قاي ەلدىڭ دە بولماسىن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە بايلانىستى دەگەن قاعيدا بۇرىننان بار. دەمەك, بۇگىندە ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋدە بىلىكتى ماماندار, عىلىمي ونىمدەر مەن جەتىستىكتەردىڭ الار ورنى ەرەكشە بولسا كەرەك.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى جالپى عىلىم, ءبىلىم سالالارىندا كوپتەگەن رەفورمالىق ءىس-شارالار اتقارىلۋدا, ولاردىڭ نارىقتىق جۇيەگە ساي وسى ماڭىزدى سالا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىرعاندىعى دا ەش كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك. دەگەنمەن دە, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ماماندار دايىنداۋ, عىلىمي ونىمدەر شىعارۋ, جەتىستىكتەردى يگەرۋ جاعدايلارى كوڭىلگە قونىمدى بولا الماي وتىرعاندىعى دا بۇگىندە اششى بولسا دا شىندىق.
مىسالى, جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ باسىم بولىگىندە وقۋعا دەگەن ىنتالىلىقتىڭ تومەندىگى انىق بايقالادى, كوبىسى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان بىلىكتى مامان بولىپ شىعۋدان گورى, ايتەۋىر ديپلوم يەلەنۋدى ماقسات ەتەتىندىكتەرىن جاسىرمايدى. بۇعان كەي جاعدايلاردا ستۋدەنتتەردى دە كىنالاۋعا بولمايتىن سياقتى, ياعني مەنىڭ ويىمشا باستى سەبەپ ولاردىڭ كەلەشەك ماماندىعىنا ساي جۇمىسقا ورنالاسۋى مەن قىزمەت ساتىلارىنا كوتەرىلۋ مۇمكىندىكتەرىنە سەنىمسىزدىكتەرىندە دەپ ويلايمىن. اتاپ ايتقاندا, بۇرىندا, جوسپارلى ەكونوميكا جۇيەسىندە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى تۇگەلدەي ارنايى جولدامامەن ماماندىعىنا ساي قىزمەتكە ورنالاستىرىلاتىن, سونداي-اق, قىزمەتتەرىن تومەننەن باستاپ, تاجىريبە جيناي ناتيجەلى اتقارعاندارى باسشىلىق لاۋازىمدارعا تاعايىندالىپ, قىزمەتتەرى ساتىلاپ وسەتىن.
ەلباسىمىز, جاس مامانداردىڭ بىردەن جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە ورنالاسىپ الماي, قانداي دا بولماسىن ماماندىق يەگەرلەرىنىڭ ەڭبەك جولىن تومەننەن باستاۋى كەرەكتىگىن ەلدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇلت جوسپارىندا ناقتى اتاپ كورسەتتى, شەگەلەپ ايتتى. وسىعان وراي, قانداي دا بولماسىن ماماندىق يەگەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك ەڭبەك جولىن ماماندىق ساتىسىنىڭ تومەنىنەن باستاۋعا ىقپال ەتەتىن جۇيەنى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى.
ەكىنشىدەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى اقىلى وقۋ جۇيەسىنىڭ دە پايداسى مەن زيانى تەڭەسىپ تۇرعانعا ۇقسايدى, ياعني ءبىر جاعىنان اتا-انالارى قالتالارىنان اقشالارىن تولەپ وقىتقاننان كەيىن ستۋدەنتتەر دە ساپالى ءبىلىم الۋعا ق ۇلىقتى بولادى. دەگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان, وقۋ ورنى باسشىلىعى مەن وقىتۋشىلار تاراپىنان اقىلى توپ وقۋشىلارىنا دەگەن ەرەكشە كوزقاراستى سەزىنگەن ستۋدەنتتەر ساباق ۇلگەرىمى جاعدايىنا ونشا باستارىن اۋىرتا قويمايتىن سياقتى. وسىعان وراي, اقىلى وقۋ جۇيەسىن تەك ەلىمىزدەگى جوعارى رەيتينگتى, ۇلتتىق مارتەبەلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە عانا قالدىرىپ, باسقا وقۋ ورىندارىندا ءوندىرىس سۇرانىستارىنا ساي (كۆوتا), مامانداردى اقىسىز وقىتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرسا, ەلىمىزدە تاپشى ماماندىقتار بويىنشا باسەكەلەستىك دەڭگەيى دە ءبىرشاما ارتار ەدى.
