2 ءساۋىر – وتاندىق اسكەري تەڭىزشىلەر ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى كۇن. 1993 جىلى ءدال وسى كۇنى پرەزيدەنت اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى قورعانىس قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالادى. سودان بەرى بۇل قۇرىلىم قارۋلى كۇشتەردىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. اتاۋلى كۇنگە وراي ءبىز اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى, 1-دارەجەلى كاپيتان قانات نيازبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قانات سەرىكقالي ۇلى, ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە توقتالىپ وتسەڭىز. وعان قانداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن؟
– اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى كاسپي تەڭىزىندەگى ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋ, تەڭىز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ باعىتىندا قىزمەت اتقارادى. اسىرەسە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ەگەمەندىگى مەن ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋ – ونىڭ باستى مىندەتى.
جالپى, قۇرىلىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتى – كوپقىرلى. تەڭىزشىلەر ناۆيگاتسيالىق-گيدروگرافيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. سونىمەن قاتار تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا قاتىسىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا قولداۋ كورسەتەدى. كەمە ەكيپاجدارى ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەتىن ءتۇرلى اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلارعا دا تۇراقتى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى.
– ءبىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىز نەگىزىنەن اقتاۋ قالاسىندا شوعىرلانعان با؟
– ءيا, قازىرگى تاڭدا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى بازاسى اقتاۋ قالاسىندا ورنالاسقان. بۇل جەردەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا تۇراقتى قىزمەت اتقارىلادى.
جاۋىنگەرلىك دايارلىقتى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تەڭىزشىلەر جىل سايىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسادى. ماسەلەن, 2025 جىلى وتكىزىلگەن ون كۇندىك وقۋ-جاتتىعۋ بارىسىندا كەمەلەر جاعالاۋدان شامامەن 80 تەڭىز ءميلى قاشىقتىقتا ارەكەت ەتىپ, ەكيپاجداردىڭ توزىمدىلىگى مەن كاسىبي شەبەرلىگى شىڭدالدى. مۇنداي جاتتىعۋلار ولاردىڭ ناقتى جاۋىنگەرلىك جاعدايعا دايىندىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قۇرىلىم قانداي تەحنيكامەن جانە قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان؟ قاۋىپسىزدىگىمىزدى بۇزعىسى كەلەتىن اياقاستى قاتەرلەرگە جاۋاپ قاتۋعا دايار ما؟
– ارينە, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قارۋ-جاراعى مەن تەحنيكاسى زامان تالابىنا ساي ءارى تۇراقتى تۇردە جاڭارتىلىپ كەلەدى. ونىڭ قۇرامىندا «ورال», «سارىارقا», «ماڭعىستاۋ» سياقتى زىمىران-ارتيللەريالىق كەمەلەر, كۇزەت كەمەلەرى مەن جاۋىنگەرلىك كاتەرلەر, سونداي-اق گيدروگرافيالىق كەمەلەر بار. بۇل تەحنيكالار تەڭىز جانە اۋە نىساندارىنا سوققى بەرۋ, مينالاردى زالالسىزداندىرۋ مەن ديۆەرسياعا قارسى قورعانىس جۇرگىزۋ مىندەتتەرىن اتقارا الادى. مىسالى, «كاسپي سامالى-2025» وقۋ-جاتتىعۋى بارىسىندا تەڭىز جانە اۋە نىساندارىنا قارسى جاۋىنگەرلىك اتىستار ءساتتى ورىندالدى.
بۇعان قوسا جاۋىنگەرلىك ازىرلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. كەمە دايىندىعى شەڭبەرىندە ك-1 كۋرستىق تاپسىرمالارى, رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعانىس جاعى پىسىقتالادى. سونىمەن قاتار كوماندالىق-شتابتىق جاتتىعۋلار ارقىلى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى تەكسەرىلىپ, بولىمشەلەردىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەتى جەتىلدىرىلەدى.
– حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جايىندا ايتتىڭىز. كاسپي ماڭىنداعى وزگە مەملەكەتتەرىمەن تاجىريبە الماسىپ تۇراسىزدار ما؟
– ءيا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى تۇردە دامىتىپ كەلەمىز. ونىڭ ءبىر ايقىن مىسالى – قازاقستان مەن ازەربايجان اسكەري قىزمەتشىلەرى قاتىساتىن «كاسپي سامالى» وقۋ-جاتتىعۋلارى. 2025 جىلعى جاتتىعۋ اقتاۋ قالاسى مەن كاسپي تەڭىزى ايماعىندا ءوتىپ, وعان شامامەن 300 اسكەري قىزمەتشى قاتىستى. بىرلەسكەن مانەۆرلەر, اسيممەتريالىق قاۋىپتەرگە قارسى ءىس-قيمىل, ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ وپەراتسيالارى, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس پەن ميناسىزداندىرۋ تاپسىرمالارى ءساتتى ورىندالدى. 2015 جىلدان بەرى تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتقان بۇل جاتتىعۋلار ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا, ەلدەر اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
– ەلىمىزدە اسكەري تەڭىزشىلەر جەتكىلىكتى مە؟ كادرلار قايدا دايارلانادى؟
– كادر دايارلاۋ ماسەلەسى – قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتىڭ ءبىرى. اتاپ ايتقاندا, اقتاۋ قالاسىنداعى ارنايى وقۋ ورتالىعى تەڭىز شتۋرماندارىن, بايلانىس جانە راديوتەحنيكا ماماندارىن, كەمە ەنەرگەتيكاسى ينجەنەرلەرىن دايارلايدى. سونىمەن قاتار وتاندىق وفيتسەرلەر گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, اقش, تۇركيا سياقتى ەلدەردە ءبىلىم الىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى. بۇعان قوسا ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسكەري كافەدراسىن تامامداعان وفيتسەرلەر ارنايى جيىندارعا قاتىسىپ, تاجىريبەسىن جەتىلدىرەدى.
تەڭىزدەگى اسكەري قىزمەت – باتىلدىق پەن توزىمدىلىكتى تالاپ ەتەتىن ەرەكشە ماماندىق. قاتاڭ ءتارتىپ پەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل سالادا رۋحى مىقتى, كاسىبي بىلىكتى جاندار عانا تابىسقا جەتە الادى.
الداعى ۋاقىتتا سالاعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن اسكەري الەۋەتتى كۇشەيتۋ ارقىلى بۇل قۇرىلىمنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارىلىپ وتىر. قورىتا ايتقاندا, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىز ەلىمىزدىڭ تەڭىز قاقپاسىن سەنىمدى تۇردە قورعاپ تۇر. كەز كەلگەن قاۋىپ پەن قاتەردىڭ بەتىن قايتارۋعا مۇمكىندىگىمىز جەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»