كونستيتۋتسيا قورعايدى جانە مىندەتتەيدى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىگىن جاريالاعان كەزدەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ, سونىڭ ىشىندە سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. سول جىلداردان باستاپ سوت سالاسىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءوز الدىنا دەربەس ءبىر تارماعى – سوت بيلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول سالعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
قازاقستان ءوزىن الەمدىك قۇقىقتىق كەڭىستىكتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ورنىقتىرۋى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار جاساۋى, ەكونوميكانىڭ جاڭاشا سيپاتىنىڭ قالىپتاسۋى سوت جۇيەسىنىڭ تۇبىرىمەن وزگەرۋىنىڭ نەگىزگى العىشارتى بولدى.
بۇل كەزەڭدە سوت جۇيەسىنىڭ زاڭناماسىن نەگىزىنەن كسرو كونستيتۋتسياسى, سوت قۇرىلىمى, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭدار قۇرادى. وسى زاڭدار بويىنشا سوت تورەلىگىن جالپى يۋريسديكتسيا سوتتارى مەن تورەلىك سوتتار اتقاردى. كادرلاردى ىرىكتەۋ جانە سوتتاردىڭ جۇمىسىن ماتەريالدىق-قامتاماسىز ەتۋ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ, سوت قاۋلىلارىن ورىنداۋ جونىندەگى كومەكشى قىزمەتتەر, ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر ادىلەت ورگاندارىنا جۇكتەلدى.
جەكەلەگەن – ساناتتاعى ىستەردەن باسقا ىستەر ءبىرىنشى ساتىداعى سوت – اۋداندىق سوتتاردا قارالدى, ولاردىڭ شەشىمدەرىنە كاسساتسيالىق تارتىپپەن وبلىستىق سوتتىڭ القاسىنا, ال قاداعالاۋ تارتىبىمەن – وبلىستىق سوتتىڭ تورالقاسىنا, جوعارعى سوتتىڭ القالارىنا, تورالقاسىنا نەمەسە پلەنۋمىنا شاعىم بەرۋگە (نارازىلىق كەلتىرۋگە) بولاتىن ەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاسالعان تالداۋ, ونىڭ قالىپتاسۋ سەرپىنى مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى بولعانىن كورسەتەدى. ادەتتە مۇنداي قۇجاتتارعا مەملەكەتتىك باعدارلامالار, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمدامالارى جاتادى.
تۇتاستاي العاندا, ەگەمەن قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋدى مىناداي كەزەڭدەرگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
1-كەزەڭ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى. ول سوت بيلىگىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن بەكىتىپ بەردى. وسى كونستيتۋتسيا بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوت, جوعارعى سوت, جوعارى تورەلىك سوت پەن تومەنگى ساتىداعى سوتتار سوت تورەلىگى ورگاندارىنا جاتقىزىلدى. قانداي دا بولماسىن وزگە ورگاننىڭ نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ سوت بيلىگى فۋنكتسيالارىن وزىنە الۋعا قۇقىلى ەمەستىگى, سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن بەلگىلەنەتىندىگى, ناقتىلى ىستەر بويىنشا سوت ءتورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرمەيتىندىگى, سۋديالارعا ەشكىمنىڭ تيىسپەۋى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر اتاپ كورسەتىلدى. نەگىزىنەن 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە قوعامدا دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ دامۋىنا ماڭىزدى ىقپال ەتتى.
كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 1994 جىلعى 12 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. وندا جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە حالىقارالىق مارتەبەسىنە اناعۇرلىم تولىق ساي كەلەتىن سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالدى. باعدارلامانىڭ باستى ۇستانىمى سوت قۇرىلىسى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى قايتا قۇرۋعا, ماتەريالدىق جانە ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە نەگىزدەلدى.
سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ شىن مانىندە جارىسپالىلىعىن ورنىقتىرۋ, سوتتى دالەلدەمەلەردى جيناۋ مىندەتىنەن بوساتۋ, سوت قىزمەتىنەن ايىپتاۋشىلىق بەلگىلەرىن الىپ تاستاۋ, سوتتاردى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرە وتىرىپ, بارىنشا مامانداندىرۋ كوزدەلدى. حالىق زاسەداتەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ تاراتىلاتىنى, سۋديالاردى كونكۋرسپەن ىرىكتەۋگە جول بەرىلەتىندىگى بەلگىلەندى. جوعارعى سوت بىرىڭعاي سوت جۇيەسىندەگى جوعارى سوت ساتىسى دەپ تانىلدى.
2-كەزەڭ. 1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتتى كەپىلدىكتەرىنىڭ بولۋىن قاراستىردى. تورەلىك سوتتار جۇيەسى تاراتىلىپ, ولاردىڭ فۋنكتسيالارى جالپى يۋريسديكتسيا سوتتارىنا بەرىلدى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جارلىعى سوتتار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن, سونىڭ ىشىندە سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن ايقىنداپ بەردى. بۇل جارلىق ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىندەگى كوپ جىلعى پىكىرتالاستىڭ قورىتىندىسى ءىسپەتتەس بولدى.
وندا: سۋديانى قۇرمەتتەمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ, سۋديالارعا ەشكىمنىڭ تيىسپەۋى, سۋديالاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن توقتاتا تۇرۋدىڭ جانە توقتاتۋدىڭ نەگىزدەرىن ورنىقتىرۋ, سۋديانىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋ جاعدايلارىنان باسقا كەزدە ءمانى بويىنشا قارالعان نەمەسە وندىرىسىندە تۇرعان ىستەر بويىنشا قانداي دا ءبىر تۇسىنىكتەمە بەرۋگە مىندەتتى ەمەستىگى, سۋدياعا سوتتان تىس فۋنكتسيالار مەن مىندەتتەردى جۇكتەۋگە تىيىم سالۋ قاراستىرىلدى. سۋديالاردىڭ زاڭ جۇزىندە وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, بەدەلىن بەكىتتى. ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ زاڭعا قايشى شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن سوتتا داۋلاۋعا بەت بۇرۋى – سوتقا دەگەن سەنىمنىڭ ءوسۋىن كورسەتتى. جەرگىلىكتى سوت سۋديالارىن ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاعايىنداۋى, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋى ەنگىزىلدى. تاريحتا العاش رەت سۋديالار تۇراقتى مەرزىمگە تاعايىندالدى, بۇل ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگىن اناعۇرلىم كۇشەيتتى. سونىمەن قاتار, ادىلەتتى دە بۇلجىماس سوت شەشىمدەرىن شىعاراتىن بىلىكتى, تاۋەلسىز سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ تەتىگى جاسالدى.
سوت جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋى 2000 جىلعى 25 جەلتوقساندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا وراي جاڭا قارقىن الدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ كەزەكتى كەزەڭىنە جول اشتى. زاڭدا رەسپۋبليكاداعى سوت قۇرىلىمىنىڭ ءپرينتسيپتى جاڭا نورمالارى, سوتتاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ تارتىپتەرى بەلگىلەندى. اتاپ ايتقاندا, جوعارعى سوتتىڭ شارۋاشىلىق جانە ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى القالارى بىرىكتىرىلىپ, اسكەري القاسى تاراتىلدى, مۇنىڭ ءوزى ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىندا قاراستىرىلعانداي, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى بەلگىلى ءبىر ىزگە تۇسىرۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا سوت جۇيەسى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 10 جىل تولاتىنىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
سۋديالاردىڭ تەك سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋىن, سوتقا ءتان ەمەس قىزمەتتەرمەن سوتتاردىڭ اينالىسپاۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” 2000 جىلعى 12 قازانداعى جارلىعىمەن جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت (بۇدان ءارى – كوميتەت) قۇرىلىپ, سوتتاردىڭ قىزمەتىن جانە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسيالارى ادىلەت مينسترلىگىنەن الىنىپ, وسى كوميتەتكە بەرىلدى.
كوميتەت پەن وبلىستارداعى سوتتار اكىمشىلەرى ۇيىمدىق, قارجىلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق فۋنكتسيالاردى ورىنداي وتىرىپ, جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنان تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى.
3-كەزەڭ. 2002 جىلى سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. تۇجىرىمدامادا سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى كريتەريلەرى تاعى دا ايقىندالدى.
سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك, يۋۆەنالدىق (كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى بويىنشا) جانە باسقا دا ارناۋلى سوتتار ينستيتۋتىن دامىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ, سونداي-اق ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما ادىستەرىن, مىسالى, ارالىق سوتتاردىڭ قىزمەتىن زاڭمەن رەتتەۋ, ولاردى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتا وتىرىپ, قاراستىرۋ كوزدەلدى.
اتالعان تۇجىرىمداماعا سايكەس, پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارىمەن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك سوتتار, الماتى قالاسىندا مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوت جانە استانا جانە الماتى قالالارىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار قۇرىلدى. جالپى العاندا, سوتتاردى مامانداندىرۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ شەگىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
سوت جۇيەسىندەگى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە وراي, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ دە زاڭنامالىق تۇعىرى جاسالدى. 2006 جىلعى 16 قاڭتاردا “القابيلەر تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭدار قابىلدانىپ, اسا اۋىر قىلمىستار تۋرالى ىستەر بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى قاراۋعا القابيلەردىڭ قاتىسۋى قاراستىرىلدى.
سونىمەن قاتار, ازاماتتىق قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى ادىستەرىن ەنگىزۋ ماقساتىندا 2004 جىلعى 28 جەلتوقساندا “ارالىق سوتتار تۋرالى” جانە “حالىقارالىق كوممەرتسيالىق تورەلىك تۋرالى” زاڭدار قابىلداندى. بۇل زاڭدار داۋلاردى سوتتان تىس شەشۋ ءتارتىبىن قاراستىرادى.
4-كەزەڭ. 2007 جىلعى 21 مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قۋاتتى تەتىگىنە, سونىڭ ىشىندە قاماۋعا الۋعا سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جانە سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدى رەتتەيتىن جاڭا زاڭدار توپتاماسى قابىلداندى.
“قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” 2008 جىلعى 5 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قاماۋعا الۋدى سانكتسيالاۋدى سوتتىڭ ەرەكشە قۇزىرىنا بەرۋ قاراستىرىلدى.
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە جانە قىلمىستىق ءىس ءجۇرگىزۋ كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” 2009 جىلعى 10 ءشىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اياسى قىسقارتىلىپ, ول تەك ادامداردىڭ قازا بولۋىنا ۇشتاسقان تەررورلىق قىلمىستار ءۇشىن, سونداي-اق سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن قولدانىلاتىن بولىپ شەكتەلدى.
انىقتاۋ مەن الدىن الا تەرگەۋدىڭ سوت پەن پروكۋراتۋرادان ءبولىنۋىن قاراستىراتىن كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ الىنىپ تاستالۋى تەرگەۋ ءىس-ارەكەتتەرىن جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەيتىن جەدەل - ءىزدەستىرۋ شارالارىن سانكتسيالاۋدى سوتتاردىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋ جولىمەن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىسىندا سوت باقىلاۋىنىڭ شەگىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭعا 2008 جىلعى 17 قاراشادا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى رەسپۋبليكانىڭ سوت جۇيەسى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا بولدى. وسى زاڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. سونىمەن قاتار, 2009 جىلعى 10 جەلتوقساندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ قابىلدانىپ, 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. وسى زاڭعا سايكەس, اۋداندىق سوت – ءبىرىنشى ساتىداعى سوت, وبلىستىق سوت – اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىداعى سوت, جوعارعى سوت – تەك قاداعالاۋ ساتىسىنىڭ سوتى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى. وزگە دە بىرقاتار وڭ وزگەرىستەر جاسالدى.
مىنە, وسىلايشا, جاڭا تۇرپاتتى سوت جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى مىندەت بۇگىنگى تاڭدا ءوز شەشىمىن تاۋىپ, سوت ورگاندارى ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى نىعايتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
قورىتا ايتقاندا, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالىپ بەلگىلەنگەن قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋ – ەلىمىزدە سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ دەڭگەيىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ سەنىمدى قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى.
عالىمجان قوزىباقوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى اپپاراتى
باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.