سونىمەن قاتار, نارىقتىق ەكونوميكادا ءبىرشاما اۋىلشارۋاشىلىق ماماندىقتارى ءتيىستى دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە بولا الماي, بۇل سالا ماماندىقتارى بويىنشا ءبىرشاما ناقتىلاۋ, بىرىكتىرۋ جانە رەتتەۋ ءىس-شارالارىن اتقارۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. مىسالى, زووتەحنيك, اگرونوم ماماندىقتارىن نەگىزگى قىزمەتتەرى سايكەستىلىگىنە ساي, بىرىكتىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋشى-مەنەدجەر دەگەن ماماندىقتى ەنگىزسە, بۇل بىرىكتىرىلگەن ماماندىقتىڭ بەدەلى دە, تيىمدىلىگى دە ارتار ەدى.
ۇشىنشىدەن, بۇگىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ وندىرىستىك پراكتيكا وتەتىن جەرلەرى كوپ جاعدايدا تالاپقا ساي كەلمەيدى, ياعني بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە كەلەشەك وقۋ ورىندارىندا دايىندالعان ماماندىقتار ساپالىق كورسەتكىشتەرىنە ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وسىعان وراي, بۇگىندە جەكەلەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى ارنايى تاجىريبە شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋعا تالپىنىس جاساپ جاتقانعا ۇقسايدى. بىراق تا, بۇل ءىس-شاراعا شاشىراندى جاعدايدا ايتارلىقتاي قارجى جۇمسالاتىندىعىن ايتپاعاندا, جاساقتالماقشى شاعىن شارۋاشىلىقتار, كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ءتۇرلى اۋىلدىق ايماقتارىندا قىزمەت اتقاراتىن بۇگىنگى ستۋدەنتتەرگە ءتيىستى دەڭگەيدە تاجىريبە جيناقتايتىن ورتالىق بولا المايدى.
سوندىقتان دا, ەلىمىزدە وڭىرلىك, (وبلىستىق) اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-ءوندىرىستىك بىرلەستىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل قۇرىلىم, بىرىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىن دايىنداۋدا وڭىرلىك تاجىريبە جيناقتاۋ بازاسى بولسا, ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇجىمدارىنىڭ دا تاجىريبە شارۋاشىلىقتارى مىندەتتەرىن اتقارار ەدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماماندار دايىنداۋدا كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى ستۋدەنتتەرگە مەيلىنشە قونىمدى ساباق بەرۋ جاعدايى بولسا كەرەك. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ بارىسىندا العان ءبىلىم دارەجەسىن باعالاۋدا ادىلدىكتى, جاريالىلىقتى قالىپتاستىرۋ مەن بۇل باعىتتا كەيبىر كەلەڭسىزدىك جاعدايلاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى جۇيە قىزمەتتەرى كەڭىنەن قولدانىلا باستاعان, ياعني بۇل دەگەن زامان تالابىنا ساي قۇپتارلىق جايت. بىراق وسىناۋ شەتەلدىك وزىق تاجىريبەنىڭ بۇگىنگى قولدانىستاعى جاعدايى بۇل ماڭىزدى ءىس-شاراعا وقىتۋشىلار ارالارىندا تەڭ دارەجەدە ناقتى جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتتەرىنىڭ ايقىندالماعاندىعىنان, ياعني تومەنگى بۋىن وقىتۋشىلارعا (اسسيستەنت, لابورانت) كوپتەپ جۇكتەلۋىنەن, ءجيى ينتەرنەت جۇيەسىنە ەنۋ قيىندىقتارىنان, فورمالدىلىق جاعى باسىم بولىپ, اتىنا ساي بولماي وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ارينە, جاڭادان ەنگىزىلگەن جۇيە كەمشىلىكتەرىنىڭ بولۋى زاڭدىلىق, بىراق تا ءبىز بۇل جاعدايدىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا كەرى اسەرىنىڭ ارتا بەرەتىندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە بىلىكتى ماماندار مەن قوسا عىلىمي ونىمدەر مەن جەتىستىكتەردىڭ دە اسا قاجەتتىلىگى ەش كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. دەگەنمەن دە, سوڭعى كەزدەردە بۇل باعىتتا, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا شەتەلدىك ءونىمدەر مەن تاجىريبەلەرگە شامادان تىس ەلىكتەۋشىلىكتىڭ بەل الۋى, وتاندىق قۇندى عىلىمي جەتىستىكتەر مەن تاجىريبەلەردى وندىرىستە پايدالانۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. الەمدىك تاجىريبەدەن دە بەلگىلى بولعانداي, ءار ەلدىڭ وزىندىك ەكونوميكالىق دامۋى, ادەت-عۇرپى, سالتى (مەنتاليتەتى), سياقتى ەرەكشەلىكتەرى بولادى. مىسالى, كەڭ-بايتاق ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى وڭىرلەرى بويىنشا دا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى دامۋى جۇيەلەرىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بار. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تامىرى تەرەڭدە جاتقان, جەرىمىز, تابيعاتىمىز, حالقىمىز ەرەكشەلىكتەرىنە ساي قالىپتاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبەسىنە ساي نەگىزدەلگەن وزىندىك جۇيەنى نارىقتىق جاعدايدا جەتىلدىرە بەرۋ باستى باعىت دەپ ەسەپتەيمىن.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە عىلىمي ورتادا تيىمدىلىگى تاجىريبەدە دالەلدەنگەن وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, شەتەلدىك, ونىڭ ىشىندە, ەۋروپا ەلدەرى عىلىمي جۋرنالدارىندا جاريالانباسا قۇندى دەپ ەسەپتەلمەيدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان, ياعني وزدەرىنە دەگەن وسىنداي ۇتىمدى جاعدايدى ءتيىمدى پايدالانا الاتىن شەتەلدىكتەر عىلىمي باسپالارىندا ءبىزدىڭ عالىمدار ەڭبەكتەرىن جاريالاۋدى ولاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەمەس, ول ءۇشىن اقى تولەۋ كولەمىمەن بايلانىستىرا بيزنەستىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدىرعانعا ۇقسايدى.
سونداي-اق, عىلىمي سالانى گرانتتى جانە ماقساتتى قارجىلاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ دە كوپتەگەن تۇيتكىلدەرى سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا, بۇل ماسەلەدە دە شەتەلدىك ساراپشىلار پىكىرلەرىنە تابىنۋشىلىق باسىم, ياعني شەتەلدىكتەردىڭ ءوز ەلدەرى عىلىمي دامۋ دەڭگەيى مەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى جاعدايىنا بەيىمدەلگەن جۇيە بىزدە دە قولدانىس تاۋىپ, اتاپ ايتقاندا, گرانتتى قارجىلاندىرۋدا تەك قانا – 27, ال ماقساتتى قارجىلاندىرۋدا 35-تەن كەم ەمەس بالل العان عىلىمي جوبا عانا كەلەشەك قاراۋ ساتىسىنا وتەدى ەكەن. دەمەك, ياعني بۇل باللدى كىمدەر, قاي ۋاقىتتا, قانداي تارتىپپەن انىقتايتىندىعى بەلگىسىز, ءسويتىپ, الدىن الا جەڭىمپازدار انىقتالىپ قوياتىنعا ۇقسايدى. 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي سالانى قارجىلاندىرۋ جاعدايى بويىنشا بۇگىندە ەلىمىز عىلىمي قىزمەتكەرلەرى اراسىندا تۋىنداعان نارازىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا ما دەپ ويلايمىن.
وسى ماقالا اۆتورى دا 2015-2017 جىلدارعا عىلىمدى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا ەكى عىلىمي جوبانى ءتيىستى تالاپتارىن تولىقتاي ورىنداي وتىرىپ ۇسىنعان بولاتىن. قىسقاشا ايتقاندا, ءبىرىنىڭ مازمۇنى بۇگىندە شەتەلدەردەن اكەلىنگەن ءىرى قارا مال ونىمدىلىگىن وتاندىق مال تۇقىمدارىمەن سالىستىرمالى, ەكىنشىسى شەتەلدىك جوعارى ونىمدىلىكتى مالداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز جاعدايىندا شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ مەرزىمىن زەرتتەي وتىرىپ, تيىمدىلىكتەرىن انىقتاۋ بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوبالار كونكۋرستىڭ باستاپقى ساتىسىنا دا جەتپەي قالدى جانە سەبەبى دە بەلگىسىز.
مەنىڭ ويىمشا, بۇگىنگى بىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى جاعدايىندا عىلىمي سالانى قارجىلاندىرۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە قولدانبالى عىلىمي جوبالارعا, ولاردىڭ وندىرىستەگى تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك سياقتى. وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي سالاسىن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن تۇبەگەيلى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, عىلىمي جوبالار تاقىرىپتارى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى سۇرانىستارىنا ساي مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان الدىن الا انىقتالىپ وتىرسا, ەكىنشىدەن, كونكۋرستىڭ باسىنان باستاپ اقىرىنا دەيىن تۇراقتى سالالىق, بىلىكتى وتاندىق, شەتەلدىك عالىمدار مەن ەلىمىزدىڭ ءار اۋىلشارۋاشىلىق ايماقتارى بويىنشا تاجىريبەلى مامانداردان قۇرالعان كوميسسيا قۇرامىندا كونكۋرس جەڭىمپازدارى جاريالىلىق جاعدايدا اتقارىلسا, ۇشىنشىدەن, كونكۋرس جەڭىمپازى اتانباعان جوبالارعا دا نەگىزگى سەبەپتەرى جازباشا تۇردە جەتكىزىلسە بۇل ءىس-شارا تيىمدىلىگى ەسەلەپ ارتار ەدى.
سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ دامۋىندا وعان بولىنەتىن قارجى كولەمىنىڭ دە ماڭىزى جوعارى. وكىنىشكە قاراي, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنا دەگەن بۇرىننان قالىپتاسقان كوزقاراستىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك, 2015-2017 جىلدارى بۇل سالاعا دەگەن قارجى كولەمىنىڭ وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا 40-50%-عا دەيىن ازايتىلاتىندىعى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر (اتالعان مەرزىمگە قارجى كولەمى ءالى تولىق انىقتالماعان). بۇل انىق بولسا, ونسىز دا كەنجەلەپ كەلە جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنا ايتارلىقتاي تەجەۋ سالاتىن جاعداي دەپ ەسەپتەيمىن.
سونداي-اق, بۇگىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى قۇندىلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ارالارىنداعى شىنايى نارىقتىق بايلانىستىڭ تولىقتاي قالىپتاسپاۋى بولىپ وتىر.
اتاپ ايتقاندا, بۇگىندە ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن قۇرىلىمداردا بۇرىنعىداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ مۇمكىن بولا بەرمەيدى, سوندىقتان دا, جوعارىدا اتالعان وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىكتەرىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قوسا ولاردى وندىرىستىك سىناقتان وتكىزىپ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا پايدالانۋعا ءتيىمدى جاعدايدا, كەپىلدەمەمەن ەكى جاقتى جاۋاپكەرشىلىكتەرى ايقىندالعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە اتقارار بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي تيىمدىلىگى مەن بەدەلى ەسەلەپ ارتادى.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنى ەكونوميكا جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى استانا بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.