الەۋەتتى عيماراتتى ۇشىراتقان ەمەن. بۇعان ابايدىڭ قىستاۋىن, زەرە, ۇلجان زيراتنامالارىن قوسىڭىز. ولار دا سالتاناتتى كەسەنەگە بارار جولداعى اسا قاسيەتتى ەسكەرتكىشتەر. مۇنداي ەستە قالارلىق قۇرمەت-قوشە­مەت­تى ۇيىمداستىرۋدا ايانىپ قالماعان ەل­باسى قاشان دا ابايدىڭ اسىل مۇراسىن حالقىمىزعا ۇلگى-ونەگە ەتۋدەن ايانىپ قالعان جوق. ءوز جەكە تاجىريبەسىنەن دە كول-كوسىر يگىلىگىنە قانىق. اباي مۇراسى – سارقىلماس رۋحاني قورەك. «جالپى, بىزگە, – دەيدى ول كىتابىندا, – قازىر قولعا الىپ جاتقان كوپ باستامانىڭ دايەكتەمەسىن باسقا جاقتان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبارىن دە ابايدان تاباسىڭ» (نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «تاڭدامالى سوزدەر» جيناعى, 11-توم. استانا, 2014 جىل. 693-ب.). بۇل تۇجىرىم سىر-سۇحبات كىتابىنىڭ التىن ارقاۋى ەكەنىن ايتۋعا كەرەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن اباي مۇراسى – يدەيالىق قارۋ, ىسكە باسشىلىق. * * * نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سوناۋ بالالىق داۋرەننەن باستاپ تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ورەسىنە كوتەرىلگەنگە دەيىنگى ءوسۋ جولى, ءوز سوزىمەن ايتقاندا, تاقتايداي جازىق بولماعان. ءسۇرىنىپ, قابىنىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە تۇسۋگە ءبىر بالى جەتپەي قالعان كەزدەرى دە بولعان. ءبىر ويىڭ ايتادى, سول ساتسىزدىكتىڭ كەشەگى اۋىل بالاسىنىڭ بىلايعى تاعدىرىنا زيانى­نان گورى پايداسى مولىراق ءتيدى مە دەگەن. ايتپەگەندە ول كەيىندەر ءوزىنىڭ باعىن جاندىرعان قازاقستان ماگنيتكاسىنا اتتانار ما ەدى, اتتانباس پا ەدى؟! باسى قاتتى, اياعى ءساتتى وسى وقيعا, ءومىر جولىنىڭ اۋەلگى كەزەڭىنىڭ وزگە دە حيكايالارى, كىتاپتىڭ تەڭ جارىمىن الىپ جاتقان تاراۋلارى نەگىزىنەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جان دۇنيەسى, قابىلەت, دارىنى, بۇرىن بىلمەسەك, ەندى بىلەتىن سىرى, مۇرات, ماقساتى, يدەالى قالاي قالىپتاسقانىن اڭگىمەلەيدى. «جىلقى كوپ – قازاناتى سيرەك, جىگىت كوپ – ازا­ماتى سيرەك». بۇل ماتەل ءدال نۇرسۇل­تان­داي ءبىتىمى بولەك, ءبىرتۋار ازاماتقا ارناپ ايتىل­عانداي. ونىڭ ءومىر وتكەلدەرى – بۇگىنگى ءھام كەيىنگى ۇرپاققا بيىك ۇلگى, جاراسىمدى ساباق. سۇحبات كىتابىنىڭ «سىن ساعاتى سوق­قاندا» اتتى تاراۋىنان باستالاتىن ەندىگى ءبولىمى, ياكي سوڭعىسى – ۇلى كوشىمىزدىڭ كوسە­مى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز­دىك داۋىرىندەگى ۇلان-اسىر قىزمەتىن قامتي­دى. ازات قازاق ەلىنىڭ دارحان دارىن باسشى­لىعىمەن قول جەتكىزگەن ىلكى تابىستارىن تاريح ايناسىنا تۇسىرەدى. تولعاعى جەتكەن پروبلەمالارىن شەشۋ جولىنداعى جان الىپ, جان بەرگەن جانقيارلىق كۇرەس-تالابىن تالداپ ساراپتايدى. ايتارى كوپ كىتاپتىڭ بۇل ءبولىمىنىڭ ءار تاراۋىنا ارنايى توقتالعان ءجون بولار ەدى, بىراق ماقالا