وتكەن سەنبى كۇنى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆلاديمير تەلنوۆ پەن «ساياساتتانۋشىلارى كونگرەسى» قب باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارمان ەشمۇراتوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ولار تەڭگەنىڭ ەركىن باعامعا كوشۋى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىنىن جانە الەمدىك نارىققا جاساعان جاڭا قادام بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى.
ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان ۆ.تەلنوۆتىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, مۇناي باعاسى باررەلىنە 40 دوللاردان تومەن تۇسپەيدى. ول جونىندە كەيىنىرەك توقتالارمىز. ول اۋەلى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەيتىندىگى تۋرالى اڭگىمە سوڭعى ەكى جىل بويى ايتىلىپ كەلىپ, قۇنىنىڭ ناقتى ارزانداۋى وتكەن جىلدىڭ جاز ايىندا باستالعانىن تاپتىشتەدى. «ول ۋاقىتتا ءبىز فيۋچەرستىك باعا جايىندا ايتقان بولاتىنبىز. ياعني, مۇناي جەتكىزۋ ەرتەرەكتە جاسالعان كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن ەدى. سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مۇنى سەزىنە قويعان جوق. ال قازىر, 2015 جىلى وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جاسالعان فيۋچەرستەردى ورىندايتىن ۋاقىت جەتىپ وتىر. ناتيجەسىندە, وسى تومەندەۋدىڭ سالدارىنان ەكسپورت قىسقاردى. مۇنى ودان ءارى تاراتار بولساق, وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ەكسپورت كولەمى 42,3 ملرد. دوللاردى قۇراسا, بيىلدىڭ ءدال سول كەزەڭىندە ەلىمىز تەك 24,4 ملرد. دوللاردىڭ عانا «قارا التىنىن» سىرتقى ساۋداعا شىعاردى. ارينە, مۇنداي جاعداي بيۋدجەتكە, كومپانيالاردىڭ تابىسىنا اۋىر سوققى بولدى. ءسويتىپ, ولاردىڭ وڭتايلاندىرۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن بارىنشا قىسقارتۋعا ماجبۇرلەدى», دەدى ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ وكىلى.
سپيكەر اقش دوللارى ءجونىندە ايتىلىپ جۇرگەن كەيبىر جاڭساق پىكىرلەرگە دە ءوز ويىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. «دوللار ەشتەڭەمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن قاعاز دەيدى ول ۆاليۋتانىڭ ماڭىزىن ۇقپايتىن كەيبىرەۋلەر. بۇل پىكىر ونشا دۇرىس ەمەس. ارينە, قازىرگى ۋاقىتتا ول «التىن ستاندارتىنان» الشاقتادى. بىراق, دوللار قۇنى مۇناي قۇنىمەن تىعىز بايلانىستا تۇر. سول سەبەپتەن مۇناي ارزانداعان سايىن دوللاردىڭ قۇنى ارتا بەرمەك. بۇگىنگى قولدانىستاعى الەمدىك قارجىلىق جۇيە دە دوللاردى نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتىپ جاتىر. وسىنىڭ سالدارىنان الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ بارلىق كۇشى مۇنايدى تومەن باعادا ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالۋدا. مىنە, وسى جاعدايعا قاراپ, دوللارعا قاتىستى بارلىق ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ السىرەۋىن تۇسىندىرۋگە بولادى», دەدى ۆ.تەلنوۆ.
مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى مەن ارزانداۋى 30 جىلدا قايتالانىپ تۇراتىن كورىنەدى. ال قىمباتتاۋدىڭ شىرقاۋ شەگى 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا تۋرا كەلىپتى. ال ەندىگىدە تومەندەۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرۋى ىقتيمال. سوندىقتان ساراپشىلار مۇنايدىڭ تومەن باعاسى تاياۋ 5-15 جىل بويى ساقتالادى دەگەن بولجام جاساپ جاتقانىن جەتكىزدى. «بىرقاتار ساراپشىلار مۇناي ءداۋىرى اياقتالىپ كەلەدى دەپ سانايدى. انىعى, مۇنايدىڭ 80 پايىزى جانارماي رەتىندە پايدالانىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرى قاتتى دامىپ بارادى. استانانىڭ ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ءدال وسى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىنى تاعى ءمالىم. سالا ماماندارى 5 جىلدان كەيىن الەمدە قوزعالتقىشتاردىڭ 10 پايىزى وسى ەنەرگيا كوزىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى دەيدى. مۇنىمەن بىرگە, وپەك مۇنايدىڭ باررەلىن 30 دوللاردان دا ساتا الاتىنىن ايتىپ وتىر. يراننىڭ سانكتسيالار بۇعاۋىنان بوساۋى تاعى بار. وسى سەبەپتەر مۇناي نارىعىنداعى حال-احۋالدى قيىنداتىپ, مەتالدىڭ قۇنسىزدانۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. ويتكەنى, ونىڭ ءوندىرىسىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى جانارماي عوي», دەدى مامان.
