(سەرگەي پلەحانوۆتىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى كىتابىنان ۇزىندىلەر)
تاعايىندالعاننان كەيىن نەبارى ءبىرجارىم جىل عانا ءوتتى, ال ءبىرىنشى مەن پرەمەردىڭ قارىم-قاتىناسى مەيلىنشە وزگەردى. قوناەۆ كوز الدىنا ەلەستەتكەن ايتقانىنان شىقپايتىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورنىنا, ونىڭ جانىندا ىشتەگى كيكىلجىڭدى سىرتقا شىعارۋعا قابىلەتتى ادام پايدا بولدى. ال كيكىلجىڭدەر ەداۋىر جينالىپ قالعان بولاتىن. تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى بۇكىل كەڭەس وداعىنداعى سياقتى قازاقستاندا دا برەجنەۆتىڭ ادال ارىپتەسى بولعان توقىراۋ جىلدارىندا ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ بولعانى سونداي, ولاردى تەك سوقىر ادامنىڭ عانا بايقاماۋى جانە مويىنداماۋى مۇمكىن ەدى. قوناەۆ سوقىر بولعان جوق, كەرىسىنشە, رەسپۋبليكالىق نومەنكلاتۋراداعى ەسىمدەرى كوبىرەك نەمەسە ازىراق بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ىشكى سىرلارىن جاقسى ءبىلدى. بىراق بىرتىندەپ بويعا سىڭگەن كرەملدىك شالداردىڭ مۇددەسىنە وراي, بارىنەن دە بۇرىن «قىمباتتى لەونيد يليچ جولداستى» الاڭداتۋدان قورقىپ, شىندىقتى اسىرەلەپ كورسەتۋ داعدىسى ءوزىن ءوسىرىپ شىعارعان جۇيەگە ادال قىزمەت ەتكەن قوناەۆتىڭ ءوزىنىڭ ەكىنشى بولمىسىنا اينالدى. ستالين ولگەننەن كەيىنگى جىلدارى قالىپتاسقان بيلىك تابيعاتى وسىنداي بولاتىن. بيلەۋشى توپ بارىنەن بۇرىن تىنىشتىقتى قالادى, ال كەز كەلگەن ادىلەت ىزدەۋشى جۇيە تۇراقسىزدىعىنىڭ سەبەپكەرى رەتىندە تانىلدى. «نە, ساعان باسقالاردان كوپ كەرەك پە؟» دەيتىن ەدى جۇمىسشىلار قاراپايىم تۇردە وزدەرىنىڭ شامادان تىس پىسىقاي جولداسىنا. نەعۇرلىم تىسقاققان بيۋروكراتتار قىزمەت بابىنداعى ارىپتەسىنە دە, ءبىر-بىرىنە دە ەشقاشان مۇندايدى ايتپاس ەدى, ونىڭ ەسەسىنە قاۋىپ-قاتەردى اڭعا ءتان يىسشىلدىكپەن سەزىندى, ب ۇلىكشىلدى جولاتپايتىن ىنتىماقتاستىق ءورىسىن ءبىر عانا بيوتوكپەن جاساپ وتىردى. «جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرمەڭدەر» – وسىناۋ كەڭەستىك بيۋروكراتتىق قالتارىستاردىڭ تار الەمىندە قالىپتاسقان تىلسىم تىركەس دەموكراتيا كەزەڭىنە دەيىن جەتتى. بىراق ەندىگى جەردە ونى كورپوراتيۆتىك جايما-شۋاق تىرلىكتى بۇزعىسى كەلگەندەرگە قارسى قالقان رەتىندە قولداناتىن بولدى.
قوناەۆتىڭ «ەرتە جەتىلگەن جاستى» ءوزىنىڭ تەزگە سالۋ نيەتىن اشىق تۇردە بىلدىرگەنىنە قاراماستان, نازارباەۆتا ءوز قارسىلاسىنا دەگەن جەككورۋشىلىك بولعان جوق. ول ءتىپتى ءوزىنىڭ كەي كەزدە قارت جاۋىنگەرگە تاڭقالاتىنىن اڭعاردى. شىنىندا دا, قايراتكەردىڭ تاڭعاجايىپ ۇلگىسى تازارتۋلارمەن جانە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنمەن قىزدىرىلعان ساياسي رەتورتادا ءوسىپ شىققان بولاتىن. ءتىپتى ولار توقتاعاننان كەيىن دە, بكپ (ب)-ءنىڭ قايناتۋىنان شىققان تۇقىم پارتيالىق بيلەۋشىلەردىڭ ودان كەيىنگى بۋىنىندا دا وزدىگىنەن ءوسىپ-ءونۋدى جالعاستىرا بەردى.
