ەرلان قوشانوۆ: حالقىمىز تاريحي تاڭداۋىن جاسادى

وتكەن اپتادا ەلىمىز ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى – جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوباسى بويىنشا رەفەرەندۋم ءوتتى. ءبىز وزىڭىزبەن, ەڭ الدىمەن, جالپىۇلتتىق كواليتسيا جەتەك­شىسى رەتىندە اڭگىمەلەسكىمىز كەلىپ وتىر. وتكەن ءبىر ايدا قازاقستان­نىڭ تۇگەلگە جۋىق ءوڭىرىن ارالاپ شىقتىڭىزدار, باسىلىم بەتتەرىندە كواليتسيا مۇشە­لەرىنىڭ حالىقپەن وتكىزگەن بارلىق كەزدەسۋىن جاريالاپ وتىردىق. ءوزىڭىز رەفەرەندۋمنىڭ ءمانى مەن قوعامدىق ماڭىزىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– ءيا, وتكەن اي جالپىۇلتتىق كوا-ليتسيا مۇشەلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان ءۇشىن, ۇلتىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى كەزەڭ بولدى.

جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم مەملەكەت تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. بۇل – ەل دامۋى جولىنداعى ماڭىزدى بەلەس ءارى تاريحي وقيعا. مەن مۇنى نىق سەنىممەن ايتا الامىن.

قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداۋ ءبىلدىرىپ, قابىلداعان جاڭا كونستيتۋتسيانى – زاماناۋي, ادىلەتتى, قۋاتتى قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باستاۋى دەپ اتاعانىمىز ابدەن ورىندى بولار ەدى.

وسى رەفەرەندۋمدا حالقىمىز مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باعىتىن قولداي­تىنىن جانە ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورمالارعا تولىق سەنىم بىلدىرەتىنىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى. بۇل تۇسىنىكتى دە, قوعام وڭ وزگەرىستەردىڭ قارقىنى مەن ناقتى ناتيجەسىن سەزىپ, ءبىلىپ وتىر. سوندىقتان بۇل رەفەرەندۋمنىڭ باستى جەڭىسى حالىقتىڭ مىزعىماس سەنىمى دەر ەدىم.

ال سەنىم بار جەردە ماقساتتار دا ورىندالادى, قيىندىقتار دا ەڭسەرىلەدى, اۋقىمدى جوسپارلار دا جۇزەگە اسادى.

– بىرنەشە جىل بۇرىن اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا رەفەرەندۋم جاريالانعان تۇستا دا حالىقتىق كواليتسيا قۇرامىندا بولعان ەدىڭىز. ول كەزدە دە, قازىر دە وڭىرلەردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن جۇزدەستىڭىزدەر. قانداي وزگەرىستەدى بايقادىڭىزدار؟

– راسىندا 2022 جىلدان بەرى سايلاۋالدى شتاب پەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى كواليتسيا قۇرامىندا ەل وڭىرلەرىن بىرنەشە رەت ارالاپ شىقتىق.

ءوز باسىم ۋاقىت وزعان سايىن قوعا­مىمىزدىڭ ساياسي تۇرعىدان تولىسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىن. كوز الدىمىزدا جاۋاپكەرشىلىك پەن جاناشىرلىقتان باستاۋ الاتىن جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاسىپ جاتىر. بۇل – ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورماتورلىق باستامالارىنىڭ, باعىتىنىڭ ناتيجەسى.

ەل تاعدىرىنا قاتىستى بارلىق شەشىمدى حالىقتىڭ ءوزى قابىلدايتىنى تۋرالى پرەزيدەنت ءجيى ايتادى. مىنە, بۇگىن سول قاعيدانىڭ ناقتى ىسكە اسقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. قازىر ازاماتتار ەش نارسەگە بەيجاي قارامايدى. قىزۋ تالقىلايدى, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ايتا­دى, اشىق تاڭداۋىن جاساي الادى. ءار ادامنىڭ داۋىسى بولاشاقتى ايقىن­دايتىنىن تەرەڭ تۇسىنەدى.

بۇل «حالىقپەن بىرگە» ءپرينتسيپىنىڭ جەمىستى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن كور­سەتەدى. ياعني ازاماتتاردىڭ باستاماسى, بەل­سەندىلىگى, وي-ساناسى تۇبەگەيلى وزگەر­دى. قازىر ولاردى جەكە باس ماسەلەسى ەمەس, ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولاشاعى تولعان­دىرادى.

وسى قۇبىلىستى 2024 جىلى اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا وتكەن رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسىندا انىق سەزىنگەن ەدىك. سول كەزدە بارلىق كەزدەسۋگە قاتىسقان ازاماتتار ءوز ويىن اشىق ايتىپ, پىكىرتالاسقا بەلسەنە اتسالىستى. بولاشاق تۋرالى ناعىز قوعامدىق تالقىلاۋلار بولدى.

بۇل زاڭدى دا. ويتكەنى ەنەرگەتيكا­لىق دەربەستىك – ەل ەگەمەندىگىنىڭ, تۇراقتى­لىقتىڭ, دامۋدىڭ ماسەلەسى. مۇنداي ماسەلە جەكە نەمەسە جابىق جاعدايدا شەشىلمەۋگە ءتيىس. ونىڭ ماڭىزدىلىعى مەن اۋقىمدىلىعى ءبىر عانا شەشىمگە – حالىقتىڭ ەركىنە بايلانىستى بولاتىن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى اەس سالۋدى حالىقتىڭ تاڭداۋىنا قالدىردى.

ايتا كەتەيىك, بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەت تاريحىنداعى ساياساتتان تىس, ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا وتكىزىلگەن العاشقى رەفەرەندۋم. سول كەزدە باستامانىڭ ماڭىزىن, ونىڭ ەل دامۋىنا ىقپالىن تۇسىنگەن جەتەكشى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەر جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كواليتسياعا بىرىكتى.

بەدەلدى عالىمداردىڭ, ساراپ­شىلاردىڭ, ەكونوميستەردىڭ باسىن قوسقان حالىقتىق شتاب قۇرىلدى. ولار اعارتۋشىلىق ميسسيامەن اينالىستى دەۋگە بولادى.

كەزدەسۋلەردە حالىققا شىنايى اقپارات جەتكىزىپ, «كۇرىشتى كۇرمەكتەن ايىرۋعا» كومەكتەستى. ءبىز جالاڭ ارگۋمەنتتەرمەن ەمەس, قوعامدىق سانادا ورنىعىپ قالعان ۇرەيمەن, فوبيامەن كۇرەستىك. ناتيجەسىندە, ازاماتتارىمىز بەيبىت اتومنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن, ەنەرگەتيكالىق دەربەستىكتى, ونىڭ ەل دامۋىنا اسەرىن تەرەڭ ۇعىندى. قاپىسىز تاڭداۋ جاساپ, اەس سالۋدى قولدادى.

وسى تۇستا مىنا ءبىر جايتتى ايتا كەتەيىن, جۋىردا پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن پاريجگە بارىپ, يادرولىق ەنەرگەتيكا جونىندەگى ەكىنشى بۇكىلالەمدىك سامميتكە قاتىستىق. سوندا ەۋروپالىق ساياساتكەرلەر بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىنان باس تارتۋ تۋرالى قاتە شەشىم قابىلداعاندارىن اشىق مويىندادى.

