شارحاندى باياعىدان بىلەمىن دەي المايمىن. بىراق ونى باياعىدان جاقسى كورەمىن دەي الامىن. سولاي بولا ما ءوزى؟ ولاي بولۋى قيىن. قيىن, بىراق مۇمكىن.
شارحان قازىعۇل تۋرالى پىكىرىمدى ونى كورمەي-بىلمەي تۇرىپ-اق قالىپتاستىرىپ بەرگەن مەن ءۇشىن قاي جاعىنان دا اسا جاقىن اسىل ازامات جۇمابەك كەنجالين ەدى. كۋرستاستارىن ءدايىم ماقتانىش ەتە جۇرەتىن ول شارحاندى اۋزىنان تاستامايتىن. «پوتەنتسيالى وتە كۇشتى جىگىت. اتا-اناسىنىڭ جاعدايىنا قاراپ, اۋداندىق گازەتتە ءجۇر. كورەسىز ءالى-اق, ول ارەناعا شىعادى, شىققاندا دا جارىپ شىعادى», دەيتىن. ول ءسوزىن ناقتىلاپ دالەلدەيتىن. بالقاش اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى, اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەنىندە گازەتتە اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ ۇيىمداستىرۋ پلەنۋمىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدە وتپەگەندىگى سىنعا الىنعانىن, كوپتەگەن بۇرمالاۋمەن سايلانعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىلارى, اۋپارتكومنىڭ بيۋرو مۇشەلەرi, ءبولiم مەڭگەرۋشىلەرى ماقالا پارمەنiمەن كەزەكتەن تىس شاقىرىلعان ۇيىمدىق پلەنۋمدا جاڭادان سايلانعانىن ايتقانىندا تاڭدانعانىم ءارى ءتانتى قالعانىم ەسىمدە. مۇنداي جىگىتتى سىرتىنان بولسا دا قالاي جاقسى كورمەيسىڭ؟
جۇمابەك دۇرىس ايتىپتى. شارحان دوسى رەسپۋبليكالىق مىنبەرگە قولى جەتكەن سوڭ-اق از جىلدىڭ اياسىندا ارەناعا شىقتى. پۋبليتسيستيكانىڭ شىن شەبەرى, تەرەڭ ويلى قالامگەر ەكەنىن تانىتتى. العاشقى جىلدارداعى «الەم اينەگىندەگى اسەمدىك», ء«دۇبارا دۇنيە», «توعىز تاراۋ تۋىندى» اتتى كىتاپتارىنىڭ ءوزى شارحاندى ەلىمىزدىڭ ەڭ مىقتى جۋرناليستەرىنىڭ قاتارىنا قوستى دا جىبەردى.
اۆتوردىڭ ويلاۋ جۇيەسى قاشاندا قاساڭ قالىپتان ادا بولىپ كەلەدى. ءبىر مىسالمەن شەكتەلەيىن. ءابىش اعاما قاتىستى ءبىر ويىن ايتايىن دا قويايىن.
ايساۋلە انامىزدىڭ مىنا ومىردەن وتەردەگى سوڭعى ءسوزى كەلىنى كلاراعا ايتقان ء«ابىشىمدى رەنجىتپەڭدەر» دەگەنى ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى. ونى ەنەنىڭ كەلىنگە اماناتىنداي كورە سالۋدىڭ رەتى جوق. تەك كەلىنىنە ايتسا, ء«ابىشىمدى رەنجىتپە» دەيتىن ەدى عوي. دانا انا ءبىر نارسەنى جۇرەگى سەزگەندەي, ول ءسوزىن حالىققا دا ارناپ ايتقان شىعار. كىم بىلەدى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز باسقا: ءابىش كەكىلباەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن الارداعى سول ءبىر قاس قاعىم ءساتتى سونشاما سان-ساققا جۇگىرتىپ, ۇلى جۇرەككە ۋلى جەبەلەردى الاسۇرا اتقانىمىز دا ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندەگى بالاڭدىعىمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى بولدى. ال ونىڭ تۇپكى ءمانىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋدىڭ دە, ءتۇسىندىرۋدىڭ دە ءجونى بار ەدى. شارحان قازىعۇل, مىسالى, سولاي تۇسىنگەن دە, «وڭاشاداعى ونلاين ويلارىندا» سولاي تۇسىندىرگەن دە: «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى الاساپىران