نازارباەۆ ەگەر جاۋلاسپاي, ىنتىماقتى قىزمەت ىستەيتىن بولسا, رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا ەكى دەربەس ويىنشىنىڭ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ءوزىنىڭ بارلىق ءىس-قيمىلدارىمەن دالەلدەدى. بۇل پراگماتيكتىڭ وي قيسىنى بولاتىن. بىراق ول ءوز ءومىرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن بيلىكتىڭ وزىنە ساي پيراميداسىن قالىپتاستىرۋعا ارناعان ادام ءۇشىن ۇيلەسپەيتىن دۇنيە بولىپ شىقتى. بۇل فيگۋرادا ەكى شىڭنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس! قالىپتى پىكىرسايىستى ول ءوز بەدەلىنە جاسالعان قاستاندىق رەتىندە قابىلدادى. ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە تارتىس قيسىنى باسشىلىق ەتتى. وعان سايكەس قارسىلاستاردىڭ تەك بىرەۋى عانا قالۋى ءتيىس بولاتىن...
* * *
ول ەسىكتى اشىپ, ىشكە ەندى. ءبىرىنشىنىڭ قويۋ كوك كوستيۋمدى كومەكشىسى تەرەزەدەن جالت بۇرىلدى, بەينە-ءبىر كىناسى اشىلىپ قالعانداي, جۇزىندە ازداعان ىڭعايسىزدانعاندىق بار.
– گەننادي ۆاسيلەۆيچ ءسىزدى كاماليدەنوۆتىڭ كابينەتىندە كۇتىپ وتىر, – دەدى دە كەشىرىم سۇراعانداي جىميىسپەن: – بۇل جەردەن الاڭ كورىنبەيدى, ال انا جەردەن – الاقانعا سالعانداي... بيۋرو مۇشەلەرى دە ونىمەن بىرگە, – دەگەندى قوسىپ قويدى.
كومەكشى جۇگىرە باسىپ ىزەتتىلىكپەن دالىزگە شىعاتىن ەسىكتى اشتى. نازارباەۆ ەكى جارىم جىل بۇرىن ءوزى وتىرعان كابينەتكە قاراي دالىزبەن اسىقپاي ادىمداي جونەلدى. ول سوۆمينگە اۋىسقاننان كەيىن الاڭعا قارايتىن قولايلى ورىن-جايدى «يدەولوگ» كاماليدەنوۆ يەلەنگەن بولاتىن.
كولبين قۋاتتى كەلگەن بىرتىق ساۋساقتارىن تىرەپ, كەڭەس وتكىزەتىن ۇستەلدىڭ جانىندا تۇر. بويشاڭ, بەتى دومبازداۋ بىتكەن تۇكسيگەن ەركەك. ءتۇرى كادىمگى وبكوم حاتشىسىنىڭ ءتۇرى. بىراق رەسپۋبليكالىق كومپارتيانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ تۇرىنە كەلە قويمايدى. ەڭسەگەي بويلى ديماش احمەد ۇلىنان كەيىن... ول الىپ تۇلعالى بولاتىن, ءار قيمىلى بيلەۋشىگە ءتان جانە سونىمەن بىرگە, اقسۇيەكتىكتىك قاراپايىمدىلىق بار ەدى. قالاي دەگەندە دە ۇزاق ۋاقىت ءبىرىنشى تۇلعا بولۋ – ول انشەيىن ايتا سالار نارسە ەمەس.
نازارباەۆ كىرىپ كەلگەندە ءۇستەل باسىندا وتىرعان قازاقستان كومپارتياسى بيۋروسىنىڭ بىرنەشە مۇشەسى بىرەۋ ءامىر ەتكەندەي باستارىن ەسىك جاققا بۇردى. ءسويتىپ, يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىنىڭ كەڭ كابينەتىمەن ءجۇرىپ بارا جاتقاندا ونى كوزدەرىمەن شىعارىپ سالدى.
كولبين قولىن ۇستەلدەن الىپ, مەيمانعا ۇسىندى.
– بارلىعى دەرلىك جينالدى, ءسىزدى كۇتىپ وتىرمىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – تەرەزە جاقتى قولىمەن نۇسقادى. – مىنا سپەكتاكل تۋرالى نە ايتاسىز؟ ىڭعايسىز. مەنىڭ تۇسىنگىم كەلەتىنى, ولارعا ىم جاساعان كىمدەر, ولار رەسپۋبليكالىق وك-داعى كادرلار ورنالاسۋىن قايدان بىلەدى...
بۇل سوزگە نە ايتارسىڭ؟ ونسىز دا ءبارى تۇسىنىكتى بولاتىن. كرەملدىك ارمانشىلدار قۇلاشتارىن سەرمەگەن بەتىمەن لاي سۋعا بىلش ەتتى. «ىڭعايسىز» – ءسىرا, گورباچەۆتى توسەگىنەن تۇرعىزعان بولار. قايدان ىڭعايلى بولا قويسىن!..