بۇل شەشىم ەۋروپانىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ, سىرتقى ويىنشىلارعا تاۋەلدىلىگىن ارتتىرعان.

وسىنداي ساتتەردە ەلىمىزدە كورە­گەن, پراگماتيكالىق شەشىمدەر قابىل­دانعانىنا تاعى دا كوزىڭ جەتە تۇسەدى.

بۇل ماسەلەدە قازاقستان  جاھاندىق  سىن-قاتەردى دەر كەزىندە اڭعارىپ قانا قويماي, كەلەشەكتەگى تۇراقتىلىقتىڭ پايداسىنا تاڭداۋ جاسادى.

بۇگىندە مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابى­لەتىن ارتتىراتىن, تەحنولوگيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەنەرگەتيكالىق دەربەستىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ءبىر ەمەس, ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جايى قاراستىرىلىپ جاتىر.

– بىراق بيىل تىڭ, ەرەكشە قۇقىقتىق نورمالار ەنگىزىلگەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىندىرۋ قاجەت بولدى. كواليتسياعا جۇكتەلگەن مىندەت بۇرىنعىدان دا اۋىر بولعان سياقتى. بۇل جۇمىستى قالاي اتقاردىڭىزدار؟

– بيىل, بۇرىنعى تاجىريبەمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, جالپىۇلتتىق كوالي­تسياعا 300-دەن استام رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ باسىن قوستىق.

كواليتسيا قۇرامىنا «Amanat» پارتياسىمەن قاتار, «اۋىل», «اق جول», «قحپ» جانە «Respublica» پارتيالارى دا كىردى. بۇدان بولەك, مىڭداعان ەرىكتى مەن «Amanat» پارتياسىنىڭ ايەلدەر قاناتى, جاستار ۇيىمدارى قاتارىمىزدى تولىقتىردى. مۇنداي تاجىريبە ءبىزدىڭ داس­تۇرىمىزگە اينالدى. ءتۇرلى ساياسي ۇستا­نىم­دارعا قاراماستان, ەل تاعدىرى مەن جالپىۇلتتىق ماسەلەگە كەلگەندە ءبىز ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا بىلدىك.

سوندىقتان وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, كواليتسياداعى ارىپتەستەرىمە, رەفەرەندۋمعا قاتىستى ۇگىت-ناسيحات جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسقان بارشا ازاماتقا العىس ايتامىن.

ءبىر ايدىڭ ىشىندە كواليتسيا مۇشەلەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە باردى. ءار قالا مەن اۋداندا جەرگىلىكتى شتابتار قۇرىلدى. كواليتسيا مۇشەلەرى ەل اۋماعىندا تۇرعىندارمەن, زيالى قاۋىم وكىل­دەرىمەن, عالىمدارمەن, ەڭبەك ۇجىم­دارىمەن ونداعان مىڭ كەزدەسۋ وتكىزدى.

بۇل ميلليونداعان اداممەن تىكەلەي ءارى اشىق ديالوگ بولعانىن بىلدىرەدى. شىنىمدى ايتسام, ەڭ الدىمەن, وسى كەزدەسۋلەردەگى ايرىقشا اتموسفەرا ەسىمدە قالدى. ءىس جۇزىندە ولار, شىنايى ءارى ەمەن-جارقىن جۇزدەسۋلەر ەدى.

ادامدار كونستيتۋتسيانى قالاي تۇسىنە­تىنىن ايتىپ, ءوز ءۇمىت-تىلەگىن, جوسپارىن, كەيدە تولعاندىرعان ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى. ءتىپتى ومىرلىك تاجىريبەلەرىن ءcوز ەتىپ, ونى كونستيتۋتسيا جوباسىن قۇپتاۋدىڭ سەبەبى رەتىندە باياندادى. جاڭا اتا زاڭدى قولداۋعا جىر ارناعاندار دا بولدى.

ۇگىت-ناسيحاتپەن قاتارلاسا بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە دە جۇيەلى جۇمىس ۇيىم­داستىرىلدى. اقپاراتتار مەديادا ۇزدىكسىز جاريالاندى. وسىناۋ اۋقىمدى ءارى ورتاق جۇمىس ارقىلى ءبىز ەلىمىزدىڭ ءار اي­ماعىنداعى ازاماتتارىمىزعا پرەزي­دەنت رەفورمالارىنىڭ ءمان-ماڭىزىن ۇعىندىرىپ, ءۇنىمىزدى جەتكىزە الدىق.

ناتيجەسىندە, ءاربىر ازامات وسى وز­گەرىس­تەردەن ءوز جانىنا جاقىن ءارى ماڭىز­دى دۇنيەلەر تاپتى. وتباسىنىڭ, ءوز بولا­شا­عىنىڭ جانە تۇتاس مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن قۇندىلىقتاردى بايقادى.

– وتە اۋقىمدى جۇمىس ىستەلگەنى كورىنىپ تۇر. تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر نەسىمەن ەرەكشە ەسىڭىزدە قالدى؟

– ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ازاماتتار كەلەر ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعىنا قاتىستى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى.

ادامدار ساياسي ۇدەرىستەرگە بەيجاي قارامايتىن بولعان, نەمقۇرايدىلىق تومەندەگەن. قوعام وڭ وزگەرىستەرگە دا-يىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل – كەيىنگى جىلداردا قازاقستاندا بايقالعان ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى.

ءبىز ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. ولاردىڭ قاتارىندا ستۋدەنتتەر, وقىتۋشىلار, عالىمدار, دارىگەرلەر, شاحتەرلەر, كاسىپكەرلەر, جۇمىسشىلار, سپورتشىلار جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولدى. ولار ءوز وي-پىكىرلەرىن ايتىپ, كونس­تي­تۋ­تسيالىق نوۆەللالاردى ودان ءارى دا­مى­تۋعا قاتىستى قوسىمشا يدەيالار ۇسىندى.

ايتالىق, جامبىل وبلىسىندا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا 19 جاستاعى ايدانا بەكمىرزانىڭ ايتقان سوزدەرى ەرەكشە اسەر قالدىردى. پرەزيدەنت باستامالارى مەن كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى باپتارعا قاتىستى ونىڭ وزىندىك كوزقاراسى بار ەكەن. ونىڭ ۋاجدەرى مىقتى ءارى قيسىنى تەمىردەي.

ءجاسوسپىرىم قىز: «ادىلدىك دەگەنىمىز – ءبارى بىردەي بولۋ ەمەس. ادىلدىك – بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ. جاسقا دا, كارىگە دە. اۋىلعا دا, قالاعا دا. قاراپايىم ادامعا دا, باسشىعا دا. ەگەر ءبىز جاڭا باعىتتى تاڭداساق, ادىلدىك ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە كورىنۋى كەرەك», دەدى.

سونداي-اق ول: «كەيبىرەۋلەر ءتارتىپتى شەكتەۋ دەپ ويلايدى. بىراق شىن مانىندە ءتارتىپ – ەركىندىكتىڭ كەپىلى. ماسەلەن, باعدارشام بولماسا, جولدا ءتارتىپ بولمايدى. ەرەجە بولماسا – ويىن بولمايدى. زاڭ بولماسا – مەملەكەت بولمايدى. زاڭ ءالسىزدى قورعاۋ ءۇشىن كەرەك. ەڭ باستىسى – زاڭ بارىنە بىردەي جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس»,  دەدى. بۇل – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وزەگىن جارىپ شىققان پاراساتتى سوزدەر. كەلىسەتىن شىعارسىزدار؟!

تاعى ءبىر قىزىقتى جايتتى بايقادىم. ۇگىت-ناسيحات جۇمىسى بارىسىندا ءسوز سويلەگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى حالىقتىق كونستيتۋتسيانى تاريحپەن, تۇلعامەن بايلانىستىردى. بۇل – حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىندە بۇرىننان بار قاسيەت. ەل ومىرىنە جاقسىلىق اكەلگەن وقيعالاردى تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن تۇلعالارعا ءادىل تەليدى. اسىرەسە قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى ساياسي, قۇقىقتىق رەفورمالار جاساعان تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن ەرەكشە باعالاپ, ەستە ۇستايدى. وعان مىسال رەتىندە «قاسىم حاننىڭ قاس­قا جولىن», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن» اتا­ساق تا, جەتكىلىكتى. تاۋكە حان ءوز حالقىنا «جەتى جارعى» اتتى زاڭدار جيناعىن ۇسىنىپ, ء«از تاۋكە» دەگەن اتپەن تاريحتا قالدى.

جالپى, حالقىمىز ەرتەدەن بەرى قولدانىپ كەلە جاتقان وسىناۋ قۇقىقتىق جۇيەلەر ادىلدىك پرينتسيپتەرىنە تۇنىپ تۇر. سول زاڭدارداعى نورمالار قوعام سۇرانىسىنا ساي, ءوز ءداۋىرىنىڭ  رۋحىمەن ۇندەسەتىن, مەملەكەتتى العا جەتەلەيتىن جول-جورالعىلار ەدى.

ءبىز وسىناۋ تاريحي ساباقتاستىقتى جالعاستىرىپ جاتىرمىز دەۋگە تولىق قاقىلىمىز. جاڭا كونستيتۋتسيادا دا عاسىرلار بويى بابالار تانىمىنان تۇسپەگەن ادىلدىك يدەياسى تورگە وزىپ تۇر. سوندىقتان قازىرگى اتا زاڭدى حالىق «توقاەۆتىڭ ادىلەتتى كونستيتۋتسياسى» دەپ اتاعانى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس.

بۇل انىقتاما كەڭسەلەردە ەمەس, حالىقپەن ەتەنە كەزدەسۋلەردە, اشىق تالقىلاۋلاردا پايدا بولدى. ءارى بۇل ادەمى مەتافورا عانا ەمەس, كونە مەن جاڭانىڭ, ۋاقىتتىڭ ۇندەستىگى ۇزىلمەگەنىن كورسەتەتىن قۇبىلىس. ول يدەيالاردا, قۇندىلىقتاردا ورنىققان. ەل دامۋىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالعان ادىلدىكتە دە, وعان دەگەن ۇمتىلىستا دا وسى ۇندەستىك بار.  

– ال جاڭا كونستيتۋتسياعا قاتىستى, اسىرەسە جوبا جاريالانعان العاشقى كۇندەردە ايتىلعان سىن-پىكىرلەر تۋرالى نە دەيسىز؟

– مەنىڭشە, مۇنىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. تالقىلاۋدىڭ العاشقى كۇندەرى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. بۇل – اشىق ديالوگ بارىسىندا بولاتىن قالىپتى جاعداي.

كونستيتۋتسيا جوباسى ازىرلەنىپ, جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان كەزدە, ونىڭ ءمانىن ءاربىر ازاماتقا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى ايقىن بايقالدى.

ءدال وسى ساتتە ازاماتتارمەن تىكە­لەي باي­لانىس ورناتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كواليتسيا ىسكە كىرىستى.

ماسەلەن, قوعامدا كوپ تالقىلانعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تەگىن قىز­مەت­كە قاتىستى. وكىنىشكە قاراي, وسى كەز­دە «الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر الىنىپ تاستالادى, بازالىق قىزمەتتەردىڭ بارلىعى اقى­لى بولادى» دەگەن فەيك اقپاراتتار بەلەڭ الىپ كەتتى. شىنايى جاعداي ولاي ەمەس.

قازاقستان الەۋمەتتىك مەملەكەت بولىپ قالا بەرەدى. بۇل قاعيدا جاڭا كونستيتۋتسيادا شەگەلەنىپ جازىلعان. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءوزى دە وسى ۇستانىمدا, ياعني بيۋدجەتتىڭ 50 پايىزدان استامى تەك الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالادى. نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىندا دا «مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى – ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى» دەپ كورسەتىلگەن.

كونستيتۋتسيادا جوعارىداعى قىز­مەت­تەر اقىلى ەمەستىگى انىق جازىلعان. كە­رى­سىنشە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بىرەۋ سالاسىندا ازاماتتاردىڭ مۇمكىن­دىك­تەرى ساق­تالىپ قانا قويماي, ءبىرشاما كەڭەيتىلدى.

نەگىزى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل قىز­مەتتەر تەگىن كورىنگەنىمەن, ولار ءاردايىم مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن, ياعني ازاماتتاردىڭ تولەگەن سالىعىنان قارجىلاندىرىلادى دەگەن ءسوز.

بۇل تۋرالى وتكەندەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى دا ايتتى.

تاعى ءبىر كوپ تالقىلانعان ماسەلە – «جاڭا كونستيتۋتسيا شەتەلدىك ازاماتتار مەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا جەر ساتۋعا جول اشادى ەكەن» دەيتىن قيسىنسىز دولبار. بۇل ەندى ناعىز جالعان اقپارات.

جاڭا كونستيتۋتسيادا جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا نەمەسە وسى شەكتەۋدى الىپ تاستاۋعا قاتىستى ەشقانداي نورما جوق. «جەر مەن تابيعي بايلىقتار حالىقتىڭ مەنشىگىندە» دەگەن بازالىق ەرەجەلەر ەش وزگەرمەگەن.

كونستيتۋتسيا جوباسىندا وسى ۇستانىم ناقتى بەكىدى.

ارىپتەستەرىمىزدىڭ ساۋاتتى ءتۇسىندىرۋى­نىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ كۇمانى سەيىلدى. وسىنداي مىسالدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى.

وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, كونستيتۋ­تسيا­داعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن تاراتىپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسىن قۇرۋ كوزدەلگەن.

سوندىقتان وڭىرلەرگە ساپار بارىسىندا ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ مۇشەلەرىمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىزىپ, دوستىق ۇيلەرىنە باردىق.

ءبىز ولارعا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساق­تاۋ ىسىندەگى قحا تاجىريبەسى ءوز ماڭى­زىن جويمايتىنىن جانە الداعى ۋاقىتتا مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدىك.

دوستىق ۇيلەرى, قحا كافەدرالارى, ۇلت­تىق تەاترلار مەن گازەتتەر ساق­تا­­لاتى­نىن, ال جاڭا كونستيتۋتسيا ەتنو­ما­دەني بىر­لەستىكتەردىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەتىنىن ەگجەي-تەگجەي تۇسىندىردىك.

حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن ولار وڭىرلەر مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن بىرگە ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى نازارعا الىپ, ونى شەشۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزە الادى.

شىنىن ايتقاندا, ولاردىڭ داۋىسى ءۇش ەسەلەنىپ, كۇشەيە تۇسەدى.

سونىمەن قاتار حالىق كەڭەسى زاڭناما­لارعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعىنا يە بولادى. وسىنىڭ ءبارى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا زور ىقپال ەتەدى.

قورىتا ايتقاندا, ەل تۇرعىندارىمەن وتكەن كەزدەسۋلەر ءبىرتۇتاس كورىنىستى بايقاتتى: ازاماتتار جوبانى مۇقيات زەردەلەگەن, ەلىمىزدەگى وڭ وزگەرىستەردى كورىپ وتىر جانە ولاردىڭ جالعاسىن تاۋىپ, بەرىك ورنىققانىن قالايدى.

– بۇگىندە ادامدار ساناسىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى پىكىرلەر كوپ ايتىلىپ ءجۇر. وعان ناقتى نە اسەر ەتۋدە؟ راسىمەن, ادامدار جەكە ماسەلەلەرىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرا باستادى ما؟

– جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇگىندە ازاماتتار تۇرمىستىق ماسەلەلەردى عانا كوتەرىپ قويماي, مەملەكەت دامۋى, قوعام بىرلىگى, قازاقستاننىڭ بولاشاعى سىندى كەڭ اۋقىمدى, جالپىۇلتتىق ماسەلەلەردى ءجيى قوزعايدى.

التى-جەتى جىل بۇرىنعى احۋالدى ەسكە الساق, ول كەزدە ازاماتتار كوبىنە تۇرمىس-تىرشىلىككە قاتىستى پروبلەمالاردى ايتاتىن ەدى. بۇل – اۋىزسۋ, جولداردىڭ جاعدايى, جۇمىسسىزدىق, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى.

سول تۇستا ازاماتتار تاراپىنان كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلىپ جاتىر.

جاڭا جولدار سالىنىپ, ينفراقۇرى­لىم جاڭعىرتىلىپ, وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.

پرەزيدەنت 2021 جىلى حالىققا جولداۋىندا وڭىرلەردى ساپالى اۋىزسۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويعان ەدى.

بيىل قاڭتاردا ۇكىمەت بۇل تاپسىر­مانىڭ ورىندالعانى تۋرالى ەسەپ بەردى. بۇگىندە 90 قالا مەن التى مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى مەكەن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى.

كەڭەس داۋىرىندە دە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وڭ شەشىمىن تاپپاعان ماڭعىستاۋداعى اۋىزسۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى.

بۇدان بولەك, وبلىستا جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا قاتىستى ماسەلەلەر دە تولىق شەشىلىپ, ينفراقۇرىلىم جەلىلەرى جاڭعىرتىلىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋدا ونداعان جايلى مەكتەپ سالىندى. جاقىن ارادا وڭىردە ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تابادى.

ايتا كەتۋ قاجەت, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 30 جىلىندا ءبىز ءار وبلىس ورتالىعىندا كەم دەگەندە ءبىر ۇلگىلى مەكتەپ سالۋعا ۇمتىلساق, كەيىنگى بەس جىلدا 217 كەلەشەك مەكتەبى سالىندى. ءتىپتى ولار شالعاي اۋىلداردا دا بوي كوتەردى.

ماڭعىستاۋلىقتار مەملەكەتتىڭ مۇنداي قامقورلىعىن جوعارى باعالاپ, پرەزيدەنتتىڭ وڭىرگە ايرىقشا نازار اۋدارعانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى.

پاۆلودار وبلىسى جۇرتشىلىعىنان دا كوپ جاعىمدى پىكىر ەستىدىك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بۇل – ەلىمىزدەگى يندۋستريالىق وڭىرلەردىڭ ءبىرى. وندا كاسىپكەرلىك سالاسى, جاڭا ءوندىرىس ورىندارى جانە IT سەكتورى قارقىندى دامىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى وبلىس ەلىمىزدىڭ ءتورتىنشى دونور ايماعىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن.

مۇنداي جاعىمدى مىسالداردى بارلىق وڭىردەن كەلتىرۋگە بولادى. بۇعان ءبىزدىڭ انىق كوزىمىز جەتتى.

قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋىنە مەم­لەكەتتىك ساياساتتىڭ ءدال وسىنداي ناقتى ناتيجەلەرى ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى.

ادامدار ءوز ومىرىندەگى ناقتى وزگەرىس­تەردى كورگەن كەزدە بولاشاققا دەگەن سەنىمى ارتادى, مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنا قاتىستى ماسەلە­لەرىنە قىزىعۋ­شىلىعى جوعارىلايدى, قوعامدىق ىستەرگە ارالاسۋعا دەگەن ىنتاسى كۇشەيەدى.

الەۋمەتتىك ماسەلەلەر يەرارحياسى دا وزگەرىپ كەلەدى. ارينە, باعا ءوسىمى, ينفلياتسيا, مونوپوليستەردىڭ ارەكەتى جانە وزگە دە ەكونوميكالىق پروبلەمالار ازاماتتار ءۇشىن ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر. الايدا وسى باعىتتار بو-يىنشا دا جۇيەلى ءارى كەشەندى شارالار قابىلدانىپ, زاڭناما جەتىلدىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون.

مەملەكەت باسشىسى بۇل تۋرالى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءۇشىنشى فورۋمىندا ەگجەي-تەگجەي ايتتى.

– كواليتسيانىڭ ناسيحات جۇمىسى بۇرىنعى تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنى تۇسىنىكتى. ال ءدال وسى كامپانيا نەسىمەن پايدالى بولدى؟

– جالپى, ازاماتتارمەن وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر تەك جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن تالقىلاۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق.

مۇنداي جۇزدەسۋلەر ادامداردىڭ تالاپ-تىلەگىنە قۇلاق تۇرۋگە, قوعام ءۇنىن ەستۋگە, ۋاقىت تىنىسىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ءدال وسىنداي مازمۇندى ديالوگ بارىسىندا جاڭا باستامالار دۇنيەگە كەلەدى.

ماسەلەن, وسى ناۋقان بارىسىندا پارتيامىز «Turgyndar Amanaty» دەپ اتالاتىن جاڭا جوبانى ۇسىندى. جوبا كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە جايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالدى. بۇل جوبا تۇرعىندارعا ءوز ءۇيىن كۇتىپ ۇستاۋعا كومەكتەسىپ, ورتاق م ۇلىككە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى.

سوندىقتان ءبىز ءتۇرلى ايماقتاردا كووپەراتيۆتەر مەن باسقارۋشى كومپا­نيالاردىڭ وكىلدەرىمەن ارنايى كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. ولار تۇرعىندارمەن كۇن سايىن ارالاسىپ, تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشىپ جۇرگەن جاندار.

ازاماتتار بۇل كەزدەسۋلەرگە بەلسەنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جوباعا قاتىسۋعا ايىرىقشا نيەت ءبىلدىرىپ جاتىر. ولارمەن جاڭا كونستيتۋتسيا تۋرالى دا وتە مازمۇندى اڭگىمە ءوربىدى. قاتىسۋشىلار وزدەرى ءۇشىن ماڭىزدى نورمالاردىڭ بار ەكەنىن اڭعاردى. بۇل جەردە اڭگىمە, ەڭ الدىمەن, م ۇلىك يەلەرىنىڭ مىندەتتەرىن ناقتى بەكىتۋگە قاتىستى. ولار ەندى ءوز مۇلكىنە يەلىك ەتىپ قانا قويماي, ونى كۇتىپ-ۇستاۋ مەن پايدالانۋ ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى.

بۇل اسىرەسە كوندومينيۋم سالاسىندا ماڭىزدى. سوندىقتان پيك پەن ميب وكىلدەرى جاڭا كونستيتۋتسيانى قىزۋ قولدادى.

بولاشاقتا «Turgyndar Amanaty» جوباسى پارتيامىزدىڭ «اۋىل اماناتى», «جەر اماناتى», «قارىزسىز قوعام» باستامالارى سياقتى سۇرانىسقا يە بولىپ, حالىققا ناقتى پايداسىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ماسەلەن, بۇگىندە جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭىنەن تانىلىپ ۇلگەرگەن «قارىزسىز قوعام» جوباسى بار. قازىر قارىز ماسەلەسى تەك قازاقستاندا ەمەس, بۇكىل الەمدە ەتەك جايىپ وتىر – ميلليونداعان ادام نەسيە قامىتىن كيىپ, تىنىشتىقتان ايى-رىلدى.

ادامدار وتباسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن باس اۋىرتىپ, جوسپار قۇرۋعا دا, جايباراقات ءومىر سۇرۋگە دە مۇمكىندىك تاپپاي جاتادى.

پرەزيدەنت تە ءاربىر ازاماتتىڭ جاع­دايىنا الاڭدايدى. قارجىلىق قيىن­دىققا تاپ بولعان ادامدارعا مەملەكەت كومەك كورسەتىپ, قولداۋعا ءتيىس ەكەنىن تۇسىنەدى. سوندىقتان ول پارتيامىزدىڭ باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەل اۋما­عىندا ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى تاپسىردى.

ءبىز بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە قارجى ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدەمىز.

– بۇل تاقىرىپتى جالعاستىرساق, جالپى تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى تريلليونداعان تەڭگەمەن ولشەنەدى. حالىق­تىڭ شامادان تىس قارىز جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋدىڭ جولدارى قانداي؟

– پارتيا ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرىپ, قارىز قامىتىنان قۇتىلۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى قاراستىرىپ كەلەدى.

«Amanat» پارتياسىنىڭ «قارىزسىز قوعام» جوباسى ءۇش جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە قارجىلىق ساۋاتتىلىق بويىنشا 1,5 ميلليوننان استام ازاماتتى وقىتتى.

تاعى 1 ميلليون ادام زاڭگەرلىك جانە قارجىلىق كەڭەس الدى. سونىمەن قاتار جوبا اياسىندا بورىشتىق جۇكتەمەنى جەڭىلدەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلدى. قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, وتباسىلىق بيۋدجەتتى دۇرىس جوسپارلاۋ, بيزنەستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ سەكىلدى باعىتتار قامتىلىپ وتىر.

بۇل جوبا تۋرالى ايتقاندا, كواليتسيا جۇمىسى اياسىندا جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق اۋدانىندا وتكەن ءبىر كەزدەسۋ ەسىمە تۇسەدى. جوباعا قاتىسۋشى ايەل­دەر وزدەرىنىڭ باسىنان وتكەن جايت­تاردى ايتتى. ولار تابىس كوزىنەن ايىرىل­عاننان كەيىنگى ءار كۇننىڭ كۇرەسكە اينال­عانىن, ۇيقىدان, تىنىشتىقتان قالىپ, قىسىممەن جانە بولاشاققا دەگەن قورقىنىشپەن ءومىر سۇرگەندەرىن جەتكىزدى. ءتىپتى كەيدە تىعىرىقتان شىعاتىن جول جوقتاي كورىنگەن ساتتەردە, ۇمىتتەرىنىڭ ۇزىلۋگە شاق قالعانىن ايتادى. مىنە, سول ساتتە وسى جوبا ولار ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ بولدى. ءبىر رەتتىك كومەك ەمەس, ءوز ءومىرىن قولعا الىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن وياتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ءبىر كەزدەرى كومەك سۇراعان ازامات­تار­دىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە كاسىپ مەڭ­گەرىپ, بيزنەس-ترەنەر بولىپ, باسقا ازاماتتاردىڭ قارىزدان قۇتىلۋىنا كومەكتەسىپ ءجۇر.

جالپى, بۇل جوبا – «بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن ەسكى دانالىقتىڭ مىسالى. ياعني باسىنا ءىس تۇسكەن ادام ءوز بەتىنشە قيىندىقتى جەڭۋدى, تابىس تابۋدى جانە شەشىم جولىن ىزدەۋدى ۇيرەنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قارىزسىز قوعام» جوباسى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى مەن كومەگىن سەزىنگەن جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ورتاق قوزعالىسىنا اينالىپ كەلەدى. وسى جوباعا قاتىسۋشىلار دا جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداپ, ءوز داۋىستارىن بەردى.

– بۇگىندە جاھاندىق شيەلەنىس ۇيرەنشىكتى جايتقا اينالىپ, مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنەن الىستاپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا ساۋاتتى حالىق­ارالىق ساياسات كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ نەگىزگى شارتىنا اينالادى. جاڭا كونستيتۋتسيا ءبىزدى جاھاندىق جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قالاي بەيىمدەيدى؟

– بۇگىندە الەم ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, جەر-جەردە جاڭا قاقتىعىس وتى تۇتانىپ جاتقان كەزدە, قازاقستان تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم الاڭىنا اينالىپ وتىرعانىن باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.

بۇل – پرەزيدەنتتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى­نىڭ ارقاسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بايىپتى ۇستانىمى, ۇلتتىق مۇددەگە ادالدىعى, تەڭگەرىم تابا بىلەتىن قاسيەتى حالىقارالىق ارە­نا­داعى قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە تانىتتى.

پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەي­دەگى ابىرويىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز الەمدىك دەرجاۆالار اراسىندا لايىقتى ورىنعا يە بولدى. حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاندى ورتا دەرجاۆا دەپ اتايدى.

پرەزيدەنت – بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن ساياساتكەر. ول الەمنىڭ تاريحىن, زاماناۋي تەندەنتسيالاردى جەتىك بىلەدى. سوندىقتان ۇنەمى قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر ترەندىندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى.