كولەمى كوتەرمەيتىندىكتەن, امبە وق جەتپەس جەرگە قىلىش سۋىرعانداي بولماس ءۇشىن, ەڭبەكتىڭ ەڭ ءبىر ۇرىمتال تۇستارىنا نازار اۋدارساق پا دەيمىز. ەڭ دۇرىسى – ونەگەسى وزگەشە قايراتكەردىڭ اسا وتكىر مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى جاندا جوق تاپ­قىر­لىق­پەن, كەيدە تاۋەكەلگە بەل باي­لاپ اس­قان باتىل­دىقپەن شەشكەن ءىس-ارەكەت­تەرىنە ءۇڭىلۋ بولسا كەرەك. كور­مەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ. قاي رەتتە تىڭ­نان جول سالۋعا تۋرا كەلەدى. بۇرىن قازاق ەلىن باسقارعان ۇلىقتاردىڭ – حاندار­دىڭ, سۇلتان, گۋبەرناتورلاردىڭ, كوممۋنيست ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ ءبىرازى شەتەلدەرمەن ىستەس بولعانىمەن, قاي-قايسىسى دا ادەمدىك ارەناعا شىقپاعانى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەكىلدى جاھاندىق تارتىستاردىڭ, تراگەديا, درامالاردىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرمەگەنى ءمالىم. كىتاپتا قازاق مەملەكەتىنىڭ, مىنە, وسى جاڭا تۇرپاتتى باسشىسىنىڭ ەل-جۇرتىن ورگە سۇيرەگەن قىزمەتى تاتىمدى دا تارتىمدى كورسەتىلگەنىن ايتۋ ءلازىم. ىشكى مە, سىرتقى ساياسات پا ەلباسى دايار سوق­پاقپەن تارتا بەرمەيدى. ءاماندا سۇڭعى­لا­لىعىمەن تۋعان حالقىنىڭ مۇددەسىن ويداعى­داي قورعايتىن وزىندىك سارا جول تاۋىپ وتى­رادى. ىشىڭ­نەن ەندى وقىرمان ءوزىڭ تاۋبە اي­تا­سىڭ. ەل باسقارسا, مىنا ءبىزدىڭ قازاق پەرزەن­تىندەي باسقارسىن دەيسىڭ. ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ۋاقىتىندا الدىمەن ەلىنىڭ ەلدىگىن ويلاعان. بۇل قىزمەتىندە دە ەجەلگى داعدىسى بويىنشا بولمىسى بيىك بەدەلمەن وي ءبولىسۋدى ۇمىتپايدى. وقىرمان كوكەيىندە ورىندى سۇراق تۋى: وۋ, بۇگىنگى سىرتقى ساياسات پەن اباي ءىلىمىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بولۋى مۇمكىن دەگەن اسپەتتە. بىلاي قاراعاندا, ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى جەر مەن كوكتەي الىس ءتارىزدى. بىراق ويلانعان جانعا ولاي ەمەستىگى, كەرىسىنشە, بايلانىسى توننىڭ ىشكى باۋىنداي ەكەندىگى انىقتالادى. سىرتقى ساياساتىمىزداعى «...ەڭ باستى ۇستانىمىمىز, – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – كوپجاقتى باعدار بولۋى كەرەك دەگەن توقتامعا كەلدىك. ءسويتىپ, حالىقارالىق بايلانىستارىمىزدىڭ ارقاۋى ەتىپ جاقىنداعى, الىستاعى ەلدەردىڭ بارىمەن ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستار ورناتۋىمىز قاجەت دەپ شەشتىك. بۇل ارادا ءبىز ءوزىمىز تولعاندىرعان كوپ سۇراقتى ۇلى ابايدان تاپقانداي بولدىق. ونىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» ايتاتىن ءسوزى ناعىز حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ وي قازىعى ەمەس پە؟» ء(«ومىر وتكەلدەرى». 