دۋماعا سايلانعان دەپۋتاتتار

1906 جىلعى 13-23 قاڭتار ارالىعىندا پەتەر­بوردا بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ەكىنشى سەزى وتكىزىلدى. سەزد جاسىرىن تۇردە ۇيىمداس­تىرىلىپ, وندا نەگىزىنەن الدا شاقىرىلاتىن ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋماعا مۇسىلمانداردىڭ ساياسي قۇرىلىمىن دايىنداۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. 1905 جىلى وتكەن بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە «يتتيفاق ءال-مۋسليمين» ۇيىمى قۇرىلعان ەدى. ەكىنشى سەزدە وسى ۇيىم پارتيا بولىپ وزگەردى. پارتيانىڭ 16 وڭىردەگى وكىلدىگى اشىلدى. پەتەربورداعى وكىلدىگى جانىنان تاتار تىلىندەگى اپتالىق ء«ۇلپات» ء(«ولفات») گازەتى شىقتى. گازەتتى ابدۋراشيت يبراگيموۆ باسقاردى, سونىمەن قاتار گازەتتە مۇسا بيگيەۆ, شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ, جيھانشا سەيدالين, ت.ب. اۆتورلاردىڭ ماقالالارى جاريالانىپ تۇردى.

گازەت رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇتاستىعى, مۇسىلمان قوزعالىستارى, ءسوز بوستاندىعى, مۇسىلمان قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى, ت.ب. تاقىرىپتاردى كوتەردى. 1905–1907 جىلدارى گازەتتىڭ 85 سانى وقىرمانعا جول تارتتى. 1907 جىلى ء«ۇلپاتتىڭ» سوڭعى ساندارىنىڭ بىرىنە قوسىمشا رەتىندە قازاق تىلىندەگى «سەركە» گازەتى جارىق كوردى. بۇل جايىندا مۇحامەتجان سەرالين «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 1911 جىلعى №1 سانىندا جاريالانعان بەتاشار ماقالاسىندا: «1907-ءنشى جىلى 2-ءنشى گوسۋدارستۋەنني دۋمانىڭ شىلەنى شاھماردان قوسشىعۇلوۆ ىجتاھاتىمەنەن پەتەربۋرعتا «سەركە» ەسىمدى جۋرنال شىعارىپ ەدى. ۇزاققا بارماي ھۇكىمەت تاراپىنان توقتاتىلدى», دەپ جازدى. گازەتتىڭ جالعىز عانا سانى (كەيبىر دەرەكتە ەكى ءنومىرى) شىعىپ, جابىلىپ قالدى. ءالى كۇنگە دەيىن گازەتتىڭ ەشبىر سانى تابىلعان جوق. كوپ ۇزاماي ء«ۇلپاتتىڭ» ءوزى دە پاتشا وكىمەتىنىڭ قىسىمىمەن جابىلدى.

1906 جىلعى 27 ساۋىردە رەسەي اۋماعىندا العاش رەت مەملەكەتتىك دۋما شاقىرىلدى. ءبىرىنشى مەملە­كەتتىك دۋما رەسەيدەگى حالىق سايلاعان تۇڭعىش زاڭ شىعارۋشى وكىلەتتى ورگان بولدى. العاشقى دۋما قۇرامىنا بەس قازاق دەپۋتاتى سايلاندى. ولار – الپىسباي قالمەنەۆ (ورال وبلىسى), احمەت ءبىرىمجانوۆ (تورعاي وبلىسى), ءاليحان بوكەيحان (سەمەي وبلىسى), شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ (اقمولا وبلىسى). تاعى ءبىر قازاق سالىمگەرەي ءجانتورين ۋفادان سايلاندى. ءبىرىنشى دۋماعا قازاقتىڭ جەتىسۋ, سىرداريا وبلىستارىنان دەپۋتات قاتىسپادى. سەبەبى, بۇل وڭىرلەردە سايلاۋ ءوتىپ ۇلگەرگەنشە, دۋمانىڭ ءوزى تاراپ كەتتى.