الەمدىك تۇراقسىزدىق جاعدايىندا جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ دا پرەزيدەنتتىڭ وسىنداي ستراتەگيالىق قادامى. ەندى ءبىز ءوز ازاماتتارىمىز­دىڭ تۇر­مى­سىن جاقسارتۋمەن عانا شەكتەلمەيمىز.

ءبىز الەمگە قازاقستان ءوزىنىڭ مەملە­كەتتىك ينستيتۋتتارىن مىزعىماستاي نىعايتىپ جاتقان, تۇراقتى جانە دەمو­كراتيالىق ەل ەكەنىن كورسەتىپ كەلەمىز. كۇشتى پرەزيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت جانە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت فورمۋلاسى ەندى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىدى.

ءاربىر ينستيتۋتتىڭ – پرەزيدەنت­تىڭ, ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ, قۇرىلتاي­دىڭ, ۇكىمەتتىڭ, حالىق كەڭەسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن فۋنكتسيالارى ناقتى ايقىندالدى.

بۇل باسقارۋ ىسىندەگى ايقىندىق پەن ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.

ەڭ باستىسى, ءبىز بيلىك تارماق-تارىنىڭ ۇزدىكسىز, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى رەتىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن ساقتايمىز. بۇل ىشكى تۇراقتىلىق پەن ۇزدىكسىز دامۋدىڭ, ەڭ باستىسى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى.

– «جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى تىم اسىعىس دايىندالدى» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, اتا زاڭدى تولىعىمەن قايتا وڭدەپ شىعۋعا ۋاقىت جەتكىلىكتى بولدى ما؟

– كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ دايىندالۋىن اسىعىس دەپ ايتۋعا بولمايدى. ول تۋرالى پرەزيدەنت تە ايتتى. بۇل وزگەرىستەردىڭ نەگىزى الدەقايدا ەرتەرەك قالاندى.

بىلتىر كۇزدە مەملەكەت باسشىسى ەكى پالاتالى جۇيەدەن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى پارلامەنتتىك رەفورماعا باستاماشى بولدى, ال قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن نەگىزگى وزگەرىستەر ايقىندالدى.

سول ساتتەن باستاپ ناۋقان بەلسەندى كەزەڭگە ءوتتى, 130-دان استام ساراپشىدان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى جانە ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ازاماتتار ارناۋلى پلاتفورمالار ارقىلى ءوز ۇسىنىستارىن بەلسەندى تۇردە جولداي باستادى. جوبا ازاماتتاردىڭ وي-پىكىرلەرىن ەسكەرىپ, كۇن سايىن جاڭارتىلدى, جەتىلدىرىلدى.

جاڭا اتا زاڭ شەتەلدىك ساراپ­شىلاردىڭ قاتىسۋىنسىز جاسالعان, ءوزىمىزدىڭ ءتول قۇجاتىمىز ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون. كونستيتۋتسيانىڭ جوبا­سىن ازىرلەۋ ۇنەمى مەملەكەت باسشى­سىنىڭ باقىلاۋىندا بولعانىنا ءبارىمىز كۋامىز. ول كوميسسيا مۇشەلەرىن قانشا مارتە قابىلداپ, ءوز ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسىنىستارىن ايتىپ وتىردى. پرەزي­دەنتتىڭ قاتىسۋى بۇل جۇمىسقا ەرەكشە تەرەڭدىك پەن قارقىن بەردى.

كونستيتۋتسيانىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن پرەزيدەنت تىكەلەي ءوزى جازدى. بۇل دا قيسىندى, سەبەبى جاڭا كونس­تيتۋتسيا يدەياسىنىڭ يەسى – مەم­لەكەت باسشىسى. ونىڭ ىشكى پرينتسيپ­تەرىنە سايكەس كەلەتىن ادىلدىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, تازالىق يدەيالارى كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى.

ءبىر كەزدەرى مەملەكەت باسشىسى­نىڭ جانىندا, پرەزيدەنت اكىمشىلى­گىن­دە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, مەن ونىڭ حالقىمىزدى جوعارى ينتەللەكتۋال, ءبىلىمدى, كىتاپ وقيتىن ۇلت رەتىندە كورگىسى كەلەتىن شىنايى نيەتىن اڭعاراتىنمىن. بۇل ويدى ول جىلدار بويى دامىتىپ كەلدى, بۇگىندە وسى ىزگى ويلار كونستيتۋتسيالىق مانگە يە بولىپ وتىر.

جاڭا كونستيتۋتسيا ءبىلىمدى جانە پروگرەسسيۆتى قوعامعا جول اشادى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز كىشكەنتايىنان ءىلىم-ءبىلىمنىڭ قۇندىلىعىن ءتۇسىنىپ, وقۋعا, جوعارى مادەنيەتكە ۇمتىلاتىن بولادى.

– پرەزيدەنت 30 جىل ىشىندە ەلىمىز بەن الەم كوپ وزگەرگەنىن, سوندىقتان جاڭا اتا زاڭ قاجەت ەكەنىن بىرنەشە مارتە اتاپ ءوتتى. جاڭا كونستيتۋتسيا اۆتورلارى قانداي «جاڭا شىندىق» ەنگىزدى جانە ول حالىق ۇمىتىمەن قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟

– ەڭ باستىسى, حالقىمىز وزگەرىستەرگە بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان عانا باعا بەرمەيدى. تاعى قايتالاپ ايتايىن, قازىر قازاقستاندىقتار بولاشاققا نىق سەنىممەن قارايدى. سوندىقتان ولاردى ءبىر كۇندىك ەمەس, الداعى 30-40 جىلعا قاتىستى ساۋالدار مازالايدى.

بىزبەن كەزدەسكەن ادامداردىڭ كوپشى­لىگى «جاڭا كونستيتۋتسيا بولاشاق جەتىستىكتەردىڭ نەگىزى بولا الا ما؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويدى. وسىلايشا, ەلدىڭ اتا زاڭىن تالقىلاۋ اۋقىمدى فۋتۋرولوگيالىق جانە فورسايتتىق جوباعا اينالدى.

بىزدە بۇرىن وسىنداي تاجىريبە بولىپ پا ەدى؟ ءبىز جاھاندىق ترەندتەر مەن الەمدىك پروتسەستەردى ۇلتتىق دەڭگەيدە تالقىلادىق پا؟ جوق. ال بۇل جولى ءبىز ءدال وسىنداي تالقىلاۋدىڭ كۋاسى بولدىق. ادامدار تسيفرلاندىرۋعا, جاساندى ينتەللەكتىگە, جاڭا تەحنولوگيالارعا جانە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.

ساۋد ارابياسىنىڭ بۇرىنعى مۇناي ءمينيسترى احمەد زاكي ءيامانيدىڭ ايگىلى ءسوزى بار: «تاس ءداۋىرى تاس تاۋسىلعاندىقتان اياقتالعان جوق, مۇناي ءداۋىرى دە مۇناي تاۋسىلعاننان اياقتالىپ قالمايدى».

زاماناۋي تەحنولوگيالىق دامۋ وسى سوزدەردى راستاپ وتىر. بۇگىندە ءبىزدىڭ ازاماتتار تەك شيكىزات رەسۋرستارىنا سەنۋگە بولمايتىنىن, تەحنولوگيالىق دامۋعا ۇمتىلۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەدى.

مۇنى باسقا ەلدەردىڭ مىسالدارى راستايدى. ماسەلەن, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە سينگاپۋر سياقتى ەلدەردە مۇناي, گاز نەمەسە كومىر جوق. الايدا ولار جوعارى تەحنولوگيالارعا يە, سونىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەندى.

شىعىستاعى كورشىمىز قىتاي دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. ول عىلىم مەن تەحنولوگيادا وزىق پوزيتسيالارعا يە. عارىش اپپاراتىن ايدىڭ ارعى جاعىنا قوندىردى جانە جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرىن جاساۋدا باتىستىڭ تەحنولوگيالىق الپاۋىتتارىمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەلەسەدى.

جوعارى تەحنولوگياعا قول جەتكىزۋ جاھاندىق دەڭگەيدەگى مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.

ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ارقاشان بولا­شاق­تىڭ كاتەگورياسىمەن ويلايدى. سوندىقتان ول ءۇش جىل ىشىندە قازاق­ستاندى وزىق تسيفرلى مەملەكەتكە اينال­دىرۋ تۋرالى ماڭىزدى مىندەت قويدى.

قازاقستاندىقتار پرەزيدەنتتىڭ بۇل جوسپارىن تولىق قولدايدى. ولار دا ەلىمىزدە الەمدىك دەڭگەي­دە تەحنولوگيالىق كومپانيالار پايدا بولعانىن قالايدى. ونىڭ العىشارتتارى دا بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى العاشقى AI-unicorn-نىڭ نەگىزىن قالاۋشىمەن كەزدەسىپ, جاساندى ينتەللەكت پەن تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.

سونىمەن قاتار بىلتىر كۇزدە پرەزيدەنت اقش-قا ساپارى بارىسىندا قازاقستاندىق IT-ستارتاپتارمەن تانىس-تى. ولاردىڭ جەتىستىكتەرى پرەزيدەنتكە دە, قوعامعا دا زور اسەر قالدىردى.

جاڭا ترەندتەردى جاستارىمىز جاقسى بىلەدى ءارى تۇسىنەدى. ولاردىڭ ءبىرازى بۇگىندە جاھاندىق كۇن تارتىبىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەسە بولادى.

كوزقاراستاردىڭ سايكەستىگى مەملەكەت باسشىسى مەن جاستاردىڭ اراسىنداعى ەرەكشە سينەرگيانى كورسەتەدى. جاستار وزدەرىنىڭ ءۇمىتى مەن باستامالارى ەلدىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا قامتىلعانىن كورىپ وتىر, وزدەرى دە وزگەرىستەردىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ كەلەدى.

وسىنداي جىگەر مەن ىنتا-ىقىلاستى ءبىز قالالار مەن اۋىلدارداعى, ەلدىڭ ءاربىر تۇكپىرىندەگى كەزدەسۋلەردە سەزىندىك.

پرەزيدەنتىمىز ءاردايىم جاڭا بۋىن­مەن ءبىر تولقىندا. سوندىقتان ول ءار سويلەگەن سوزىندە جاس بۋىننىڭ كوڭىل, كوزقاراسىنان شىعاتىن ءسوزدى تابا بىلەدى. ءتىپتى تاريحي رەفەرەندۋم وتە سالىپ مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, جاستارمەن كەزدەستى. مۇنىڭ تەرەڭ رامىزدىك ءمانى بار. بۇل ەرتەڭگى كۇنى قازاقستان تاريحىن جازاتىن بۋىننىڭ جاسامپاز قۋاتىنا دەگەن سەنىمنەن تۋىنداپ وتىر.

جاڭا كونستيتۋتسيا دا ەلدىڭ ەرتەڭىن, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن جاسايتىن جاندارعا باعىتتالعان.

– ادامدار جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قانداي ەرەجەلەرىن جانىنا جاقىن قابىلدادى؟

– جاڭا كونستيتۋتسيادا حالىق زور ىقىلاسپەن قابىلداعان قاعيدالار مەن قۇندىلىقتار وتە كوپ.

كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى ەرەكشە نازار اۋدارتقانىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. بۇل زاڭدى دا. ويتكەنى ءدال وسى بولىمدە اتا زاڭعا ەرەكشە رۋح پەن تەرەڭ ءمان بەرگەن قۇندىلىقتار قامتىلدى.

ءبىز بۇكىل الەمگە العاش رەت ەلىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار مەملەكەت ەكەنىن, ونىڭ باستاۋى ساق, عۇن مەم­لەكەتتەرى, تۇركى قاعاناتى كەزىنەن جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا داۋىرىنە دەيىن جالعاسقانىن پرەامبۋلا ارقىلى ايت­تىق. بۇل يدەيا ساباقتاستىق پەن ۇلت­تىق ماقتانىشتىڭ ماڭىزدى ءرامىزى رەتىندە, حالىقتىڭ, اسىرەسە زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى.

سونىمەن قاتار بۇل جاس ۇرپاق تاربيەسىنە دە وڭ اسەرىن تيگىزەدى, ولار­دىڭ مادەني كودىن جانە ۇلتتىق بىرە­گەيلىگىن نىعايتادى, جاستاردى ۇلتى­مىزدىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇم­كىن جات ۇستانىمداردان قورعايدى.

قوعام وڭ قابىلداعان تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇس – كونستيتۋتسيانىڭ  ادامعا باعدارلانۋى.

جەكە ادام مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. ونىڭ جايلى تۇر­مىسى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگى­نە, قابىلداناتىن بارلىق شەشىمنىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايتىن باستى ولشەمگە اينالادى.

بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك ساياساتتا ادام كاپيتالىن دامىتۋ مەن عىلىم-بىلىمگە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. مۇنداعى تۇبەگەيلى جاڭالىق – بۇرىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن ماسەلە­ سالالىق زاڭدارمەن رەتتەلسە, ەندى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى كونس­تيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلدى.

ال بۇل دەگەنىمىز – بىلىمگە ين­ۆەس­تيتسيا سالۋ, زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ, اكادە­ميالىق ەركىندىك ۋاقىتشا ساياسات ەمەس, مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى كونستي­تۋتسيالىق مىندەتتەمەسىنە اينالادى.

ەل بويىنشا قولداۋ تاپقان تاعى ءبىر نورما وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى. ياعني «نەكە – ەر مەن ايەلدىڭ زاڭعا سايكەس مەملەكەت تىركەگەن ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى». بۇل نوۆەللا – وتباسى ينستيتۋتىن قورعاۋداعى ەڭ قۋاتتى تەتىك. ونىڭ دۇرىستىعى مەن ۋاقتىلى قابىلدانعانىن ءبارى ماقۇلدادى.

حالىقارالىق بايقاۋشىلار ميسسياسىمەن كەزدەسكەنىمدە, كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار پارلامەنتاري دە وسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى مەن ونى كونس­تيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ول قازاق­ستان تاجىريبەسىن مۇقيات زەرتتەپ وتىر­عاندارىن جانە كەيىن ونى ءوز ەلىندە دە ەنگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

كەيىنگى ۋاقىتتا نەكە مەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتار تۋرالى تۇسىنىكتىڭ ب ۇلىڭ­عىر بولىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ءبىز جاڭا كونستيتۋتسيادا ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن, وتباسى مەن مورالدىق قۇندىلىقتاردى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, ولاردى بارىنشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتتىك.

اتا زاڭ قوعامدى حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا سايكەس كەلمەيتىن جانە بالا تاربيەسى مەن وتباسىلىق قاتىناستارعا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن كەلەڭسىزدىكتەردەن قورعايدى.

– قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى رەفورمالارىنىڭ تابىستى بولۋىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– مەملەكەت باسشىسى رەفورما­لارىنىڭ تابىستى بولۋىنىڭ قۇپياسى – حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرلىگىندە.

بۇل – وزگەرمەيتىن اقيقات. ءبىز بىرىكسەك, الىنبايتىن قامال, اسا المايتىن بەل بولمايتىنىنا سان رەت كوز جەتكىزدىك.

ۇلتىمىز تالاي رەت تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتتى. سول سىناقتان ءبىزدى الىپ شىققان قۇدىرەت – حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى مەن ەرىك-جىگەرى. كەيىنگى جىلدار­داعى وقيعالار دا وسىعان ايقىن دالەل.

ارىستاعى جارىلىستار زاردابىن مەملەكەت پەن قوعام بىرگە ەڭسەردى. ەكىباستۇزدا دا سولاي بولدى. كەيىنگى ونجىلدىقتاعى ءىرى تاسقىن كەزىن­دە قازاقستاندىقتار تىزە قوسىپ, جۇدى­رىقتاي جۇمىلدى. وسىنىڭ ءبارى حالىق پەن پرەزيدەنتتىڭ قۋاتتى ءبىر كوماندا ەكەنىن كورسەتەدى.

ءبىز بۇعان وتكەن رەفەرەندۋمدا دا كوز جەتكىزدىك. حالقىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەت باسشىسى مەن ونىڭ رەفورمالارىن تولىق قولدادى.

ميلليونداعان ادام ورتاق ماقسات جولىندا – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ, زاڭ مەن ءتارتىپ ورناتۋ, پرەزيدەنتتىڭ ادال ەڭبەك, اشىقتىق پەن تەڭ مۇمكىندىكتەر باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا بىرىكتى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن تەرەڭ تۇسىنەتىن جانە قولدايتىن وسىنداي جاقتاستاردىڭ كۇن ساناپ كوبەيە بەرەتىنىنە مەن كامىل سەنەمىن.

حالقىمىز العاشقى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر كەزىندە دە, اەس سالۋ بويىنشا رەفەرەندۋمدا دا اۋىزبىرشىلىگىن تانىتتى. ءبىزدىڭ وسى بەرەكە-بىرلىگىمىز ەلىمىزدىڭ تىرەگى مەن قورعانىنا, رەفورمالاردىڭ تابىستىلىعى مەن كەپىلىنە اينالدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان بايىپتى, باتىل ءارى ادىلەتتى تۇردە دامي بەرەدى.

– سوڭعى سۇراق, رەسپۋبليكالىق رەفە­رەن­دۋمدا قابىلدانعان كونستي­تۋ­تسيا قايتا جازىلمايدى نەمەسە تو­لىق­تىرىلمايدى دەگەن كەپىلدىك بار ما؟

– بۇل سۇراققا بىرنەشە مارتە نىق جاۋاپ بەرىلگەن. جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس كەز كەلگەن وزگەرىستى, مەيلى ول ەلەۋسىز عانا بولسا دا, تەك قانا رەفەرەندۋم ارقىلى تىكەلەي حالىق ەنگىزە الادى. بۇل – نەگىزگى زاڭنىڭ ءجيى وزگەرمەيتىنىنە كەپىلدىك.

ەندى كونستيتۋتسيا شىن مانىندە حالىققا تيەسىلى, ونىڭ مىزعىماستىعى دەپۋتاتتاردىڭ نەمەسە جەكەلەگەن ساياسي توپتاردىڭ ەمەس, ازاماتتاردىڭ قالاۋى بويىنشا قامتاماسىز ەتىلگەن.

بۇل كەمەل, جاۋاپتى قوعامعا قاراي جاسالعان ماڭىزدى قادام جانە «مەم­لەكەتتىڭ تاعدىرى حالىقپەن بىرگە عانا شەشىلەدى» دەگەن پرەزيدەنت قاعيدا­سىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىگەندىگىنىڭ كورىنىسى.

سونىمەن قاتار بۇدان بىلاي ازاماتتارىمىز رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ارقىلى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنەتىن بولادى.

قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ قوعام رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بايىپپەن قارايتى­نىن كورىپ وتىرمىز. رەفەرەندۋمدى ادەتتەن تىس, ەرەكشە وقيعا رەتىندە قابىلدامايتىن بولدىق. بۇل دۇرىس تا.

بيلىككە دەگەن سەنىم مەن بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىم وسىلاي قالىپتا­سا­تىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.

ماسەلەن, ءبىر عانا شۆەيتساريانىڭ وزىندە جىلىنا 4 رەفەرەندۋم وتەدى. كەيىنگى ون جىلدا ولار سەكسەننەن استام حالىقتىق داۋىس بەرۋ وتكىزگەن جانە پلەبيستسيت سانى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ال سول شۆەيتساريا – دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكاسى دامىعان, ءومىر ساپاسى جوعارى ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل ەلدىڭ مىسالى ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق.

ءبىزدىڭ پرەزيدەنت سول ەلدە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىك قىز­مەتىندە ءبىراز جىل ىستەدى. وسىنداي تەرەڭ ءبىلىم مەن باي تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, مەم­لەكەت باسشىسى بىزگە رەفەرەندۋمدار, اشىق تالقى­لاۋلار, ستراتەگيالىق شەشىم­دەرگە ازامات­تاردىڭ قاتىسۋى سياقتى دەمو­كراتيا­نىڭ تەتىكتەرىن ۇسىنىپ وتىر. ءدال وسىن­داي مەحانيزمدەر ەلدى زاماناۋي, وركەنيەتتى مەملەكەتكە اينالدىرادى. ونداي ەلدە حالى­ق­تىڭ اتىنان شەشىم قابىلدانبايدى, شە­شىم­­دى حالىق ءوزى قابىلدايدى.

جالپى ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنا ءتان پروگرەسسيۆتى كوزقاراس – بولا­شاقتى بولجاي ءبىلۋ, وزىق الەم­دىك تاجى­ريبەنى باتىل ەنگىزۋ جانە ءتيىم­دى ستراتەگيالار جاساۋ ونىڭ رەفورماتورلىق باعىتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى عانا ەمەس, ەلدەگى بارلىق الدىڭعى قاتارلى كۇشتەردى ۇنەمى بىرىكتىرىپ كەلەدى.

ءدال وسى سەبەپتى ءبىزدىڭ كواليتسيامىز دا «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» دەپ اتالدى. ويتكەنى پروگرەسسيۆتى وي مەن ءىس-ارەكەت قانا مەملەكەتتى العا جەتەلەيدى.

 

اڭگىمەلەسكەن –

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»