409-ب.). قازاقستان 1991 جىلدىڭ باسىندا-اق بىرقاتار شەتەل باسشىلارىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتتى. ماسكەۋدىڭ رۇقساتىنسىز, سول كەزدەگى قولايلى تاريحي جاعدايدى ساتىمەن پايدالانا وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانعا تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدى, سينگاپۋر ليدەرى لي كۋان ءيۋدى قازاقستانعا شاقىردى. اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋشپەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دجون مەيدجورمەن, وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى رو دە ۋمەن كەزدەستى. سىرتقى ساياساتتاعى كوپجاقتى باعدارلاما تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە جەمىسىن ەسەلەپ بەردى. شەتەلدىك تاجىريبە ىشكى ساياساتتا تۆورچەستۆولىقپەن پايداعا اسىرىلدى. ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدىڭ اياق شەنىنەن باستاپ, نارىقتىق ەكونوميكانى ەنگىزۋگە وڭتايلى جول اشىلدى. كەيبىر كوپ-كورىم قىزمەتتە جۇرگەندەر ارتقا جالتاقتاپ, يەسىزدىكتەن تۇرالاپ, كەتەۋى كەتكەن سوتسياليستىك قوعامدىق مەنشىكتى قورعاشتاۋعا تىرىستى. ەلباسىنىڭ بەينەبىر فولكلور باتىرىنداي مىڭ سان قولمەن جالعىز ايقاسقان كەزدەرى دە كەزىكتى. جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزى ەكى دۇركىن تاراتىلدى. بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا توتەنشە وكىلەتتىك العان پرەزيدەنت قانداي دا بولسىن زىلدەي باسقان قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ, ۋاقىت سىنىنان مۇدىرمەي ءوتتى. ۇتىمدى ىستەرگە باس­تاپ, حالقىنا دەم بەرەتىن, قالىڭ بۇقارانى ءبىر كىسىدەي جۇمىلدىراتىن ۇعىمدى ءسوز تابا ءبىلدى. «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» (سوندا. 430-ب.). ساياساتكەر ۇزاق شەشەندىككە سالىنباۋى ءتيىس, ويى جۇيرىكتىڭ – ءسوزى جۇيرىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عىلىمي ءتۇيىندى پىكىرىن ايشىقتى, قونىمدى تىلمەن جەتكىزگەن. ء«سوزى مىڭ جىل جۇرسە دە ءدامى كەتپەس» (ماعجان). حاكىم اباي: «وزگە وسكەن ەل نە ىستەسە, سونى ىستە, عىلىمىن, مادەنيەتىن مەڭگەر», دەگەن. «بۇل كەمەل ويدى, بۇگىن زامان تالابىنا وراي اقىل سارابىنان وتكىزگەندە, نە ىستەۋگە ءتيىسپىز؟ ول ءۇشىن, – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كىتابىندا, – وزگەلەرمەن مادەني-ەكونوميكالىق, ساياسي ارالاستىق كەرەك, بۇگىنگىشە ايتساق, ينتەگراتسيا» (سوندا.). سۇحبات كىتابىندا ينتەگراتسيا ۇعىمىنىڭ قىر-سىرى تۇگەل اشىلعان. ەكونوميكانى العا قويۋدىڭ ءمانىسىن جاداعاي تۇسىنبەۋ كەرەك. 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋديتورياسىنداعى سوزىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى. سول جىلدىڭ مامىر ايىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ: ەۋرازيا يدەياسىندا جاڭالىق جوق. قوسىمشا ساياسي قوندىرعىنىڭ قانداي قاجەتى بار؟ – دەپ جوبانى كورىنەۋ بۇرمالادى. شىن مانىندە, قازاقستان پرەزيدەنتى ەشقانداي سايا­سي قوندىرما قۇرۋدى ۇسىنعان جوق. سونسوڭ بۇل وداقتى تەك مادەني ءوزارا بايلانىستاردى نىعايتۋ ماسەلەسىمەن دە شەكتەمەۋ كەرەك. ەۋرازيالىق وداق ەڭ الدىمەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. ينتەگراتسيا دەگەن كسرو زامانىنا قايتا ورالۋ ەمەس. سۇحبات كىتابىندا ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق پايداسىن ساۋساقپەن ساناپ وتىرعانداي ەتىپ تۇسىندىرەدى: «قازىر ەلىمىزدىڭ حالقى 17 ميلليون ادام, مۇمكىن ءبىر كەزدە 30 ميلليونعا جەتەر. بىراق, مىنا جاھاندانعان الەمدە ونىڭ ءوزى دە, – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – وتە تار نارىق سانالادى. بىزگە مىندەتتى تۇردە سىرتقى نارىقتار كەرەك. سول نارىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى – 170 ميلليوندىق رەسەي نارىعى... رەسەي نارىعى, بەلارۋس نارىعى, باسقا دا كورشىلەس نارىقتار ءبىزدىڭ تاۋارلارعا ىڭعايلى, ءبىزدىڭ نارىق تا ولار ءۇشىن ءوتىمدى» ء(«ومىر وتكەلدەرى». 430-ب.). ەكونوميكانى العا قويىپ, ۇلتتار دوستىعى تۋىن جەلبىرەتكەن كورەگەن ساياساتتىڭ ءنارلى جەمىسىنە ەندى, مىنە, بۇكىل ەل, حالىق بولىپ كەنەلۋدەمىز. تۋعان قازاقستانىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىنا تولار-تولماس تىرلىگىندە بۇرىن 25 عاسىرعا تاتىرلىق جولدان ءوتىپ وتىر. بۇگىنگى قازاقستانىمىز – عاجاپستان. كۇننەن كۇنگە كوركەيگەن استانا قالاسى شە؟ ماسكەۋ ءبىر كۇندە سالىنباعان دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ استانامىز ءبىر كۇن دەسە دە بولادى, اينالدىرعان ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە الەمنىڭ كورۋگە كوز كەرەك شاھارىنا اينالدى. ال الماتىنىڭ مەتروپوليتەنى, بەينەلەپ ايتقاندا, الەمنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى! 2015 جىل – قانداي مەرەيلى جىل. توي تويعا ۇلاسۋدا. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى. بۇل مەرەيتويلاردىڭ ءتۇپ-تامىرى, ۇيىتقىسى – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى. قازاقستان حالقىنىڭ تابىستارىندا, بەرەكە-بىرلىگىندە وسى جەتەكشى يدەيانىڭ سالتاناتى جاتىر. جاھاندىق بايتاق نارىق, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ەلىمىزدى دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسارى كۇمانسىز. * * * «شەكارانى تاسپەن قورشاماۋ كەرەك, دوس­پەن قورشاۋ كەرەك» (سوندا. 412-ب.). قىسقا دا نۇسقا قاعيدانىڭ ماعىناسى ۇشان-تەڭىز. كىتاپتىڭ «شەكارانى شەگەندەۋ», تاعى دا باسقا ەكى-ءۇش تاراۋىنىڭ تاقىرىبىنا قاتىستى وسىلاي دەگەن ءجون. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ بەس جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە حالىق ماعجان اقىننىڭ: «الىستان ورىس, قىتاي اۋىر سالماق, جاقىننان تىنشىتپايدى قالىڭ قالماق. ارتى – ور, الدىندا – كور, جان-جاعى جاۋ, داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟! – دەگەن ولەڭىن بۇدان بىلاي بۇرىنعى زاماننىڭ ۋايىمىن جەتكىزگەن ادەبي مۇرا رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتقان ەدى. شىنىندا دا, ۇزىندىعى 13 مىڭ شاقىرىمنان ارتىق شەكارامىز رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىمەن حالىقارالىق قۇقىقتىق تۇرعىدان ماڭگى زاڭداستىرىلدى. جوقتان وزگەدەن كەز كەلگەن مينۋتتا وت شىعىپ كەتۋى ىقتيمال قاۋىپ جويىلدى, كۇيىپ تۇرعان ماسەلە تۇپكىلىكتى شەشىلدى. الدىمەن شەكارا سىزىعىنىڭ ءتيىستى حالىقارالىق قۇجاتتاردا بەلگىلەنگەن سىزىقتارى راستالدى دا, ارتىنان تالاستى جەرلەر دوستىق, ءوزارا سىيلاستىق جاعدايدا تالقىلانىپ بەكىتىلدى. كەلىسسوزگە قول قويعان قاي مەملەكەت بولسىن ۇتپاسا, ۇتىلعان جوق. دالىرەك ايتقاندا, شەكارا سىزىعىن تۇپكىلىكتى بەلگىلەۋگە قاتىسقانداردىڭ ەل-ەل اراسىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاعان ىزگى نيەتتەرى ۇتتى. وسىندايدا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تۇركىستان» اتتى ۇزاق جىرىنداعى قازاق دالاسىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن بار ءومىرىن سارپ ەتكەن ابىلاي حان جايلى ايرىقشا تولعانىسى ەسكە تۇسەدى: بۇل تۇران ەجەلدەن-اق الاش جەرى, تۇرانسىز تارقاماعان الاش شەرى. تۇراننىڭ توپىراعىندا تىنىش تاپقان الاشتىڭ ارىستانى – ابىلاي ەرى. مۇردەڭنىڭ قاي جەردە ەكەنىن, ارۋاعىڭنان اينالايىن ماعجان اعا, امال قانشا, ءالى دە بىلمەيمىز. ايتەۋىر قازاق جەرىندەسىڭ عوي دەپ قول جايىپ باتا قىلعاندا ايتارىمىز: «بۇگىنگى الاشتىڭ ەندىگى كوشباسشىسىنىڭ ارقاسىندا ىشتەگى الابۇرتقان ارمانىڭ مۇلتىكسىز ورىندالدى, جان اعا. ەندى ابىلاي حانعا ارناعان اق تىلەگىڭدى ءبىز قايتالايمىز: توپىراعىڭدا تىنىش تاپقىن, ءاۋمين!». شەكارانى تاسپەن ەمەس, دوسپەن قورشاۋ يدەياسىنىڭ, ايتا بەرسە, اڭگىمەسى تاۋسىلمايدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ءسويتىپ, 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق جەرىن تىتىرەتكەن, مىڭداعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىن زاقىمداعان تاجالدى پرەزيدەنتىمىز ءوز قولىمەن تۇنشىقتىرىپ تىندى.

پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تاريحي شەشىمىنە كۇللى ادامزات قول سوقتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا «يادرولىق سىناقتاردى توقتاتىپ, يادرولىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەتتىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋشى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لايىق ادام جوق», – دەپ جار سالعانىن بىلەمىز. ەرىكسىز قيالعا كەتەسىڭ: پاۋ, شىركىن, كۇللى ادامزات اتىنان سويلەۋگە قۇقىلى قايراتكەردىڭ شىن جۇرەگىنەن شىققان لەبىزى جىل سايىن الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ مارتەبەلى سىيلىعىن اتاپ جاتاتىن نوبەل كوميتەتىنىڭ قادىرلى مۇشەلەرىنىڭ قۇلاعىنا قاشان شالىنار ەكەن؟! – دەگەندەيىن. يادرولىق قارۋدىڭ قازاق جەرىنەن الاس­تالۋىنا بايلانىستى ايتىلۋعا ءتيىستى تاعى ءبىر نارسە, نە ماسەلەنى دە بارىنشا قۇنتتاپ زەرتتەيتىن ەلباسى بۇل تۇستا دا تۋعان ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاۋدى ۇمىتقان جوق. يادرولىق ديپلوماتياسى تاماشا تابىسپەن اياقتالدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى, رەسەي فەدەراتسياسى, ۇلىبريتانيا, قىتاي مەن فرانتسيا – وڭشەڭ يادرولىق دەرجاۆا دويلەرى تاراپىنان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قارسى كۇش قولدانباۋعا, ەكونوميكالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتپەۋگە كەپىلدىك بەردى. بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ىسىنە مىقتى ۇلەس قوسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ بەدەلى حالىقارالىق ارەنادا بارعان سايىن ارتا تۇسۋدە. حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ اينىماس تاباندى جاقتاۋشىسى سانالۋدا. تاعى ءبىر دالەلىنە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جانجالعا اراشاعا تۇرعان فاكتىنى ايتساق تا جەتكىلىكتى. سۇحبات كىتابىندا ايتىلعانداي, مينسكىدەگى كەلىسسوزدەردىڭ ۇيىتقىسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جاس شاعىندا مەتاللۋرگ ماماندىعىنا باۋلىعان ۋكرايناعا ءىش تارتاتىنىن جاسىرمايدى. ونداعى ازامات سوعىسى ءورتىن ءوشىرۋ جولىندا ايانباي كۇرەسۋدە. «ساۋدا ماقساتى – ۇتۋ, جول ماقساتى – جەتۋ, داۋ ماقساتى – ءبىتۋ» دەپ اتام قازاق ايتاتىنداي, ورىس جانە ۋكراين دوستارىنا: قانداي سوعىس بولسىن ءتۇبى بىتىممەن اياقتالادى دەپ اقىل قوسۋدان ەش جالىققان ەمەس. ال ءوز وتانىمىزعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, ەلباسى ەل ىرگەسىن بەكىتە ءتۇسۋدىڭ پارمەندى ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. قايسىبىرەۋلەردەي, ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسى مىڭ شاقىرىم ەمەس. جارقىن مىسالى – جاڭا استانامىز. سۇحبات كىتابىنىڭ سوڭعى تاراۋى «استانا – ەلدىڭ ەرلىگى» دەپ اتالعان. شىنتۋايتىندا, بۇل – الدىمەن ەلباسىنىڭ ەرلىگى. جاڭا استانا تۇرماق, جاڭا ءۇي سالۋدىڭ ءوزى قيىننىڭ-قيىنى شاقتا, وتپەلى كەزەڭنىڭ باس شەنىندە ول استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋگە بەت قويدى. بۇل ۇلكەن ءىستىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى, قيىندىق-بوگەتتەرى كىتاپتا تولىق ايتىلعاندىقتان, قايتالاعىم جوق. تەك سول ءجايتتىڭ بىرىنە عانا ارنايى توقتالۋ كەرەك سياقتى. اڭگىمە كىتاپقا انىقتاما ەسەبىندە بەرىلگەن دايەكتەمە تۋرالى بولىپ وتىر. دايەكتەمە يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «مەملەكەتتىڭ مەرەيلى مەرەكەسى» ماقا­لاسىنان