شەرۋ باستالعاننان كەيىنگى العاشقى مينۋتتاردا بولعان وسىناۋ قىسقا اڭگىمەنى نازارباەۆ كەيىن تالاي رەت ەسكە الدى. ءدال سول جولى, كولبيننەن شىعىپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ داعدىدان تىس بوس دالىزىندە ءوزدى-وزىمەن جەكە قالعان ول ءوزىن العاش رەت تىك جارتاستىڭ جيەگىندە تۇرعانداي سەزىندى. بۇعان دەيىن باسىنان وتكەندەردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ 1986 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىنداعى تۇنەرىڭكى سالقىن تاڭدا ونىڭ كوز الدىندا بولعان وقيعالارمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيتىنىن سەزىندى.
* * *
قازاقستان تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىندا تۇرعان ۋاقىتتا لي كۋان يۋ ۇكىمەت باسشىسى لاۋازىمىنان كەتكەن بولاتىن. ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىن قۋانا قابىل الدى جانە 1991 جىلدىڭ مامىرىندا الماتىعا كەلدى. رەسپۋبليكاداعى احۋالمەن تانىسقان سينگاپۋر ساياساتىنىڭ پاتريارحى مينيسترلەر كەڭەسىندە جۇمىس ىستەيتىن جاس ەكونوميستەردىڭ الدىندا لەكتسيا وقۋعا ءوز كەلىسىمىن بەردى. 69 جاستاعى ساياساتكەر ءوزىنىڭ قۋاتىمەن جانە وي-پايىمدارىنىڭ ايقىندىعىمەن اۋديتوريانى تاڭقالدىردى.
«ەسكى كوگورتادان شىققان ءبىزدىڭ كوپتەگەن كادرلارىمىز بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ەندى بەتى قايتپايتىنىن تۇسىنگەن جوق. سونشاما جىلدار بويى بۇكىل الەمنەن جابىق بولا وتىرىپ, ءبىز جاھاندانۋ قاتەرىن تولىق مولشەردە سەزىنە العان جوقپىز. ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە تۇسىنە المادىق. بىزدە وزىنە ءتان «اشىق الەمدە ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى» بولعان جوق. سينگاپۋر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ 1991 جىلعى لەكتسياسى ءبىز ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك ستراتەگيالاردى ازىرلەۋدە باعدارعا اينالدى. بىزگە ءوزىمىزدىڭ دامۋ جولىمىزدى تابۋ ءۇشىن قانداي ماقساتقا قول جەتكىزگىمىز كەلەتىنىن انىقتاپ الۋ قاجەت بولدى». نازارباەۆتىڭ بۇل رەتتە سينگاپۋرلىق مەيماننىڭ ساياسي ينستيتۋتتار الماسۋ تۋرالى ساليقالى پىكىرىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋى نازار اۋدارارلىق. ءالى دە ءوزى جاڭادان يە بولعان كەزەكتى قاساڭ قاعيداسىنا جارماسىپ جۇرگەن گورباچەۆقا قاراعاندا ول ونىڭ دەموكراتيانىڭ وزىندىك قۇندىلىعى تۋرالى پايىمداۋىمەن كەلىسكەن جوق, بىراق وعان ەڭ الدىمەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قارادى. «ساياسي تۇراقتىلىق بارىنەن دە ماڭىزدى. ازيالىق قوعامدا ءتارتىپ پەن رەتتىلىك بىرتىندەپ دامۋى ءتيىس دەموكراتيادان گورى ماڭىزدىراق». بۇل لي كۋان ءيۋدىڭ ساياسي كرەدوسى بولاتىن. مەن مۇنداي كوزقاراستىڭ ءوزىمنىڭ جانىما جاعاتىنىن ەشقاشان جاسىرعان ەمەسپىن. مەن ارقاشاندا «الدىمەن ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» دەگەندى ايتىپ وتىردىم. ول ءۇشىن مەنى سىنادى دا. بىراق ساياساتتى ادامداردىڭ ءال-اۋقاتى مەن تىنىشتىعىنان ماڭىزدى ساناعان كسرو-نىڭ ىدىراۋ كورىنىسى مەنىڭ كوز الدىمدا تۇردى». «ول مۇندا اپتادان استام ۋاقىت بولدى, لەكتسيالار وقىدى, ونىڭ ايتقاندارىن بىرەۋلەر ءتۇسىندى, بىرەۋلەر تۇسىنگەن جوق. مەنىڭ ءوزىم دە ول كەزدە ونىڭ ايتقاندارىنىڭ تالايىن تۇسىنە العان جوقپىن. «وي, ساعان ۇزاق جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى, قانشاما ونجىلدىق كەرەك بولاتىنىن بىلمەيمىن», دەدى ول ءبىزدىڭ ەلدەن كەتىپ بارا جاتىپ. بىراق كەيىن, جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەلەرىن كورگەندە بارىپ: «سەن جارادىڭ, مەن قاتەلەسىپپىن» دەدى.
* * *
تاڭقالارلىعى سول – ءدال وسى بەتبۇرىستى جىل نازارباەۆتى بۇكىلوداقتىق اۋقىمداعى ساياساتكەر رەتىندە اشتى. ونىڭ ۇلتتىق پروبلەمالارعا دەگەن سىندارلى كوزقاراسى «حالىقتار دوستىعى» تۋرالى جۇرتتى مەزى ەتكەن ءاندى ىڭىرسي سوزعان كوممۋنيستىك كونسەرۆاتورلاردىڭ ۇستانىمدارىنان جانە ۇلت ءۇشىن ۇرانداۋعا شىققان نەشە ءتۇرلى ەكسترەميستەردىڭ (ارميان, بالتىق بويى, ۋكراين) ۇندەۋلەرىنەن الدەقايدا وزگەشە بولدى. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق كارتانى ويناتۋ ارباۋىنا بەرىلۋ وتە وڭاي ەدى, بىراق تابيعي سارابدال ويشىلدىعى, ساياسي تاجىريبەسى مەن جەكە باسىنىڭ پاراساتتىلىعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زياندى ۇلتشىلدىقتان باس تارتۋىنا كەپىلدىك بەردى. وسى جولعا تۇسكەن تاجىريبەسى از ساياساتكەرلەر بيلىكتى, ال كەيدە ومىرلەرىن دە جوعالتتى – ازەربايجاندا ەلشىباي, گرۋزيادا گامساحۋرديا, ۋكراينادا كراۆچۋك. ايتقانداي, ۇلتشىلدىق تولقىنىندا كوتەرىلگەن وسىناۋ قايراتكەرلەرىنىڭ بىردە-ءبىرى كەڭەس وداعى اۋقىمىندا ەلەۋلى تۇلعاعا اينالعان جوق. ونىڭ ەسەسىنە تەك 1990 جىلدىڭ باسىندا عانا شىنداپ تانىمال بولعان نازارباەۆ تەلەديدارلار ەكرانى مەن باسپاسوزدە كۇندىز-ءتۇنى جالت-جۇلت ەتىپ كوزگە تۇسكەن كوپتەگەن ساياساتكەرلەردىڭ تانىمالدىعىن ارتقا تاستادى. سول كەزدە سوتسيولوگتار كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتتارىنا «كىمدى 1990 جىلدىڭ ادامى دەپ اتاۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراق قويعاندا, جاۋاپتار مىناداي تۇردە ءبولىندى:
ەلتسين – 41% ,
گورباچەۆ – 22%,
تەتچەر – 18%,
بۋش – 9%,
كول – 6%,
نازارباەۆ – 3%,
ساددام حۋسەين – 1%.
ساياساتتىڭ اۆانستسەناسىنا ەندى عانا شىققان ادام ءۇشىن بۇل وتە تاماشا ناتيجە. ويتكەنى, وسى تىزىمدەگى نازارباەۆتىڭ «قارسىلاستارى» ۇلكەن ساياساتتا جىلدار, كەيدە ءتىپتى ونداعان جىلدار بويى جۇرگەن ادامدار. ال وتاندىق اۋىر سالماقتىلار اراسىندا ونىڭ الدىنا تەك ەلتسين مەن گورباچەۆ قانا تۇسە الدى.