جىلدارىندا ءبىر-بىرىنە باس بولىپ, ءبىرى اعا بولىپ, ءبىرى ءىنى بولىپ, ءبىرى باسشى بولىپ, ءبىرى رۋحاني قوسشى بولىپ, قاتار تۇرىپ مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ ەكى ۇلى ون سەگىز جىلدان كەيىن ءبىرىنىڭ ەڭبەگىن ءبىرى باعالاپ, ءبىرى حالىق الدىندا ماراپاتتاعان ەكەن, ءبىرى حالىق الدىندا رازىلىعىن رياسىز بىلدىرگەن ەكەن, ءبىز سونى دا كوتەرە المادىق-اۋ! قانداي وكىنىشتى! ءتورت جىلدان بەرى تۇبىنە دەيىن تۇسىنۋگە تىرىسقان كىسى تاپپادىق. «جابۋلى قازاندى جابۋلى كۇيىندە قالدىرعاندى» جاقتاعاننان جارامىز جازىلىپ كەتە مە؟ بىرلىگى كۇشتى ەلدە ەكى تۇلعانىڭ ارەكەتىن باسقاشا اسپەتتەپ اكەتەر ەدى. ءدال وسىنى ۇلت بىرلىگىنىڭ, رۋح ۇلىلىعىنىڭ سيمۆولىنداي دارەجەگە جەتكىزۋگە تىرىسار ەدى. قاراپايىم جۇرتتىڭ ىشىنەن شىققان, ءومىر بويى بۇقارانىڭ ءسوزىن سويلەگەن دارا تۇلعاسىنا بەرىلگەن ناگرادانى حالىققا كورسەتىلگەن قۇرمەت رەتىندە قابىلدار ەدى».
ءبىر جاقسىسى – ءابىش اعامىز شارحاننىڭ وسى ءسوزىن وقىپ كەتتى. «توعىز تاراۋ تۋىندىنى» ابەكەڭە مەن اپارىپ بەرگەن ەدىم. شارحانعا رازىلىعىن ايتىپ, تەلەفون سوققانىن دا بىلەمىن.
اسىلداردى ارداقتاۋ – شارحان شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋدى, مەرەيىن تاسىتۋدى ول ومىرلىك ميسسيام دەپ بىلەدى.
قالامگەر قاۋىمنىڭ ءبىر شوعىر پورترەت-ەسسەلەرى – ارقايسىسىن ءوز الدىنا جەكە ءسوز ەتەتىندەي دۇنيەلەر. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, اكىم تارازي, ءابىش كەكىلباەۆ, قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ, جاقسىلىق تۇمەنباەۆ, ءمادي ايىمبەتوۆ, كوپەن امىربەك, وڭايگۇل تۇرجان, راقىمجان وتارباەۆ, جولتاي جۇمات-ءالماش ۇلى, قالي سارسەنباي, روزا مۇقانوۆا سياقتى بىرقاتار اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىن ارنايى تالداعان تۇستاردا, ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ, ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ, تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلىنىڭ ءبىر-ءبىر ولەڭىن ارقاۋ ەتىپ وي تولعاعاندا شارحان ادەبيەتتانۋشى دەسەڭىز ادەبيەتتانۋشى, سىنشى دەسەڭىز سىنشى, ەسسەشى دەسەڭىز ەسسەشى, ستيليست دەسەڭىز ستيليست.
ارىپتەستەرىن قالاي اسپەتتەيدى! جۇمابەك كەنجالين, جانبولات اۋپباەۆ, قاينار ولجاي, نۇرتورە ءجۇسىپ, ەرمۇرات باپي, عابيت مۇسىرەپ (ىسكەندەر ۇلى), ەرجان بايتىلەس, سەرىك جانبولات, مۇحتار تۇمەنباەۆ, ءۇمىتجان بالتاەۆا سەكىلدى جۋرناليستيكا جۇيرىكتەرىنىڭ جازعانىن كەيدە كەڭەيتىپ, تاراتا تالدايدى, كەيدە قىسقا قايىرىپ, از سوزبەن-اق ايقارا اشىپ تاستايدى. عادىلبەك شالاحمەتوۆ تۋرالى جازىلعان «شالاحمەتوۆ شەڭبەرى» (2025) اتتى كولەمدى كىتابى – بىزدەگى عۇمىرباياندىق ادەبيەتتىڭ ۇيرەنەرلىك ۇلگىسى, داۋسىز تالانتتى تۋىندى. ورىسشاعا اۋدارىلىپ, «مير» تەلەارناسىن ون جىل باسقارعاندا قازاق مەترىنىڭ قاراماعىندا نەمەسە ونىمەن قاتارلاس جۇمىس ىستەگەن ماسكەۋ جۋرناليستەرىنىڭ قولىنا جەتسە, بۇل كىتاپ جالپى ۇلتتىق مەديانىڭ مەرەيىن اسىراتىنى تالاسسىز بولار ەدى.
مەملەكەت قايراتكەرلەرىن دە لايىقتى اسقاقتاتادى ءبىزدىڭ شارحان. ءوزى قىزمەت بابىندا ارالاسقان ەرمەك كوشەرباەۆ, بەيبىت يساباەۆ, نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن شاعىن شتريحپەن كەستەلەي قويادى. ال ۇزاق جىلدار تانىس-ءبىلىس بولعان بەردىبەك ساپارباەۆ, جاقسىبەك قۇلەكەەۆ جايىنداعى كەڭ تىنىستى جازبالارى جان-جۇرەگىڭدى جىبىتەردەي.
بەردىبەك پەن جاقسىبەك جايىندا جازۋداعى شارحاننىڭ ماقساتى ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتاردىڭ اتىن ارداقتاۋ عانا بولماسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي, سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى مەملەكەتتىك قىزمەتشى اتاۋلىعا «شەنەۋنىك» دەگەن شەكپەندى جابا سالىپ, شەتىنەن وڭدى-سولدى شەنەۋ ءسوزدىڭ سالتىنا اينالىپ بارادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى تۇقىرتا بەرگەن سايىن مەملەكەتتىڭ دە تۇعىرى تومەندەي تۇسەتىنىن ەسكەرمەيتىن سياقتىمىز. اسىرەسە ابدەن اۋلەكىلەنىپ بىتكەن الەۋمەتتىك جەلىنى بيلىكتى بەتالدى بەتتەن الاتىن بەتسىزدىك باسىپ تۇرعان قازىرگىدەي ۋاقىتتا قىزمەت باسپالداقتارىنىڭ ءبارىن دەرلىك باسىپ وتكەن, قاي بەلەستە دە ىزگى ءىز قالدىرعان اسىل ازاماتتار جايىندا وي تولعاۋدىڭ ابدەن ءجونى بار.
شارحان – كەڭ اۋقىمدى, كوپ قىرلى قالامگەر. نە جازسا دا ءبىلىپ جازادى, ءتىلىپ جازادى. ونىڭ ونەر قايراتكەرلەرى جايىنداعى ەسسەلەرىن وقىعانىڭدا جانىڭ بولەكشە ءبىر جاي تابادى. حالقىڭنىڭ مادەنيەتى ءۇشىن, ۇلتىڭنان وسىنداي ۇل-قىز شىعاتىنى ءۇشىن ماقتاناسىڭ. وتكەن جىلى شىققان «سەگىزىنشى نوتا» جيناعى شارحان قازىعۇلدى ورەلى ونەرتانۋشى رەتىندە دە مويىنداتپاي قويمايدى.
ول ءبىزدىڭ ينتەرنەت-جۋرناليستيكامىزدى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. «وڭاشاداعى ونلاين ويلار», «فۋتبول فيلوسوفياسىنىڭ فراگمەنتتەرى» دەگەن كىتاپتارى – زامان تىنىسىن ءدال اڭداۋدىڭ, وزگەرگەن ۋاقىتقا دەر كەزىندە بەيىمدەلە ءبىلۋدىڭ كەلىستى كورىنىسى. سالماعى اۋىر ويدىڭ ءوزىن جەڭىل ازىلمەن ارلەپ جەتكىزەتىن جاقسى ادەتى تاعى بار.
«وتكەن سەنبى كۇنى اينۇردى ۇزاتتىق. قۇداعيىما ايتتىم: «قىزىمدى قانشا جەردەن جاقسى كورسەڭىز دە, قىزىڭىزداي كورمەڭىز, كەلىنىڭىزدەي كورىڭىز». «نەگە, قۇدا؟» دەپ قۇداعيىم شوشىپ كەتتى. مەن ايتتىم: «قىزىڭىزداي كورسەڭىز, ءبىر كۇنى ءوزىمنىڭ قىزىم عوي دەپ, بايقاماي ۇرىسىپ قويۋىڭىز مۇمكىن». جىمياسىز. ويلاناسىز.