الىنعان. ءبىر جولى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاسىنا ەرىپ, الاتاۋ جاققا سەيىل قۇرۋعا بارعانىن ايتا كەلە, ماقالا اۆتورى بىلاي دەپ جازادى: «پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى كەزىم. پار­لامەنت قازاقستاننىڭ استاناسىن اۋىس­تىرۋ جونىندەگى شەشىمدى قولداعانىمەن, ءبارى دە ءوز ورنىندا تۇرعان شاق. كوكتەمنىڭ جايناعان كۇنى... ءبىر قىرقاعا كوتەرىلىپ ەدىك, الدىمىزدان اينالايىن ارۋ الماتى الاقانداعىداي اشىلىپ شىعا كەلدى. عاجاپ كورىنىسكە سۇيسىنە قاراپ تۇردى دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قانداي كەرەمەت!» – دەدى. سول ارادا مەن: «وسىنداي كەرەمەتتى قالدىرىپ...» – دەپ قالدىم. ايتىلار ءسوز ايتىلىپ كەتتى. «سەن وندايدى قوي», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاباعىن قاتايتىڭقىراپ. ءسويتتى دە... ءبىز مىناداي تەرريتورياعا ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن قاراپ وتىرىپ, يە بولا الماي قالۋىمىز دا مۇمكىن. ارقادا, سولتۇستىك وبلىستاردا دەموگرافيالىق احۋالدى قالاي دا وزگەرتۋىمىز كەرەك. مىنا ەلدىڭ يەسى كىم ەكەنىن بۇكىل الەم ءبىلۋى ءتيىس» ء(«ومىر وتكەلدەرى». 549-550-ب.). قازىر استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن سانى 900 مىڭعا جەتتى. كىتاپتى وقي وتىرا باسىڭا تالاي وي كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس, باتىس وبلىستارىندا جۇمىس كۇشى تاپشىلىق ەتۋدە. ال وڭتۇستىگىمىزدە اسىپ-توگىلىپ جاتىر. تۇس-تۇستان اعىلىپ كەلىپ جاتقان ورالمانداردى ەسەپتەمەگەندە. سول تىڭ جۇمىس كۇشىنىڭ سولتۇستىك وڭىرگە قونىستانۋىنا بيزنەسمەن اتاۋلى, كوپ تۇكىرسە كول بولادى دەگەندەي, ءبارىمىز جينالىپ جاردەم جاساپ, باسىنا ءۇي, الدىنا مال سالىپ بەرسەك شە؟ بار جۇكتى ەلباسىنىڭ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ موينىنا ارتا بەرۋگە بولمايدى عوي... سۇحبات كىتابىنىڭ اقىل-كەڭەسىن ايتىپ تاۋىسا المايسىڭ. ماماندىعىما ءبىر تابان جاقىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى دا ەلباسىنىڭ يگىلىكتى ءىسى. بۇل باعدارلاماعا سايكەس م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى 100 توم قۇرايتىن «بابالار ءسوزى» اتتى فولكلور جيناعىن, زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق شىعارمالار جيناعىن دۇنيەگە كەلتىردى. ينستيتۋت ۇجىمى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى پروزا, پوەزيا, دراماتۋرگيا تۋىندىلارىن قۇنتتاپ تەكسەرۋدە. جازۋشىلار قاۋىمى دا اق تەر, كوك تەر ەڭبەك ەتۋدە. قازاق مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن ايقاسقان كەرەي, جانىبەك, قاسىم, ابىلاي حاندار جانە باسقا ەل قاھارماندارى بەينەلەنگەن كوركەم شىعارمالار تاريحي تۋىندىلاردىڭ التىن قازىناسىنا قوسىلۋدا. بۇگىنگى پوستمودەرنيستەردىڭ قايسىبىرى: قازىر جۇرت كىتاپ وقۋدان قالعان, سوندىقتان, قالامگەر تەك ءوزى ءۇشىن جازۋعا ءتيىس دەگەندى شىعارىپ ءجۇر. كوركەم شىعارما تيراجىنىڭ قۋشيىپ قالعانى راس. 17 ميلليون حالقىمىزعا تيەسىلى, ايتالىق, رومان تارالىمى شىرەگەندە 2000 دانا عانا. بىراق, وسى ۋاقىتشا تىعىرىققا بولا, ونەر – حالىقتىكى دەگەن ۇلى مۇددە-ماقساتتان ادەبيەت قاۋىمى اينىماۋعا ءتيىستىمىز. پرەزيدەنتىمىز انەۋ ءبىر جىلى ەلىمىزدىڭ ءىرى كاسىپكەرلەرىنە بايگە, سىيلىق تۇرىندە مە, الدەبىر ۇزدىك شىعارماگەرلىك تابىسى ءۇشىن بە, جازۋ-سىزۋ قايراتكەرلەرىن ماتەريالدىق جاعىنان قولداپ, قولعابىس ەتىپ تۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ قۇلاققاعىس ەتكەن ەدى. ەلباسى تىلەگىنە وراي, «بەنت» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ديلمۇرات كۋزيەۆ «يلحام» – «شابىت» اتتى مەتسەنات كلۋبىن اشىپ, قىرۋار ءىس تىندىرۋدا. وسى ۇيعىر كاسىپكەرىنىڭ مارحاباتتى ءىسىن نەگە قولداماسقا؟! نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ء«ومىر وتكەل­دەرى» اتتى كىتابىنا رەسپۋبليكامىزدىڭ عانا ەمەس, دۇنيەجۇزى وقىرمانىنىڭ دا ىس­تىق ىقىلاستى نازارى اۋاتىنى كامىل. بۇل ۇل­كەن شارۋاعا سۇحباتتاسۋشى, اعا گازەتىمىز – «ەگە­مەن قازاقستان» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزي­دەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ كوپ قارۋى تيگەن. پرەزيدەنت سۇحباتتاسۋعا كوپ ۋاقىت بولە الماعانىن, و باستا ويلاستىرىلعان ءبىراز تاقىرىپتار قوزعالماي قالعانىن «العى سوزدە» ارنايى ەسكەرتۋدى ءجون كورگەن. تەگىندە, ول كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسى بولار دەيدى. اننوتاتسيا قورىتىندىسى داۋسىز: «ەلباسىمەن سۇحباتتاردى وي كوزىمەن وقىعان ادام عيبراتتى عۇمىردان كوپ تاعىلىم الاتىنى تالاسسىز». قورىتىندىعا قوسىلا وتىرىپ, كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىندەگى كىتاپ تارالىمى جونىندەگى باسپا مالىمەتىنە كوز جۇگىرتەسىڭ. قاراعان بويدا قارنىڭ اشادى. ءوز كوزىڭە ءوزىڭ سەنبەيسىڭ. باسپا, پوليگرافيا ورىندارىن باسقاراتىن مينيسترلىكتىڭ ماڭگى دەرلىك جاتتاندى تسيفرى تاعى دا قايتالانىپتى – بار-جوعى 2000 دانا! اباي «عاقليانىڭ» وتىز توعىزىنشى سوزىندە كونە اتا-بابامىزدىڭ بۇگىنگى زاماندارمەن سالىستىرعانداعى ارتىق ەكى مىنەزىنىڭ ءبىرى جوعارىدا ايتىلعان نامىس بولعاندا, ءبىرى ەلباسىنىڭ عيبراتى دەگەن. «قوي اسىعىن قولىڭا ال, قولايىڭا جاقسا, ساقا قوي», «باس-باسىڭا بي بولساڭ, مانار تاۋعا سىيماسسىڭ, باسالقاڭىز بار بولسا, جانعان وتقا كۇيمەسسىڭ», دەپ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى» ەلباسى, ساعان بەردىك دەيدى ەكەن. ۇلى ابايدىڭ جانە ءبىر ۇلاعاتى: «ارتىق ءبىلىم كىتاپتا» دەگەن. بۇگىنگى ارتىق ءبىلىم ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سىر-سۇحبات كىتابىندا.

شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.