جاز ايلارى تۋىسىمەن اتا-انالار بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ءارى قىزىقتى وتكىزۋ قامىنا كىرىسىپ كەتەدى. مۇندايدا ءىرى ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى وقۋدان ويى بولىنگەن بالالاردىڭ نەگىزگى توپتاساتىن ورتاسىنا اينالادى. كەلۋشىلەر سانى ەسەلەپ ارتاتىن شاقتا ويىن الاڭدارى مەن اتتراكتسيونداردىڭ قاۋىپسىزدىگى, تازالىعى مەن قىزمەت ساپاسى قانشالىقتى تالاپقا ساي؟ جىلتىراعان جارناما مەن شات كۇلكىنىڭ تاساسىندا قانداي قاۋىپ-قاتەر بۇعىپ جاتىر؟
جاقىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مارحابات جايىمبەتوۆ, مۇقاش ەسكەندىروۆ, قايرات بالابيەۆ, ءابۋتالىپ ءمۇتالى بۇل ماسەلەنى جوعارى دەڭگەيدە بىرلەسىپ كوتەرىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. ولاردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە شامامەن 7,9 ملن شارشى مەتر ساۋدا الاڭى مەن 70 مىڭعا جۋىق ساۋدا نىسانى جۇمىس ىستەيدى.
قاتارداعى كۇندەردىڭ وزىندە ءىرى ورتالىقتارداعى بالالار ويىن الاڭدارىنا كەلۋشىلەر سانى 100 مىڭعا جۋىقتاسا, دەمالىس پەن مەرەكە كۇندەرى, ءدال قازىرگىدەي جازعى ماۋسىمدا بۇل كورسەتكىش ەكى-ءۇش ەسەگە دەيىن ارتادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – زاڭدىق قانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تىكەلەي مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگى.
پارلامەنتتەن جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا حالىق قالاۋلىلارى بالالار دەمالىس ايماقتارىنىڭ ءتورت بىردەي وزەكتى ماسەلەسىن اشىق كورسەتتى: ويىن الاڭدارىنىڭ جوعارعى قاباتتاردا ورنالاسۋىنىڭ قاۋىپتىلىگى; سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتاردىڭ تومەندىگى; قىزمەتكەرلەردىڭ (وپەراتورلاردىڭ) كاسىبي دايارلىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى; باعا ساياساتىنداعى اشىقتىقتىڭ جوقتىعى مەن الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جەڭىلدىكتەردىڭ ءبىرىزدى بولماۋى.
«لوگيكاعا سۇيەنسەك, ساۋدا ورتالىقتارىندا ەڭ قىمبات ورىن – ءبىرىنشى قابات. سەبەبى ادام ەڭ كوپ جۇرەتىن جەر – سول. قابات جوعارىلاعان سايىن جالعا الۋ ارزاندايدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كينوتەاتر مەن بالالار الاڭى ادەيى جوعارىعا قويىلادى. سەبەبى ادامدار سول جاققا بارا جاتىپ, جولدا دۇكەندەردى ارالاپ وتەدى. بىراق مۇنداي «تيىمدىلىك» قاۋىپسىزدىككە قايشى. ادام كوپ جينالاتىن ورىندار ءبىرىنشى قاباتتا بولعانى دۇرىس. سەبەبى شىنايى ومىردە كەيبىر قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالماي جاتادى. سانيتارلىق جاعداي دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بالالار قولىمەن ۇستاپ, بىرگە وينايتىن جابدىقتار تازالىق ساقتالماعان جاعدايدا كوزگە كورىنبەيتىن قاۋىپ كوزىنە اينالادى. جۇيەلى زالالسىزداندىرۋدىڭ جوقتىعى ءتۇرلى ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىنا جول اشۋى مۇمكىن. مەيرامحاناداعى بالالار الاڭدارىنىڭ سانيتارلىق تالاپتارى دا – ۇلكەن ماسەلە. ال بۇل – بالانىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتەر», دەيدى دەپۋتاتتار.
كوتەرىلگەن ماسەلەنى نازارىنا العان پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ رەسمي جاۋابىنا سۇيەنسەك, بۇل باعىتتا قۇقىقتىق نەگىز قالانعان. ونىڭ ايتۋىنشا, «قوعامدىق عيماراتتار مەن قۇرىلىستار» قۇرىلىس نورمالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, بالالاردىڭ ويىن-ساۋىق, ءبىلىم بەرۋ ءۇي-جايلارى (الاڭدارى) مەن اتتراكتسيونداردى ءبىرىنشى قاباتتا ورنالاستىرۋ قاجەت. الايدا مۇندا ۇلكەن قۇقىقتىق تۇيتكىل بار. «قۇرىلىسقا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ, كەلىسۋ, بەكىتۋ ءتارتىبى جانە قۇرامى» دەگەن قۇرىلىس نورمالارىنىڭ 5.18-تارماعى بويىنشا, ەگەر عيماراتتىڭ جوباسى جاڭا ەرەجە ەنگىزىلگەنگە دەيىن بەكىتىلىپ, قۇرىلىسى باستالسا, وعان جاڭا مەملەكەتتىك نورماتيۆتەردىڭ كۇشى جۇرمەيدى. دەمەك, بۇل تالاپ تەك 2018 جىلدان كەيىن سالىنعان جاڭا نىساندارعا عانا قولدانىلادى.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«2026-2030 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىمداماسىندا اتتراكتسيونداردى قاۋىپتى تەحنيكالىق قۇرىلعىلار ساناتىنا جاتقىزا وتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە رەگلامەنتتەۋ, سونداي-اق اتتراكتسيونداردىڭ يەلەرى مەن وپەراتورلارىنىڭ ازاماتتاردىڭ ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا نەمەسە مۇلكىنە زيان كەلتىرەتىن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى شارالار قاراستىرىلعان. وسىلايشا, بالالار ويىن الاڭدارىن قاۋىپسىز ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى قۇرىلىس سالاسىنداعى ءتيىستى مەملەكەتتىك نورماتيۆتەرمەن رەتتەلگەن», دەيدى و.بەكتەنوۆ.
سونىمەن قاتار ويىن الاڭدارىنداعى جابدىقتار مەن ويىنشىقتار – تازالىق ساقتالماعان جاعدايدا ۇلكەن ينفەكتسيا كوزى. جۇيەلى زالالسىزداندىرۋدىڭ جوقتىعى, اسىرەسە تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ جانىنداعى شاعىن ويىن بۇرىشتارى بالا دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتەر توندىرەدى. دەپۋتاتتار بۇل جابدىقتاردى كۇنىنە كەمىندە ەكى رەت مىندەتتى تۇردە زالالسىزداندىرۋ نورماسىن جانە ليتسەنزيا الۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى, سونداي-اق قاجەت بولعان جاعدايدا قۇزىرلى ورگاندارمەن تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى اي سايىن تەكسەرۋ جوسپارىن بەكىتىپ, اقپاراتتى كوپشىلىككە جاريا ەتۋدى ۇسىندى.
بۇل رەتتە اتقارۋشى بيلىك قولدانىستاعى سانيتارلىق قاعيدالارعا سايكەس, پايدالانىلعان ويىنشىقتار مەن جابدىقتاردى وڭدەۋ كۇندەلىكتى جۇرگىزىلەتىنىن العا تارتادى. بۇعان قوسا «اتتراكتسيونداردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» ەاەو تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس, سىرعاناقتار, باتۋتتار مەن اتكەنشەكتەر سياقتى بارلىق م ۇلىك مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋدان وتۋگە ءتيىس. الايدا ۇكىمەت باسشىسى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى بۇدان ءارى قاتايتۋ, مىسالى, دەپۋتاتتار ۇسىنعان ليتسەنزيالاۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 82-بابىنا ساي, الدىمەن رەتتەۋشى اسەردى تالداۋ ءراسىمىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. ياعني تەكسەرىستى جيىلەتۋ ءۇشىن الدىمەن بيزنەستىڭ جاعدايى دا تارازىلانۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – قىزمەت كورسەتۋشى پەرسونالدىڭ بىلىكتىلىگى. توتەنشە جاعداي ورىن السا, بالالاردى ۇرەيگە بوي الدىرماي, قاۋىپسىز جەرگە شىعارا الاتىن مامان كەرەك.
«ەڭبەك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس, قىزمەتكەرلەردى كاسىبي وقىتۋدىڭ قاجەتتىگىن جۇمىس بەرۋشى ءوز بەتىنشە ايقىندايدى. كاسىبي وقىتۋ ۇيىمنىڭ وزىندە, بەيىندىك وقۋ ورىندارىندا نەمەسە كادرلاردى دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن وزگە دە ۇيىمداردا جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. «ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ادامدار كوپ جينالاتىن نىسانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى توتەنشە جاعدايلار كەزىندەگى ءىس-قيمىل ءتارتىبىن بىلۋگە مىندەتتى. «اتتراكتسيونداردىڭ قاۋىپسىزدىگى» ۇلتتىق ستاندارتىندا وپەراتورلارعا, ولاردىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىنە تالاپتار بەلگىلەنگەن. كادرلاردى دايارلاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار ازىرلەنەدى, دايارلاۋدى, تاعىلىمدامادان ءوتۋدى, ءبىلىمىن تەكسەرۋدى جانە بىلىكتىلىگىن باعالاۋدى جۇرگىزۋ تۋرالى قۇجاتتاما جۇرگىزىلەدى. العاش رەت ەمتيحان تاپسىرعان وپەراتور وقۋشىلارىنا پايدالانۋشى كوميسسيا شەشىمى نەگىزىندە وپەراتور بىلىكتىلىگىن بەرەدى جانە ءبىر جىلعا بەرىلەتىن كۋالىكتى رەسىمدەيدى. بىلىكتىلىگىن راستاپ, ەمتيحان تاپسىرعان وپەراتورلاردىڭ كۋالىكتەرىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا ۇزارتىلادى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جىلىنا ەكى رەت اتتراكتسيون يەلەرى مەن وپەراتورلارى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك مادەنيەتىن ارتتىرۋعا, ستاندارتتاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارىن وتكىزەدى», دەيدى پرەمەر-مينيستر.
جالپى, بۇل تالاپتاردىڭ ءىس جۇزىندە قانشالىقتى قاتاڭ ساقتالىپ جاتقانى قوعامدىق باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ال باعا ساياساتىنا كەلەر بولساق, ءبىر قالادا نەمەسە ءبىر ورتالىقتا كورسەتىلەتىن قىزمەت باعاسىنىڭ 30-50% ايىرماشىلىقپەن ۇسىنىلۋى, دەمالىس كۇندەرى كوپبالالى جانە الەۋمەتتىك وسال وتباسىلاردان شىققان بالالارعا جەڭىلدىكتەردىڭ جاسالماۋى – نارىقتاعى رەتسىزدىكتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان دەپۋتاتتار بارلىق جەردە بىرىڭعاي جەڭىلدىكتەر جۇيەسىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتتى. وسى ورايدا ۇكىمەتتىڭ ۋاجىنە سۇيەنسەك, كاسىپكەرلىك كودەكسىنە سايكەس نارىقتىق باعا بەلگىلەۋ مەن جەڭىلدىكتەر بەرۋ – كاسىپكەرلەردىڭ ءوز قۇزىرەتىندەگى شارۋا. دەگەنمەن, بۇل ساناتتاعى سۋبەكتىلەر «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك» تىزىلىمىنە ەنگىزىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە شامادان تىس ارالاسۋىنا جول بەرىلمەيتىندىكتەن, مىندەتتى جەڭىلدىكتەر ەنگىزۋ ماسەلەسى قوسىمشا پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.
تۇيىندەپ ايتقاندا, بالالار قاۋىپسىزدىگى – ەشقانداي سوزبۇيداعا سالۋعا كەلمەيتىن, ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەن جوعارى تۇرۋعا ءتيىس ەڭ باستى قۇندىلىق. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كوتەرگەن ماسەلەلەر مەن ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى زاڭنامالىق تەتىكتەرى كورسەتكەندەي, ەلىمىزدە قۇقىقتىق بازا بار, الايدا ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ نازاردان تۇسپەۋى كەرەك.