وسى كەلەڭسىز جاعدايلار ءجونىندە اڭگىمەلەگەن ساراپشى, مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنان دا ءۇمىت جوق ەمەس ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سوڭعى ۋاقىتتا اقش تاقتا تاس مۇنايىن ءوندىرۋدى ەسەلەتىپ جىبەرگەن بولاتىن. ال ونىڭ ءوندىرۋ كەزىندەگى وزىندىك قۇنى 60 دوللاردى قۇرايدى ەكەن. دەمەك, الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى قولدانىستاعى شەكتى دەڭگەيدەن تومەندەپ كەتەر بولسا, وندا اقش-قا تاقتا تاس مۇنايىن ءوندىرۋ جانە وعان دەمەۋقارجى ءبولۋ ءتيىمسىز بولادى. «قارا التىننىڭ باعاسى ۇزدىكسىز قۇلدىراي بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ناقتى مىسال, ءبىر باررەلدىڭ باعاسى 60 دوللاردان تومەندەي باستاعاندا كوپتەگەن كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتتى. سەبەبى, ەشكىم دە پايداسىز, شىعىنعا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. ءبىر كەزدەرى مۇناي باعاسى 30, ءتىپتى 20 دوللاردان تومەن بولدى دەيتىندەر بار. بىراق, 10-20 جىل بۇرىن دوللاردىڭ قۇنى قازىرگىدەي قىمبات بولمادى. سوندىقتان, مۇناي باعاسى 40 دوللاردان تۇسپەۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. مۇنان ءارى تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا ويىما ءبىر ەكونوميستىڭ ءماندى ءسوزى ءتۇسىپ تۇر. ول تاس ءداۋىرى تاستىڭ تاۋسىلۋىمەن ەمەس, جاڭا وندىرىستىك جۇيەنىڭ كەلۋىمەن اياقتالدى, دەگەن ەدى», دەپ ءسوزىن قورىتتى ۆ.تەلنوۆ.
تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋدە ۇكىمەت بىرقاتار امال-شارالار قاراستىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن «ساياساتتانۋشىلار كونگرەسى» قب باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.ەشمۇراتوۆ جاڭا جاعدايعا تەزىرەك بەيىمدەلگەن ابزال ەكەنىن ايتتى. سويتە تۇرىپ, قارجى نارىعىنداعى ايىرباس باعامىن ەركىن ۇستاۋ – الەمدىك نارىققا جاڭا قادام بولىپ تابىلاتىنىن دا جەتكىزدى. «ەلىمىزدەگى تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى ەركىن ءدالىز نارىعىنا جىبەرىلۋىن الەمدىك نارىققا جاڭا قادام باسقانىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداعانىمىز ءجون. ول ەندى ەل ەكونوميكاسى مەن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ءتۇرلى جاعدايدا ءوز اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. ويتكەنى, الەمدىك نارىقتا باسەكە كۇشتى. ال باسەكە ءبىزدى شىڭداي تۇسەدى», دەدى.
سونداي-اق, مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت مۇمكىندىگىنشە وتاندىق كاسىپورىندارعا قول ۇشىن سوزاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. «ەلباسىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن ءوتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىستا پرەزيدەنتىمىز قانداي جاعداي بولسا دا اركەز تاباندىلىقپەن توتەپ بەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ارينە, ورايىن كەلتىرىپ, مەملەكەت وتانداستارىمىزعا كومەك قولىن سوزاتىندىعى ءسوزسىز. اسىرەسە, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە قاتىستى بانك سالىمشىلارىنىڭ ماسەلەسى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى كەرەكتىگىن ايرىقشا تاپسىرعانى ءمالىم», دەگەن ا.ەشمۇراتوۆ وتپەلى كەزەڭگە حالىقتى توزىممەن توتەپ بەرۋگە شاقىردى. بۇعان قوسا وتانداستارىمىزدى اقشا وپەراتسيالارىن ۇنەمى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمەن جۇرگىزۋگە شاقىردى. سەبەبى ەۋرووداق ەۋرومەن, رەسەي تۇرعىندارى رۋبلمەن جۇرگىزەدى ەكەن.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».