ءبىرىنشى دۋما بارلىعى 39 وتىرىس وتكىزدى. سونىڭ كوپشىلىگىندە دەپۋتاتتار يۆان گورەمىكين باسقاراتىن ۇكىمەتتى سىناۋمەن بولدى. ۇكىمەتتىڭ ارەكەتتەرىنە قاتىستى 391 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. سونىمەن قاتار ءبىرىنشى دۋمادا جەر ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. الدىمەن كادەتتەر جەرگە قاتىستى زاڭ جوباسىن دايىندادى. كەيىن ەڭبەك­شىلەر, ەسەرلەر دە وزدەرى ازىرلەگەن زاڭ جوباسىن ۇسىندى. بۇل جاعداي ەلدەگى اگرارلىق ماسەلەنى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ, ءورشىتىپ جىبەردى. 1906 جىلعى 6 شىلدەدە ۇكىمەت باسشىسى اۋىسىپ, گورەمىكيننىڭ ورنىنا پەتر ستولىپين كەلدى. ال 9 شىلدەدە مەملەكەتتىك دۋمانى تاراتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. دۋما تاراتىلعان كەزدە شەشىمگە نارازى بولعان 182 دەپۋتات ۆىبورگ قالاسىنا (فينليانديا) جينالىپ, ۇندەۋ جاريالادى. ولاردىڭ قاتارىندا سالىمگەرەي ءجانتورين مەن ءاليحان بوكەيحان بولدى. ءبىرىنشى دۋماعا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ سايلانۋى قازاقتىڭ مۇددەسىن بيىك مىنبەردەن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. الايدا دۋمانىڭ تەز تارالعانى سونشا, قالاۋلىلار قازاقتىڭ ءسوزىن سويلەپ ۇلگەرمەدى.

العاشقى دۋما بار بولعانى 72 كۇن عانا جۇمىس ىستەدى. جالپى, 524 دەپۋتاتتىڭ 499-ى عانا جيىن جۇمىسىنا قاتىستى. دۋما سايلاۋى ءار وڭىردە ءارتۇرلى ۋاقىتتا وتكەندىكتەن, كەيبىر دەپۋتاتتار جيىنعا قاتىسا المادى. ماسەلەن, ءاليحان بوكەيحان سەمەي وبلىسى قازاقتارى اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, پەتەربورعا ەندى جەتكەندە ءبىرىنشى دۋما تاراتىلدى. سول سەكىلدى اقمولا وبلىسى قازاقتارى اتىنان سايلانعان شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ تا ءتۇرلى جەلەۋمەن دۋما جۇمىسىنا قاتىستىرىلمادى. ءبىرىنشى دۋما وتىرىستارىنا الپىسباي قالمەنەۆ پەن احمەت ءبىرىمجانوۆ قانا قاتىسىپ ۇلگەردى.

ءبىرىنشى دۋماعا بارلىعى 25 مۇسىلمان دەپۋتات سايلاندى. مۇسىلمان دەپۋتاتتار ءبىر فراكتسياعا بىرىگۋى ءتيىس ەدى. سول سەبەپتى ولار العاشىندا كادەتتەر فراكتسياسىن تاڭدادى. 1906 جىلعى 21 ماۋسىمدا ءدىني-ۇلتتىق قاعيدات نەگىزدەگى مۇسىلمان فراكتسياسى قۇرىلدى. فراكتسيا دۋماداعى ليبەرالدىق وپپوزيتسيا قۇرامىنا كىردى. رەسەيدەگى تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارى, اتاپ ايتقاندا, تاتار, باشقۇرت, قازاق, ازەربايجان, ت.ب. ۇلتتاردىڭ دەپۋتاتتارى ەندى وسى فراكتسيا اياسىنا بىرىكتى. فراكتسيانىڭ باسشىلىق بيۋروسىنا ءاليماردان توپشىباشەۆ (توراعا), سالىمگەرەي ءجانتورين, شاحايدار سىرتلانوۆ, سەيىتكەرەي الكين, ابۋسۋگۋد احتياموۆ, يسمايل زياتحانوۆ, مۇحاممەت-زاكير رامەەۆ سايلاندى. بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءبارى دە «يتتيفاق ءال-مۋسليمين» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى ەدى.

مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1906 جىلعى 16-21 تامىزدا نيجني نوۆگورودتا بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءۇشىنشى سەزى ءوتتى. سەزگە 800-گە جۋىق دەلەگات قاتىستى. قۇرىل­تايعا ءاليماردان توپشىباشەۆ توراعالىق ەتسە, قازاق اتىنان شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ پەن سالىمگەرەي ءجانتورين قاتىستى. بۇل سەزگە بيلىك العاش رەت رەسمي تۇردە رۇقسات بەردى. جيىندا شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى قازاقتىڭ ءدىن ءىسىن ورىنبور مۇفتيلىگىنە قوسۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سونىمەن قاتار قۇرىلتايدا «يتتيفاق ءال-مۋسليمين» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى سايلاندى. ون بەس ادامنان تۇراتىن ورتالىق كوميتەت قۇرامىنا شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى مەن سالىمگەرەي ءجانتورين دە ەندى. سونداي-اق سەزدە ءدىني وقۋ ورىندارىنا ارناپ بىرىڭعاي باعدارلاما قابىلداۋ, ورىنبور مۇفتيلىگىن مەملەكەت ىسىنەن ءبولۋ, ءمۇفتيدى سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ جانە ونى بەس جىلعا سايلاۋ, رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءدىن ىستەرى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ, ت.ب. ماسەلەلەر ورتاعا سالىندى. ءبىرىنشى دۋما مىنبەرىنەن ءتۇرلى ماسەلەلەر ­بو­يىن­­شا جەتى مۇسىلمان دەپۋتات ءسوز سويلەدى. ­ولار – ­احمەت ءبىرىمجانوۆ, ءاليماردان توپشىباشەۆ, شاحايدار سىرتلانوۆ, ابۋسۋگۋد احتياموۆ, يسمايل زياتحانوۆ جانە شاحشاريف مۋتينوۆ. احمەت ءبىرىمجانوۆ قازاق ەلىندەگى جەر ماسەلەسىن كوتەرىپ, دۋما جانىنداعى اگرارلىق كوميسسيا قۇرامىنا قازاق دەپۋتاتتارىن قوسۋدى سۇرادى.

ءبىرىنشى دۋمانىڭ عۇمىرى قىسقا بولعاندىقتان, مۇسىلمان فراكتسياسى رەسمي تۇردە قالىپتاسىپ ۇلگەرمەدى ءارى زاڭدى تۇردە تىركەلمەدى. ەكىنشى دۋمادان باستاپ مۇسىلمان فراكتسياسى تۇبەگەيلى ىسكە كىرىستى. ال 1916 جىلى ءتورتىنشى دۋما تۇسىندا فراكتسيا جانىنان بيۋرو اشىلدى. ءاليحان بوكەيحان مەن مۇستافا شوقاي وسى بيۋروداعى قازاق وكىلدەرى بولدى. جالپى, مۇسىلمان فراكتسياسى ءتورت شاقىرىلىم بويى 1917 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. قازاق دەپۋتاتتارى سونىڭ ەكەۋىنە, ياعني ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۋماعا عانا سايلاندى.

ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋماداعى 36 مۇسىلمان دەپۋتاتتىڭ جەتەۋى قازاق بولدى. ولار – باقىتجان قاراتاەۆ (ورال وبلىسى), شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ (اقمولا وبلىسى), احمەت ءبىرىمجانوۆ (تورعاي وبلىسى), تەمىرعالي نۇرەكەنوۆ (سەمەي وبلىسى), مۇحامەتجان تىنىشباەۆ (جەتىسۋ وبلىسى), تىلەۋلى الدابەرگەنوۆ (سىرداريا وبلىسى), باقتىگەرەي قۇلمانوۆ (استراحان وبلىسى). الايدا ەكى دۋما دا قازاقتىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا ىقپال ەتە المادى. بۇل جايىندا تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ: «قازاق دەپۋتاتتارى قاتىناسقان ءى جانە ءىى دۋمالار قازاق قوعامىنىڭ وتارلىق جاعدايىنا وزگەرىس ەنگىزە الاتىنداي ەشقانداي زاڭدار قابىلداعان جوق. «3 ماۋسىم زاڭىنىڭ» ومىرگە كەلۋىمەن بىرگە قازاق زيالىلارىنىڭ دۋماعا ارتقان ءۇمىتى دە ءبىرجولا ءسوندى», دەپ جازدى. دەگەنمەن العاشقى ەكى شاقىرىلىمدا دەپۋتات بولعان قازاق زيالىلارى قاراپ قالمادى. ولار ۇلكەن مىنبەرلەردەن مول تاجىريبە جيناپ, كەيىن قازاق ۇلتىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتتى. سول سەبەپتى وسىدان 120 جىل بۇرىن قۇرىلعان ءبىرىنشى جانە ودان كەيىن ومىرگە كەلگەن ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە.