قاراشا ايىنىڭ سوڭعى ون كۇندىگىندە وتەتىن ۇلكەن قاجىلىققا دايىندىق كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە بيىلعى كوكتەمدە-اق اياقتالدى. ال, بىزدە نەگىزىنەن ەندى-ەندى قولعا الىنۋدا. جيىرما ميلليون مۇسىلمانى بار رەسەيدە قاجىلىقپەن نەبارى ەكى فيرما عانا شۇعىلدانسا, ال بىزدە بيىل بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىش – 34-كە جەتتى. بىلتىر 17 ەدى, بيىل ەكى ەسەگە ءوستى. رەسەيدەگى ەكى فيرما ءدىني باسقارماسىنىڭ قاناتى استىندا قىزمەت ەتسە, ال بىزدەگىلەر ءارقايسىسى جەكە دارا, قارجىلىق جاعىنان دا دەربەس.
ونىڭ بۇلاي بولۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن بىزدەگى قاجىلىقپەن ءدىني باسقارمانىڭ ارنايى ءبىر ءبولىمى عانا شۇعىلداناتىن. ول كەزدە قاجىلىققا بارۋشىلار سانى دا از ەدى. كەيىن بىرتە-بىرتە سانى الدەقايدا ءوستى. بۇكىل ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىمەن ءبىر عانا قىزمەتكەردىڭ شۇعىلدانۋى سالدارىنان وعان كوپ اۋىرلىق ءتۇستى. بارىنە بىردەي دەر كەزىندە ۇلگەرۋى دە مۇمكىن ەمەستەي جاعدايعا جەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان قاجىلىققا العاش رەت بارۋشى كەيبىر وتانداستارىمىز سابىرسىزدىق تانىتتى. ونىڭ ءبىر شەتى جەكەلەگەن اقپارات قۇرالدارىندا دا بايقالدى. قاجىلىقپەن تىكەلەي شۇعىلداناتىن بىرنەشە شتاتتى ۇستاۋعا ءدىني باسقارمانىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى دە جوق-تى. سول سەبەپتى بۇل ماڭىزدى ماسەلەنى ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىراتىن جەكە, دەربەس فيرمالارعا تاپسىرۋ قاجەتتىگى تۋعان ەدى.
فيرمالاردىڭ كوبەيە ءتۇسۋى ءوزارا باسەكەلەستىك تۋعىزدى. مۇنىڭ ءبىر جاقسى جاعى قاجىلىققا بارۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ دارەجەسىن جاقسارتا تۇسۋگە ىقپال ەتتى. سوعان وراي, باعاسىنىڭ دا اركەلكىلىگى بۇگىنگى نارىقتىق قاتىناسقا ءتان زاڭدىلىق. باعانىڭ جوعارىلاۋىنا مەككە مەن مەدينەدەگى قوناقۇيلەردىڭ دەڭگەيى مەن ولاردىڭ قاعبا مەن سۇيىكتى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مەشىتىنە قانشالىق جاقىن ورنالاسۋى, نەشە مەزگىل تاماقتانۋى, قانشا كۇن بولۋى, ۇشاقپەن بارىپ-قايتۋى تىكەلەي اسەر ەتەدى.
البەتتە, ءار فيرمانىڭ مۇنان پايدا تابۋدى كوزدەگەن مۇددەسى دە بارىن ەسكەرگەن ءجون. بىزدەگى قاجىلىقپەن شۇعىلداناتىن فيرمالاردىڭ كۇرت وسۋىنە وسى ءوز مۇددەلەرىن كوزدەۋ نيەتى باسىم ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءار فيرما قاجىلىققا ءوز شاما-شارقىنا قاراي الدىن الا مەككە مەن مەدينەگە الىپ باراتىن زيارات ەتۋشىلەردىڭ سانىنا وراي قوناقۇيدەن ورىنعا كەلىسىپ, ارلى-بەرلى قاتىنايتىن اۆتوكولىك جانە ۇشاق ءۇشىن وزگە ەلدەردىڭ ءتيىستى كومپانيالارىمەن شارت جاساسۋى قاجەت. وسى “شاما-شارقىنا قاراي” قوناقۇيدەن الدىن-الا ورىن الۋ فيرمالارىمىز ءۇشىن تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالدى. الدىن-الا بىرنەشە اي بۇرىن قوناقۇيدەن ءتيىستى مەرزىمگە ورىن الىپ, ونىڭ ءبىرشاما بولىگىن تولەۋى قاجەت بولسا, بۇل تالاپتى جەكەلەگەن فيرمالار ورىنداي بەرمەيدى. ادام سانىن الدىن الا كەلىسىلگەننەن كەم اپارادى دا, قوناق ءۇيدى شىعىنعا باتىرادى. وتكەن جىلعى قاجىلىقتا وسىنداي سەمىز سويلەپ ارىق شىققانى ءۇشىن “اسىل ماقسات” پەن “ەر-سي تۋر ي كو” فيرمالارىنا ساۋد ارابياسى كورولدىگى الداعى قاجىلىققا ۆيزا بەرمەيتىن بولدى. وسى ەكى فيرما بۇل ءىس-ارەكەتى تۋرالى ءوز كەزىندە ساۋديا جاعىنا تۇسىنىكتەمە بەرۋدى دە قاجەت دەپ تاپپاعان. سوندىقتان ءاربىر فيرما ءدىني باسقارمادان الداعى قاجىلىققا ءوز شاما-شارقىنا قاراي كۆوتا سۇراعانى جانە ونى مۇمكىندىگىنشە ورىنداعانى ابزال دەر ەدىك.
بيىل ءدىنباسى باستاعان قازاقستان دەلەگاتسياسى ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە قاجىلىق ءمينيسترى دوكتور ابد اس-سالام ءال-ءفاريسيدىڭ شاقىرۋىمەن بولىپ قايتقان-دى. قازاقستان جاعىنىڭ تالاپ-تىلەگى بويىنشا بىزگە جالپى 4 مىڭ ورىن ءبولىندى. ەگەر زيارات ەتۋشىلەر سانى مۇنان دا اسىپ جاتسا, قوسىمشا سۇرانىسىنا قاراي تاعى دا ورىن بولىنبەك. بۇل ورىندار 34 فيرمانىڭ ارقايسىسىنىڭ وتىنىشىنە قاراي بولىنۋدە. ساۋديا جاعى بىزدەگى فيرمالاردىڭ كوپتىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, مۇمكىندىگىنشە 2-3-تەن بىرلەسىپ قوناقۇيىنە ورنالاسۋىن جانە ونىڭ ارقايسىسىمەن ەمەس, تەك قاجىلىق ميسسياسى ارقىلى عانا بايلانىسىپ قىزمەت ەتەتىنىن ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءوزى فيرمالار اراسىندا تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلەنى تۋىنداتتى. 2-3 فيرما ءوزارا كەلىسكەن جاعدايدا بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارى مەن ءتيىستى قارجى تولەمىنە ونىڭ بىرەۋى عانا جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس. قاجىلىقتى وتكىزۋدە كوپ جىلدىق تاجىريبەگە يە فيرمالار بۇل سالاعا ەندى عانا كىرىسكەنىنە سەنىم ارتا الماۋىنان بۇلاردى بىرىكتىرىپ, سانىن كەمىتۋ تالابىنىڭ ورىندالۋى قيىنعا سوعۋدا. تاجىريبەلى فيرمالاردىڭ تاجىريبەسىزدىگى سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە بولادى. سول 2-3-ءنىڭ اتىنان ساۋديا جاعىنىڭ ءتيىستى ورىندارىمەن وسى تاجىريبەلى دەگەن فيرما عانا كەلىسىمشارت جاساسادى. دەمەك, ءالى ۋاقىت سىنىنان وتپەگەن ءتاجىريبەسىز فيرمالاردىڭ بۇكىل قىزمەتى ءۇشىن دە زاڭ الدىندا سول جاۋاپتى. ەگەر تاجىريبەسىز فيرما كۆوتاداعى ادامىن جيناي الماي قالسا, ونىڭ شىعىنى ءۇشىن دە جاۋاپتى. ءتاجىريبەسىز فيرمانىڭ ءوز قىزمەتىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارا الماۋىنان الدىن الا كوزدەلگەن تولەمدەرىن تولەۋگە شاماسى دا جەتپەي قالۋى مۇمكىن.
مىنە, كۇردەلى قيىندىق تۋىنداتتى دەۋىمىز دە سوندىقتان. وسىعان قاتىستى ءوز شاما-شارقىنا سەنبەيتىن, كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر, قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاڭا فيرمالاردىڭ تەز ارادا ءوز قىزمەتىن جالعاستىرۋ نە جالعاستىرماۋ تۋرالى ناقتى ءبىر شەشىمگە كەلۋى قاجەت.
تاعى ءبىر ەسكەرەر جاعداي, ساۋديا جاعى بىرقاتار فيرمالارىمىزدان زيارات ەتۋشىلەردىڭ ارافات پەن ميناداعى شاتىرلارعا قالاممەن دە, ءتىپتى شەگەمەن دە تىرنالاپ جازۋ جازىپ (مىسالى, ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن اتاپ, قاي كۇنى, قاي ايدا, قاي جىلى بولعانىن, قايدان كەلگەنىن) كەتكەندىگى ءۇشىن وتەماقى تالاپ ەتىپ, وندىرۋدە. بۇل زيارات ەتۋشىلەرىمىزدىڭ پاراساتى مەن مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىنە سىن. كەشەگى كەڭەس تۇسىندا سۇيەگىمىزگە سىڭگەن وسىناۋ جامان ادەتتەن ءالى كۇنگە ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىز وكىنىشتى-اق! بۇل ءۇشىن فيرمالاردىڭ كۇيگەنى ءوز الدىنا, ال ەلىمىزدىڭ اتىنا دا ەلەۋلى سىن ايتىلۋى قايبىر ابىروي دەيسىز.
بۇل ماسەلەلەر جۋىردا فيرما جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءدىني باسقارماداعى باسقوسۋدا جان-جاقتى تالقىلاندى. وعان قمدب-نىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى مەن قر مادەنيەت مينيسترلىگى ءدىن كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانبولات مۇحاممەدقاليەۆ جانە تاعى باسقا دا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر قاتىسىپ, ءوز ويلارىمەنەن ءبولىستى.
زيارات ەتۋشىلەر بيىل دا قاجىلىققا تەك جولاۋشىلار ۇشاعىمەن بارىپ قايتپاق. بۇعان كورشىلەس وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان سەكىلدى ءوز ۇشاقتارىمەن بارىپ-قايتۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن شەشۋى قيىن تۇيىنگە اينالعالى قاشان؟! وسىنىڭ سالدارىنان فيرمالارىمىز شەتەلدىك اۋە كومپانيالارىنا جالىنىپ, سولاردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. ولاردىڭ كەيبىرى الدىن الا جاسالعان كەلىسىم شارتقا قاراماستان, وندا كورسەتىلگەن ۋاقىتتى ساقتاي بەرمەۋىنەن الماتى اۋەجايىنان سولاي قاراي دەر كەزىندە ۇشا الماي جولاۋشىلاردى ءيىرىپ قويسا, ال جيددا اۋەجايىنان بەرى ۇشپاي تاعى كۇتتىرىپ قويۋى وكىنىشكە وراي ۇشىراسىپ قالۋدا. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماعان كەيبىرەۋلەر بۇل ءۇشىن ءدىني باسقارمانىڭ اتىنا سىن ايتىپ جاتادى. ءدىني باسقارما سول قاجىلىقتىڭ شارتىنا وراي ءوتۋى ءۇشىن زيارات ەتۋشىلەردى الدىن الا مەشىتتەردە دايىنداپ, ءتۇرلى تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ال قاجىلىق كەزىندە ءار فيرمادا ءبىلىمدى دە بىلىكتى يمامداردىڭ بولىپ باعىت-باعدار, اقىل-كەڭەس بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن كەلەدى. بۇل ءداستۇر بيىل دا ءوز جالعاسىن تاپپاق. قاجىلىق تۋرالى كىتاپشالار شىعىپ جاتسا, ال مەشىتتەردە مۇسىلماننىڭ وسىناۋ بەسىنشى پارىزى تۋرالى ۋاعىزدار ايتىلۋدا. ءدىني باسقارمانىڭ باسىلىمدارىندا تيىسىنشە ناسيحاتتالۋدا.
ءار فيرما ءوز زيارات ەتۋشىلەرىن تاۋىپ, تارتۋ ءۇشىن جاپپاي جارناما جاساۋعا كىرىستى. سونىمەن, ۇلكەن قاجىلىق ءۇشىن دايىندىق قىزۋ قولعا الىندى.
وڭعار ومىربەك, قمدب-نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.