ءسويتىپ, وڭ جامباسىنا كەلەتىن پۋبليتسيستيكا بەتتەرىن پاراقتاپ, ينتەرنەت يىرىمدەرىندە ءۇيىرىلىپ قانا جۇرگەندەي كورىنگەن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ول ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى: وقىستان... رومان جاريالادى. جاي عانا جاريالاپ قويعان جوق, سول العاشقى رومانىمەن ەلىمىزدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان «Mecenat.kz» ادەبي سىيلىعىنىڭ العاشقى لاۋرەاتى اتاندى. ەرلان اسقاربەكوۆتەي اسقار ازاماتتىڭ, تيمۋر تۋرلوۆتاي مىقتى مەتسەناتتىڭ دارقان كوڭىلىنەن, جومارت قولىنان شىققان بۇل سىيلىقتىڭ ءباسى دە بولەكشە – لاۋرەاتتارعا عۇمىر بويى اي سايىن 500 دوللار كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ تۇرادى. سول تۇستا شارحانعا «سەن ەندى ينفلياتسيانىڭ توقتاماۋىنا مۇددەلى شىعارسىڭ؟» دەپ ازىلدەگەنىم ەستە. بايگەگە تۇسكەن 67 روماننىڭ اراسىنان شارحاننىڭ جازعانى توپ جاردى. مۇندايلىق عاجايىپ دەبيۋتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوپتەن كورمەگەنى انىق ەدى.
«كۇلپەت» – قازاق فيلوسوفيالىق پروزاسىنىڭ تولىمدى تۋىندىسى.
فيلوسوفيالىق پروزا دەپ ءبىز كوركەم ءماتىن ءومىردىڭ ءمانى, اقيقات, بوستاندىق, جاقسىلىق پەن جاماندىق, ادام مەن قوعام, بيلىك پەن پەندە, جان مەن ءتان, ءپاني مەن باقي سياقتى تىرشىلىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن تولعاۋدىڭ پىشىنىنە اينالاتىن ادەبيەتتى ايتامىز عوي. ونداي ادەبيەتتىڭ قوعامدىق سانا سارساڭعا تۇسكەن تۇستاردا كورىنىپ قالاتىنى, سوندايدا سىلكىنىپ-سىلكىنىپ سالاتىنى بار.
شارحاننىڭ ادەبيەت ەسىگىن اشا سالا بىردەن رومانداي جانردىڭ جالىنا جارماسۋىنا تالايدىڭ كۇدىكپەن قاراۋىنىڭ رەتى بار ەدى. جۋرناليست رەتىندە تانىمال بولعان شارحان قازىعۇلدىڭ ادەبيەتتەگى تىرناقالدى تۋىندىسى (رومانى!) قالاي ءساتتى شىعا الادى, ونىسى ازداي, فيلوسوفيالىق پروزا قاتارىنا قوسىلا قالادى؟ «كوركەم ادەبيەتكە ءپۋبليتسيستىڭ كەلۋى كوپ جاعدايدا كۇدىك تۋدىرماي قويمايدى» دەپ جازاتىن باسقا ەمەس, شارحاننىڭ ءوزى ەدى عوي؟ «كوبىنەسە قارابايىر لوگيكاعا قۇرىلاتىن جۋرناليستيكادا جۇرگەندەردىڭ سەزىم مەن قيالعا كوبىرەك جۇگىنۋدى تالاپ ەتەتىن كوركەم ادەبيەتكە كەلگەندە ماڭدايى تاسقا سوعىلىپ جاتاتىنىن كوز كوردى» دەگەندى دە ءبىز جازباعانبىز, شارحان جازعان. ءوزى كۇدىكتەنگەندە وزگە نەگە كۇدىكتەنبەسىن؟