* * *
حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگى تۇركىتىلدى قازاقستان ءۇشىن كەمالشىلار ۇلگىسى تاعىلىم الارلىقتاي بولاتىن. «مەن اتاتۇرىك تۋرالى ءبارىن دە, رەسەيلىك جانە باتىستىق تاريحي جازبالاردا جازىلعانداردىڭ ءبارىن دە وقىدىم. ونىڭ ءار كۇنىن – قالاي جۇمىس ىستەگەنىن جانە نەنى جاساعانىن بىلەتىن شىعارمىن» دەپ ويلايمىن», دەيدى پرەزيدەنت نازارباەۆ. ول ءالى كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ باسشىسى بولىپ جۇرگەندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي شاقىرۋىمەن (ماسكەۋمەن كەلىسپەستەن) الماتىعا كەلگەن العاشقى شەتەلدىك كوشباسشى تۇرىك پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال بولدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن الدىمەن تانىعان تۇركيا تۇركى حالىقتارىنىڭ باۋىرلاستىعى مەن مادەني بىرتەكتىلىگىن بۇكىل جان-جۇرەگىمەن جاقتادى, ارينە, تاريح تاۋقىمەتىمەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ, ودان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان بىلايعى تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ يدەولوگيالىق, ال رەتى كەلىپ جاتسا, ساياسي شامشىراعى بولۋ سياقتى ىشكى نيەت تە جوق ەمەس-ءتىن. بىراق قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرىك ىنتىماقتاستىعى ىشىندەگى قارىم-قاتىناستاردى يەرارحيالىق قاعيدات بويىنشا قۇرۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ جولىن بىردەن كەستى. جاس مەملەكەتتىڭ اناعۇرلىم اۋقاتتىراق اعايىندارىنىڭ كومەگىنە وتە مۇقتاج بولىپ تۇرعانىنا قاراماستان, ول تەپە-تەڭدىك قاعيداتىن تاڭدايتىنىن كەسىمدى تۇردە مالىمدەدى. بۇل جايت ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, تۇركيا جانە وزبەكستان باسشىلارىنىڭ انكارادا 1992 جىلى وتكەن سامميتىندە ورىن الدى. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى حاتتاما ءوزارا كەلىسۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردى, ول بويىنشا تۇركيا كوشباسشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس ەدى. بىراق «بىزدە بۇعان دەيىن ءبىر ۇلكەن اعا بولعان. ەندىگى جەردە قازاقستان ەشقاشان ەشكىمنىڭ كىشى ءىنىسى بولمايدى. سوندىقتان مۇنداي دەكلاراتسياعا ءبىز قول قويمايمىز» دەگەن نازارباەۆتىڭ سوزىنەن كەيىن ول نيەتتەن باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. «پانتيۋركيزم بىزگە قولايلى كەلمەيدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ ورتاق ەكەنىن, ورتاق تۇركىلىك مادەنيەتتى ەسىمىزگە تۇسىرەيىك جانە ءبىر-بىرىمىزگە قول سوزىپ ساۋدا-ساتتىق جاسايىق, جاقىن جانە ىزگىلىكتى ەلدەر, دوستار بولايىق. قارىم-قاتىناسىمىزدى وسىلاي قالىپتاستىرايىق», دەۋگە تۋرا كەلدى», دەپ ەسكە الادى ول ءساتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇل تاباندى ۇستانىم جاتتىق پيعىل تۋىنداتقان جوق, كەرىسىنشە, پرەزيدەنتتىڭ باۋىرلاستار اراسىنداعى بەدەلىن نىعايتا ءتۇستى. تۇركيامەن بايلانىستارعا ەش نۇقسان كەلگەن جوق, قايتا, ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك سيپاتىنا يە بولدى. قازاقستانعا جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن تۇرىك كومپانيالارى قانشاما! سونىڭ ارقاسىندا قانشاما قازاقستاندىق ازاماتتار بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ قازىرگى زامانعى تاسىلدەرى مەن قۇرىلىستىڭ وزدەرىنە تاڭسىق تەحنولوگيالارىن ۇيرەندى دەسەڭىزشى! ءوزى دە ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتى باستان كەشىپ وتىرعان تۇركيا, سوعان قاراماستان قازاقستانعا باۋىرلاس ەل ءۇشىن وتە قاجەتتى 300 ميلليون دوللار نەسيە ءبولدى.
* * *
ول كەزدە ەشكىمگە ءمالىم ەمەس, جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭناماسى جوق, مۇناي تۋرالى زاڭى دا جوق ەلگە الەۋەتتى ينۆەستورلاردى ميللياردتار سالۋعا كوندىرۋ وڭاي ەمەس بولاتىن. ءىس جۇزىندە ول كەزدە سالىمدار سالۋ سەنىمدىلىگىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى جاس مەملەكەتتىڭ كوشباسشىسى عانا بولا الاتىن ەدى. نازارباەۆ «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعىنا سونداي اسەر ەتە ءبىلدى, سوندىقتان دا كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى جىلدام ءارى ءتيىمدى ءوتتى.
بىرلەسكەن كەڭەستىك-امەريكالىق كاسىپورىن تۋرالى بۇرىنعى جوسپارلانعان قۇجاتتار جوباسىمەن تانىسىپ شىققان قازاقستان پرەزيدەنتى باتىستىق ارىپتەستەرگە مولشەردەن تىس ۇلكەن تابىس نورماسىن الۋعا جاعداي جاسايتىن كوپتەگەن ۇتىلىستى تۇستاردى بايقادى. سول سياقتى كاسپي قايراڭىنىڭ الىپ اۋقىمىن كونتسەسسياعا بەرۋ نيەتى دە تاڭقالدىردى. نازارباەۆ امەريكالىقتاردى نەعۇرلىم قاتاڭ شەڭبەرلەرمەن شەكتەۋگە بەكىندى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول «شەۆروننىڭ» قىزمەت اۋماعىن ەكى مىڭ شارشى كيلومەترمەن شەكتەۋدى ۇسىندى. بۇعان قاتتى كوڭىل تولماۋشىلىق ءبىلدىرىلدى. ۇزاققا سوزىلعان كەلىسىمدەردەن كەيىن بۇرعىلاۋ ءوندىرىسى مەن ودان كەيىنگى ءوندىرۋدىڭ ليتسەنزيالىق ۋچاسكەسى ءۇشىن ەكى جارىم مىڭ شارشى كيلومەتر الاڭ ءبولۋ جونىندە مامىلەلىك شەشىم تابىلدى. قازاقستانعا اۋدارىلاتىن قارجى نورماسىن وداقتىق مينيسترلىك كەلىسىمىندە قاراستىرىلعانمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارتتىرۋ قاجەتتىگى دە ەسكەرىلدى.
امەريكالىق تاراپ قازاقستاندىق پرەزيدەنتتىڭ ايتقانىنان قايتپايتىن جانە قاتاڭ ارىپتەس ەكەنىن بىردەن سەزىندى. ءتىپتى, ۆاشينگتوننىڭ بيلىك قۇرىلىمدارىنداعى جاقسى بايلانىستار دا «شەۆرونعا» كەلىسسوزدەر ۇستەلىندە ارتىقشىلىقتار بەرە العان جوق. نازارباەۆ امەريكالىق ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت جانىنداعى جوعارى لاۋازىمدى قايراتكەرلەر تاراپىنان بولعان قىسىمعا كونبەستەن ءار پۋنكت ءۇشىن تارتىسۋعا دايىن بولدى. ول كەزدە ەلدى باسقارعان دجوردج بۋش پەن ونىڭ قورعانىس ءمينيسترى ريچارد چەيني جانە پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى كوندوليزا رايس سياقتى كوپتەگەن جاقىن قىزمەتكەرلەرى ءىرى مۇناي كومپانيالارىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, وسى بيزنەستە قوماقتى داۋلەتكە قول جەتكىزگەن بولاتىن. 1992 جىلى ۆاشينگتونعا ءوزىنىڭ العاشقى ساپارىندا نازارباەۆ اق ۇيدە تەڭىز كەن ورنى بويىنشا مۇناي مامىلەسىنە دەگەن ەتەنە مۇددەلىلىكتى سەزىندى. ونىمەن ۇزاق اڭگىمەلەسكەن پرەزيدەنت بۋش قازاقستاندىق مەيماننىڭ تەرەڭ ءبىلىمىن ءدال باعالادى, ونى «ءسىز ماماندىعىڭىز بويىنشا مۇنايشىسىز با؟» دەگەن سۇراعىنان بىلۋگە بولاتىن. «جوق, مەتاللۋرگپىن», – دەپ جاۋاپ بەردى نازارباەۆ.
* * *
ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىنىڭ 1 جەلتوقساندا اشىلۋىنىڭ دا نىشاندىق ءمانى بار; ءدال وسى كۇنى العاشقى بۇكىلحالىقتىق قازاقستان پرەزيدەنتى سايلاۋى ءوتتى. وندا, 1991-دە, نازارباەۆقا سەنىم مانداتى بەرىلدى, ەندى رەسپۋبليكا ازاماتتارىندا سالتانات سەزىمى پايدا بولدى. سامميتكە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردەن جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارىپتەستەردەن 38 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, ءبىر ۆيتسە-پرەزيدەنت, جەتى ۇكىمەت ءتوراعالارىنىڭ ورىنباسارلارى, ون ءتورت مينيستر, سونداي-اق, بىرقاتار حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بار.
ەۋرو-اتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى تۇراقتى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, اۋعانستان پروبلەماسى, پريدنەستروۆە مەن تاۋلى قاراباق سياقتى «قيمىلسىز قالعان» داۋ-جانجالداردى شەشۋ ءسامميتتىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى بولدى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وندا سامميتكە قاتىسۋشىلار حەلسينكي اكتىسى مەن جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىندا, ۇيىمنىڭ باسقا دا قۇجاتتارىندا بەكىتىلگەن ەقىۇ-نىڭ مىندەتتەمەلەرىن, قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن راستادى. قاتىسۋشى ەلدەر وكىلدەرى ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمى (اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق, ادامي) بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋعا, جاۋاپكەرشىلىك كەڭىستىگىندە ورىن العان داۋ-جانجالداردى رەتتەۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى ۇلعايتۋعا, ادام قۇقىن قورعاۋعا, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرىنە تيىسىنشە جاۋاپ قايتارۋ مۇددەسىنە ساي ۇيىمعا جاڭاشا تىنىس بەرۋگە مىندەتتەندى. قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى بويىنشا, ولاردىڭ اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ, «حەلسينكي رۋحىن» جاڭا تاريحي جاعدايلاردا قايتا وركەندەتۋ ءسامميتتىڭ باستى قورىتىندىسى بولدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزدەسۋدى «استانا رۋحى» ايرىقشا بەلگىسىنە اينالعان «بۇكىل ەقىۇ قوعامداستىعى ءۇشىن تاريحي وقيعا» رەتىندە سيپاتتادى. ول ءسىرا, ىزگى نيەتتىلىك احۋالىن, ۇيىمنىڭ بۇرىنعى بەدەلىن قالپىنا كەلتىرۋگە دەگەن ورتاق ۇمتىلىستى مەڭزەگەن بولۋى كەرەك. جاس ەلوردا باستان وتكەرىپ جاتقان وزگەرىستەر رۋحىنا مەيمانداردى ورتاقتاستىرۋ دا بۇل رەتتە ەڭ سوڭعى كەزەكتەگى ماسەلە ەمەس ەدى. استانا كوز الدىمىزدا شەتقاقپاي قالعان قالاشىقتان قازىرگى زامانعى مەگاپوليسكە اينالىپ تۇلەۋدە. ول جاڭا دەموكراتيانىڭ تاڭداۋلىلار ۇستەلىنەن ورىن الۋعا دەگەن نيەتىن بەينەلەيدى. جەلتوقساننىڭ ايازدى كۇندەرىندە جينالعان الەمدىك ساياسات جۇلدىزدارىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پاش ەتكەن وسىنداي ۇلكەن دە ارتەكتى جينالىستى باسقارۋ ونەرى ۇلكەن اسەر قالدىردى. بەينەلەپ ايتقاندا, سالقىن تارتۋشىلىق پەن ءوزارا سىن-تالاپتاردىڭ ونداعان جىلدىق كەزەڭىنەن كەيىن «ساياسي ۇستەل باسىنا» قاتىسۋشىلار تاجىريبەلى «اسابانىڭ» تالپىنىسىمەن جاسالعان دوستىق احۋالىندا ەمىن-ەركىن كۇي كەشتى.
قازاقستاننىڭ استاناسىندا وتكەن «قايتا جۇكتەۋ» ايىپتاۋشىلىق سوزۋارلىقتان باس تارتىپ, ۇيىمدى ناقتى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋعا جاعداي جاسادى, ول ۋكراينانىڭ شىعىس جاعىندا ورىن العان قارۋلى قاقتىعىستار بارىسىندا مەيلىنشە كوكەيكەستى بولىپ شىقتى.
* * *
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بەدەلى حالىقارالىق ىستەردەگى قاۋىپتى داۋ-جانجالداردى شەشۋ كەزىندە سالماقتى فاكتورعا اينالىپ وتىرادى. 2014 جىلدىڭ جازى مەن كۇزىندە ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى داۋ-جانجالعا ارااعايىندىق جاساۋ پرەزيدەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى پاراعىنا اينالدى. كيەۆ بيلىگى مەن دونباسس قارۋلى جاساقتارىنىڭ تىرەسۋىنە اكەلىپ سوقتىرعان ۇزاق قانتوگىستەن كەيىن تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋى ودان بەتەر قيىنداي تۇسكەندەي ەدى. جانجالعا جاناما تۇردە تارتىلعان رەسەي بىتىمگەرشى رولىنە مۇلدە جاراي قويمايتىن. وسىنداي جاعدايدا بەدەلدى وڭىرلىك كۇش رەتىندەگى قازاقستاننىڭ ءرولى كۇرت وسە ءتۇستى. ەلدىڭ كيەۆپەن جانە ماسكەۋمەن بىردەي دوستىق بايلانىستارى بار, سونداي-اق, ەۋرووداقپەن جانە اقش-پەن اراداعى سەنىمدى قارىم-قاتىناستار دا بۇرىننان قالىپتاسقان. استاناعا الەمدىك جەتەكشى دەرجاۆالار وكىلدەرى ءجيى-ءجيى كەلە باستادى. پرەزيدەنت اقش پرەزيدەنتىمەن, گەرمانيا كانتسلەرىمەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-مينيسترىمەن جانە الەمدىك ساياسي ساحنانىڭ باسقا دا جەتەكشى ويىنشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. ودان ۆلاديمير پۋتينمەن قالاي جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەكتىگى, رەسەيلىك كوشباسشىدان نەنى كۇتۋگە بولاتىندىعى جونىندە اقىل-كەڭەستەر سۇرادى. ەكىجاقتى قارسىلىقتاردىڭ دامي تۇسۋىنە بايلانىستى ۋكرايناداعى داعدارىستى رەتتەۋدەگى قازاقستاننىڭ شەشۋشى ءرولى بارعان سايىن ايقىن بولا ءتۇستى».