كىتاپتى قولعا العان ادامنىڭ ول كۇدىگى كوپ ۇزاماي-اق سەيىلىپ سالا بەرەدى. اۆتوردىڭ ءبىر سۇحباتىندا «ارينە, رومان جازۋ يدەياسى ءبىر كۇندە كەلە قالعان جوق. دەگەنمەن, وسال جازۋشى بولعىم كەلمەدى. سوندىقتان دا كوركەم ادەبيەتپەن اينالىسۋعا اسىقپادىم» دەپ ايتقانى اقتارىپ سالعان اقيقاتى ەكەن. «كۇلپەت» رومانى ارقىلى ءبىز جۋرناليستيكا مەن بەللەتريستيكانىڭ قابىسۋىنا, قاۋىشۋىنا, تابىسۋىنا كۋا بولدىق. ادەبيەتتىڭ نەبىر دۇلەيى مەن سۇلەيى قالام تەربەۋدى جۋرناليستيكادان باستاعانىن قايتالاپ جاتپاي-اق قويايىق. جەدەل جازۋعا, ويدى ناقتى, ايقىن جەتكىزۋگە, قۇرىلىمدىق جيناقىلىققا بەيىمدەلگەن جۋرناليستيكانىڭ جاقسى جاقتارىن بويىنا قابىل العاندا ادەبيەت ىشكى ىرعاققا, ءسوز سازىنا, بەينە-بەدەر بايلىعىنا, ستيليستىك دالدىككە ارقا سۇيەي وتىرىپ, وقىرماننىڭ ويىن وياتاتىن, سەزىمىن سەرپىلتەتىن قارا سوزگە, دارا سوزگە, سارا سوزگە ۇلاسادى. جۋرناليستىك قابىلەت ءداۋىردىڭ الەۋمەتتىك جۇيكە-جۇيەسىن دەر كەزىندە ءارى سەرگەك سەزىنۋگە, ناقتى بولمىستى قاپىسىز كورۋگە كومەكتەسسە, جازۋشىلىق قاسيەت قالامگەرگە بەينەلى ويدى, تەرەڭ تولعامدى بەرەدى, جاندى سۋرەتتەر سىيلايدى.
وسى قابىلەت پەن وسى قاسيەت شارحان شىعارماشىلىعىنىڭ قوس قاناتىنا اينالعانىن كورىپ قۋاندىق.
«كۇلپەت» رومانىنىڭ وقيعالىق اياسىنىڭ كەڭدىگى, ياعني لوكاتسيا بايلىعى ايرىقشا ايتارلىقتاي. باس-اياعى سەكسەن جىلدىق ۋاقىت ارالىعىن, ءۇش ۇرپاق ءومىرىن قامتىپ جاتقان شىعارمادا اۆتور ءوز كەيىپكەرلەرىن سان الۋان سيتۋاتسياعا سالىپ, شيىر-شيىر جولعا تۇسىرەدى, جۇمىر جەردىڭ قيىر-قيىرىنان شىعارادى. باس كەيىپكەردىڭ اتاسى رايىس ۇجىمشاردى باسقارىپ, ەلدى ۇيىتىپ وتىرعان جەرىنەن اياق استىنان «حالىق جاۋى» اتانىپ, يتجەككەنگە ايدالىپ كەتە بارادى. ءسويتىپ, سىبىرگە ساپارلاتىپ جىبەرىلگەن رايىستىڭ وسى قىساستىقتىڭ ءبارىن كورىپ وسكەن ۇلى ەردەننىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قايدان ءىشى جىلىسىن؟ سول ەردەن قاقاعان قىستا اۋىلعا كەلىپ, مالشى بىتكەندى ءجون-جوسىقسىز تىلدەگەن اۋدان باسشىسىن تىرىلەي ىرەيدى. سول ەردەننىڭ ۇلى ءابۋجاندى سول باياعى باسشى, ىشىنە قان قاتىپ, ءوزى الدەقاشان زەينەتكە شىققانىنا قاراماستان, اقىرى اۋعان سوعىسىنا ايداتتىرىپ تىنادى. سول ءابۋجان, اتا كەگى مەن اكە اشۋى ويىندا دا, بويىندا دا جۇرگەن, قوعام كىساپىرلىگىن كورگەنى ازداي, ءوز بەتىنشە جاتقان بەيبىت ەلگە باسىپ كىرگەن كەڭەس اسكەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, كىناعا دا, كۇناعا دا باتقان, كوكىرەگىن جان ازابى قىسقان ءابۋجان اقىرى اۋعاننان قاشىپ, امەريكادان ءبىر-اق شىعادى. سول كەتكەننەن مول كەتەدى. ءسويتىپ, وقيعا بىرەسە اۋىلدا, بىرەسە اۋداندا, بىرەسە تەڭىز بەتىندە, بىرەسە اقتوبەدە, بىرەسە اۋعاندا, بىرەسە مۇحيتتىڭ ار جاعىندا, بىرەسە كوك جۇزىندە ءوربىپ جاتادى. سوعىستى تاستاپ قاشقانى ازداي, دۇشپان دەرلىكتەي مەملەكەتتەن پانا تاپقان ءابۋجان ودان كەيىنگى وتىز جىلدان استام ءومىرىن اقش-تا وتكىزەدى. امەريكادان قايتار بەتتەگى ۇشاق ىشىندە ءلاززات ەسىمدى عالىم قارىنداسپەن ۇزاق اڭگىمە بارىسىندا زامان, قوعام, ادام جونىندە نەبىر تەرەڭ ويلار ورتاعا سالىنادى. جالپى, جاستايىنان-اق نە نارسەنى دە اقىل تارازىسىنا تۇسىرۋگە بەيىم ءابۋجاننىڭ قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە قالىڭ مۇڭنىڭ قۇشاعىنان قۇتىلمايتىنى, ءار ءىس-ارەكەتتەن ارقيلى ءتۇيىن تۇيەتىنى رومانعا فيلوسوفيالىق پروزانىڭ تابيعاتىنا ءتان بەلگىلەردى مولىنان بەرىپ تۇر.
ەڭ باستىسى – باس كەيىپكەر باستان كەشەتىن وقيعانىڭ ءبارى دەرلىك سەزىم ارقىلى ءورىلىپ, ماحاببات ارقىلى بەرىلىپ جاتادى. ءابۋجان – اسەل, ءابۋجان – يرينا جەلىلەرى – روماننىڭ ەڭ قۋاتتى بەتتەرى. ءابۋجاننىڭ وزىنە ەسى كەتە عاشىق بولعان يرينامەن ءتان جاقىندىعىنا ءتۇسۋى شىنايى ۋاجدەلگەن, سۇلۋ سۋرەتتەلگەن. ءابۋجاندى سوعىستان قاشۋعا, مۇحيت اسۋعا شاقىرىپ, ءومىرىن وزگەرتىپ جىبەرەتىن يرينانىڭ «باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ ەلدە ايەل ءۇشىن ادەمى تۋفلي تىگە الا ما؟! ەڭ بولماسا, ايەلگە قۋانىش سىيلايتىن سونداي نارسەنىڭ ءوزى قولىنان كەلمەيتىن مەملەكەتتەن قانداي جاقسىلىق كۇتۋگە بولادى؟» دەيتىن سوزىمەن دە كەلىسپەي تۇرا المايسىز. اسەلدى قانشا سۇيگەنىمەن, ەسىنەن ەكى ەلى شىعارماعانىمەن, ءابۋجاننىڭ شتاتتاردا وتباسى قۇرۋى, بالالى بولۋى سەندىرەدى دە, كوندىرەدى دە.
رومان سوڭىندا كەيىپكەر اقىرى قازاق جەرىنە ورالادى.
ءابۋجاندى تۋعان ەلگە قايتارعان كۇشتىڭ اتى – كۇلپەت. بۇل ءسوزدىڭ وسى ءپىشىنىنىڭ يەسى – شارحان قازىعۇل. ءجۇز تومدىق «بابالار سوزىندە» دە, ءبىر تومدىق «قازاق سوزدىگىندە» دە ول «كۇلپات» تۇرىندە جازىلعان. بىزدىڭشە, شارحاننىڭ ونى «كۇلپەت» دەپ الۋى ورىندى. ويتكەنى الدىڭعى جىڭىشكە بۋىننىڭ كەلەسى بۋىندا ەرىن ۇندەستىگى بويىنشا جىڭىشكە جالعاسۋى جاراسادى. كۇلپەت – جان ازابى, تاۋقىمەت تارتۋ, وي شىرماۋىنا قامالۋ. كۇلپەت – ەكىۇدايىلىقتىڭ ەكزيستەنتسيالىق كورىنىسى, كىنانىڭ, كۇنانىڭ, جالعىزدىقتىڭ, شاراسىزدىقتىڭ سالدارىنان تۋاتىن ىشكى ازاپتىڭ جاراسى. سوندىقتان ونى قازىرگى سوزدىكتەردەگىدەي «ارحايزم» دەپ سيپاتتاپ, ساناتتان سىزا سالماي, قايتا كۇردەلى ونتولوگيالىق ۇعىمنىڭ شىمىر بەرىلۋى دەپ قاراۋدى ويلاستىرساق تا بولادى. ونىڭ ۇستىنە شارحان قازىعۇل «كۇلپەتكە» ارىلۋ, تازارۋ, تۇلەۋ ماعىنالارىن دا بەرە الدى. بۇل دا فيلوسوفيالىق روماننىڭ ءبىر بەلگىسى. شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى ىشكى دۇنيەنى كەۋلەگەن كۇيزەلىسكە قانشا تۇسكەنىمەن, جانىن جەگەن, جۇيكەسىن جۇقارتقان قيىندىق قۇرساۋىنان جالپى جاقسىلىققا سەنەتىن جۇرەگى, بارشاعا بولسا دەگەن تىلەگى ارقىلى شىعادى. روماننىڭ جاسامپازدىق رۋحى دا وسىندا. تۋىندى سوڭىندا جات جەردە ابۋ رايس اتانعان ءابۋجاننىڭ امەريكادان ءوزىنىڭ ارالىنا جەتكەنىنە, ءومىر بويى اڭساعان اسەلىنە ورالعانىنا سەنەسىز. جازۋشى سەندىرەدى. كەيىپكەر كۇلپەتى ءسىزدى دە بىرگە قينالتادى, بىرگە ويلانتادى. شىعارما بىتكەنشە جان الەمىڭىز الەم-تاپىراق كۇي كەشىپ, نەشە ءتۇرلى تولعانىسقا تۇسەسىز.
بورحەسكە ايتقىزساڭىز, ادەبيەتتە ءتورت-اق ءتۇرلى حيكايا بار كورىنەدى, سونىڭ ەكىنشى حيكاياسى ورالۋ بايانى ەكەن. تەڭىز ءتىلىپ, دالا اسىپ, تاۋ باسىپ, ارىپ-اشىعان وديسسەيدىڭ تۋعان يتاكاسىنا قايتىپ كەلگەنىندەي, قازاق قالامگەرى شارحان قازىعۇلدىڭ قيالىنان تۋعان بۇل ورالۋ وديسسەياسى كەيىپكەردىڭ ارالعا, ياعني وزىنە ورالۋىمەن, كەبەنەك كيىپ كەتكەن ءابۋجانىن تۇپ-تۇتاس وتىز جەتى جىل بويى كۇتكەن پەنەلوپاسىنا – اسەلىنە جەتۋىمەن اياقتالادى: « – اسەلىم مەنىڭ! كەش مەنى! – ءابۋجان ءوزىن جىلدار بويى ساعىنا دا سارىلا كۇتكەن جاندى قۇشاقتاۋعا ارلاندى, اياعىنا جىعىلا كەتتى».
«كۇلپەتتى» باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنداعى رۋح تازالىعى, ادالدىققا, ادىلدىككە سەنىم, دوستىقتى, ماحابباتتى ارداق تۇتۋ سياقتى قاستەرلى قاسيەتتەردىڭ قۋاتى كەرنەپ تۇر. سول قۋات سىزگە شارحاننىڭ رومانيست رەتىندەگى العاشقى قادامىندا تاجىريبەسىزدىكتەن جىبەرىپ العان ولقىلىقتارىنا – اۋىق-اۋىق ءجۋرناليزمنىڭ, ءپۋبليتسيزمنىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعىپ كەتە بەرەتىنىنە, كەي تۇستاردا ديالوگتەردەگى وي تارتىسىنىڭ باسەڭدىگىنە, جەكەلەگەن جەلىلەردىڭ جەرىنە جەتپەي ءۇزىلىپ, جالعانباي قالاتىنىنا كەڭشىلىكپەن قاراتادى. اۆتوردىڭ ءوزى بۇل ورايدا «كۇلپەت» رومانىن تەك «پۋبليتسيستيكا – كوركەم ادەبيەت – فيلوسوفيا» سيمبيوزى ارقىلى حالىقارالىق فورماتتا جازىپ شىعۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم. بىراق روماننىڭ اتى – رومان, ءبارىبىر ونىڭ كانوندارىن ساقتاۋ كەرەك. سوعان سايكەس پۋبليتسيستيكانى ءسوز ونەرىنە جاقىنداتۋدى, كوركەم ادەبيەتتى ءسوز بەن ويدىڭ گارمونياسىنا ۇشتاستىرۋدى, عىلىمي فيلوسوفيانى دالا فيلوسوفياسىنا بەيىمدەۋدى ەڭ الدىمەن ويلادىم. ونسىز ءوزىمنىڭ رومان جانرىنداعى تالپىنىسىمنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشاتىنىن سەزدىم», دەپ اقتارىلا ايتقانىن دا ەسكەرۋدىڭ ارتىعى جوق.