«جاڭا باستامانى العا باستىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت نازارباەۆ بىرنەشە ساپار جاسادى, ولاردىڭ العاشقىسى ۋكرايناعا جاسالدى. «قازاقستان رەسەيگە دە, ۋكرايناعا دا بىردەي كوزقاراستا, بىزدە ءمۇددەلەر قاقتىعىسى جوق. مەن – ەش تاراپقا قولداۋ كورسەتپەيتىن, بەيتاراپ, قانداي دا ءبىر ۇلەس قوسا الاتىن ادال مەنەدجەرمىن», دەپ مالىمدەدى ول 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كيەۆكە ساپارى الدىندا.
22 جەلتوقساندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كيەۆكە كەلدى. پرەزيدەنت پوروشەنكومەن جانە ۇكىمەت باسشىسى ياتسەنيۋكپەن ۇزاق ساعاتتارعا سوزىلعان كەلىسسوزدەر ءجۇردى. قازاقستان كوشباسشىسى وزىمەن اڭگىمەلەسۋشىلەردىڭ داعدارىس احۋالىن شەشۋگە قالاي قارايتىنىن ءوز اۋىزدارىنان ەستىپ بىلگىسى كەلدى. مامىلە مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ ءۇشىن ول كيەۆتەن بىردەن ماسكەۋگە كەلدى. ودان سوڭ گەرمانيالىق كانتسلەر مەركەلمەن جانە فرانتسۋز پرەزيدەنتى وللاندپەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. وسىلايشا قازاقستان استاناسىندا ءتورت ەل كوشباسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىن وتكىزۋ يدەياسى تۋىندادى.
جارتى ايدان سوڭ, رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ جانە فرانتسيانىڭ كوشباسشىلارىنىڭ استانادا كەزدەسۋ تۋرالى قاعيداتتى كەلىسىمدەرىنە قول جەتكىزە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى گەرمانيا كانتسلەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن بەرلينگە اتتاندى. انگەلا مەركەل دە جانجالداسۋشى تاراپتاردىڭ مينسك كەلىسىمىن ناقتىلى ساقتاۋى جاعدايىندا نازارباەۆ باستاماسىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى.
بىراق وسىدان سوڭ كوپ ۇزاماي دونباسستا شيەلەنىس جاڭاشا قارقىن الىپ, ۇرىس قيمىلدارى ۇدەي ءتۇستى. سونىڭ الدىندا قول جەتكىزىلگەندەردىڭ بارىنە قاتەر ءتوندى. وسى ساتتە (21 قاڭتاردا) اقش پرەزيدەنتى وباما استاناعا تەلەفون شالدى. ول نازارباەۆقا ونىڭ داعدارىستى رەتتەۋدەگى سىندارلى ءرولى ءۇشىن, تاتۋلاستىرۋ ۇدەرىسىنە نەعۇرلىم ىقپالدى ساياساتكەرلەردى تارتا بىلگەنى ءۇشىن العىس ايتتى. وعان جاۋاپ رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى وباماعا ۋكراين ماسەلەسى بويىنشا ءبىتىم ىزدەۋ ىسىنە نەعۇرلىم بەلسەندى ارالاسۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردى. اڭگىمەلەسۋشى جاق قايعىلى وقيعانى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋدى جاقتايتىنىنا, مينسك كەلىسىمدەرىن ورىنداۋدىڭ ونىڭ كىلتى بولىپ تابىلاتىندىعىنا نازارباەۆتى سەندىردى. ول حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ كۇش-ءجىگەرىن جوعارى باعالادى جانە نازارباەۆتىڭ ءوزىنىڭ جانجالدى بەيبىت جولمەن شەشۋ جولىن ىزدەۋگە بەلسەندى اتسالىسۋىن ودان ءارى جالعاستىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان «نورماند پىشىنىندە» (ۋكراينا مەن رەسەي باسشىلارىنىڭ بەتپە-بەت ەمەس, جەتەكشى ەۋروپالىق ەلدەر كوشباسشىلارىنىڭ اراعا جۇرۋىمەن كەزدەسۋى) كەلىسسوزدەر وتكىزۋ يدەياسى اقىر سوڭىندا 2015 جىلدىڭ 11-12 اقپانىندا جۇزەگە استى. مينسكىدە وتكەن ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار بەرىك بەيبىتشىلىك ورناتۋعا جول اشۋ ماقساتىن كوزدەدى. ەگەر, ارينە, جاۋاپتى كوزقاراس باسىم ءتۇسىپ, ەگەر اتىستى توقتاتۋدى تاراپتار كۇش كورسەتۋ ارقىلى شەشۋگە دەگەن جاڭا تالپىنىس الدىنداعى تىنىس الۋ رەتىندە عانا قابىلداماسا.