شارحان قازىعۇل وسى رومانى ارقىلى توتاليتاريزم تابيعاتىن تەرەڭ تانىتىپ, ادام مەملەكەتكە قىزمەت ەتكەن قوعامنىڭ, ادامنىڭ مۇددەسىمەن ساناسپاعان قوعامنىڭ قوياسىن قوپارا كورسەتىپ بەردى. ءدال وسى كۇندەردە, ءبىز مەملەكەت ادامعا قىزمەت ەتەتىن قوعامدى قۇرۋدىڭ تاڭداۋىن جاساعالى وتىرعان تۇستا مۇنىڭ باسىن اشىپ ايتۋ ءجون.
«كۇلپەت» رومانى شەبەر تىلمەن شەگەلەپ, مىنانى ايتا العان: ادام باقىتى قوعام باقىتىنان تۋمايدى, قايتا قوعام باقىتىن ادامدار باقىتى قۇراۋى كەرەك. قانداي قوعامنىڭ قانداي باقىتى جولىندا دا ادامنىڭ باقىتسىزدىققا ۇشىراۋىن اقتاپ الۋعا بولمايدى. ادام باقىتى ەڭ الدىمەن ماحابباتتا, وتباسىندا, پەرزەنت قىزىعىندا قالىپتاسادى. ادام باقىتى – قوعام باقىتى. كەرىسىنشە ەمەس. بۇل – ءدايىم ەستە ۇستايتىن قاسيەتتى قاعيدا.
سۋىرىلىپ سويلەۋگە دە, العا ۇمتىلۋعا دا جوق شارحانعا قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جۋرناليستيكا اكادەمياسى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سياقتى اتاق-ماراپاتتىڭ ءبارى بەرەن تالانتىنىڭ, ەرەن قايراتىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن. ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعى, ومىرىندەگى ءىس-ارەكەتىنىڭ ءبارى ءوزىنىڭ دارقان كوڭىلىنەن, جاقسىعا جانىن الا جۇگىرەتىن كەڭ جۇرەگىنەن باستاۋ الىپ جاتادى. شارحان تالانتى – دارقان تالانت.
شارحان قازىعۇل جەتپىس دەگەن جاستىڭ جوتاسىنا شىعىپ تۇر. ءدال بۇگىن استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قالامگەردىڭ ءبىر تومدىق «تاڭدامالى» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى وتكەلى جاتىر. ءومىرىنىڭ بۇل بيىگىنە ول قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, ورنەكتى ءجۋرناليسى, ويشىل تۇلعا, سىيلى ازامات كۇيىندە كەلىپ وتىر. جۇرت شارحاندى وقيدى. جازعانىن كۇتەدى. ايتقانىنا سەنەدى. قالامگەر باقىتى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسى ەمەس پە؟
P.S. كەزىندە گازەتتەردە «مەرەيلى مەرەكەنى تىڭ تابىسپەن قارسى الۋ» دەپ كەلەتىن ءسوز تىركەسى بولۋشى ەدى. مىنا ماقالانى ءبىتىرىپ, رەداكتسيا پوشتاسىنا جولداعالى جاتقاندا ينتەرنەتتەن جەتكەن جاڭالىق سونى ەسكە ءتۇسىردى. الدىڭعى كۇنى الماتىدا قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلىنا وراي جاريالانعان ادەبي كونكۋرستىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپتى: باس جۇلدە «اۋلەت» اتتى رومانى ءۇشىن شارحان قازىعۇلعا بەرىلىپتى.
No comment.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى