مەدبيكەنىڭ كوز جاسى
... ەندى ءبىر ءسات ءجۇزى مەيىرىمگە تولى ءازىز اناسى ۆاسەليسا گريگورەۆنا ەلەس بەردى. تارامىس قولىمەن سولقىلداپ, زەڭىپ الىپ جاتقان شاڭدۋلى باسىن سۇيەپ تۇرىپ: « ۇلىم, ەندى بەكەم بول. جان جاراڭ جازىلار. شىداعايسىڭ. اق ءسۇتىمدى اقتادىڭ, ۇلىم. شىداپ باققايسىڭ», دەپ سىبىرلاپ قانا ءتىل قاتقانداي بولدى.
ايقۇش-ۇيقىش ەتىپ تاڭىلعان داكە اراسىنان كوزىن سىعىرايتىپ اشىپ ەدى, اق سارى مەدسەسترا قىز بىلەگىن قايتا تاڭىپ جاتىر ەكەن. «اكەم-اۋ, كوز جانارى شىقتانعان با, قالاي؟ جىلاعاننان ساۋ ما ءوزى؟ الدە بۇعان سولاي كورىنىپ جاتىر ما؟ ول جاعى بەيمالىم.
وزىمەن ءوزى تاعى دا وڭاشا قالدى. كەزگەنى ەلەس, قيال... سوناۋ قيانداعى سىر ولكەسىندەگى بۇعان دەيىن سەرت بەرىسىپ, ۋاعدالاسقان بولاشاق جارىمەن ديدارلاسادى. سۇحبات قۇرادى. ول بولسا ادەپ ساقتاپ, سىبىرلاپ قانا «ساعىندىم عوي ءوزىڭدى, ۆولوديا», دەپ قول سوزادى بۇعان. اياۋلىم, ءسال شىدا, سابىر ەت. جەڭىسپەن ورالاتىن دا شاق الىس ەمەس. سۇم سوعىس قاشانعى ءبىزدىڭ پەشەنەمىزگە جازىلا بەرمەكشى. بىزدەر دە باقىتتى تۇرمىس قۇرىپ, شات ءومىر سۇرۋگە ءتيىسپىز عوي», دەپ كەزىندە وعان جولداعان حات جولدارىن ويشا تاعى دا قايتالاپ ءوتتى. ىزىنشە تاعى دا تالىقسىپ كەتتى.
ءتىلى تاڭدايىنا جابىسىپ, كەنەزەسى كەۋىپ بارادى ەكەن. «سۋ, سۋ بەرىڭىزدەرشى», دەۋگە عانا ءال-دارمەنى جەتتى.
– شىداڭىز, باتىرىم! سىزگە ءدال قازىر سۋ ىشۋگە بولمايدى, – دەگەن تاڭ الدىنان بەرى جانىنان ءۇيىرىلىپ شىعا الماي جۇرگەن ەگدە تارتقان ۇزىن تۇرا دارىگەردىڭ جاۋابىن ەستىدى. ىلە ءدالىز جاقتان شاڭ-شۇڭ ەتكەن داۋىس شىقتى. جارتىلاي اشىلعان ەسىككە جالت بۇرىلعان دارىگەر سۇق ساۋساعىمەن ەرنىن باستى دا, باسا-كوكتەپ ىشكە ەنگىسى كەلگەن اسكەري ادامعا: «تيشە!», دەدى.
–دارىگەر, كەشىرىڭىز. جاۋىنگەرىمنىڭ ەڭ بولماعاندا ديدارىن كورسەم دەيمىن, – دەپ ول اياعىنىڭ ۇشىمەن ءبىر-ەكى باسىپ العا جىلجىدى. جاڭىلماسا, مىنا داۋىس سۇيىكتى كومباتىنىڭ داۋىسى عوي.
– سەنەمىسىز. وتە ءالسىز جاتىر. مازاسىزداناتىن بولدى. بالكىم, كەيىن ءبىر سوعارسىز.
– وتىنەمىن سىزدەن, دوكتور. ءبىر مينۋت بولسا دا جانىندا تۇرايىنشى. جاعدايى قالاي ءوزىنىڭ؟
– قان كوپ كەتكەن. تاڭىم بار. نەتكەن ءتوزىمدى جان. ءون بويىنىڭ وق تيمەگەن جەرى بولسايشى. الاپات سوڭعى ەكى سوعىستا دا قانشاما جارالىلاردى كوردىم. ال ءدال مۇنداي جانى ءسىرى ادامدى جولىقتىرۋىم وسى. قان قۇيىپ جاتىرمىز. بار ونەرىمدى, ارينە, سالامىن. تەك كەش بولماسا نەتتى دەپ قورقامىن.., – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتىپ قويدى.
ۆولوديا بويىنداعى سوڭعى كۇشىن جينادى. جاڭىلىسپاپتى. كومباتتىڭ ءدال ءوزى ەكەن. ۇرىس دالاسىنان سالىپ ۇرىپ, تۋرا گوسپيتالدان شىققانى اڭعارىلىپ-اق تۇر. ول مۇنىڭ تاڭۋلى وڭ قولىن اسقان ءبىر ەپپەن الىپ تۇرىپ: «جاۋىنگەرىم, ەر ەكەنسىڭ. سەنى تۋىپ, تاربيەلەگەن اناڭا ريزامىن. راحمەت, باۋىرىم! ساۋىعۋىڭا تىلەكتەسپىن», – دەپ قيماستىق سەزىممەن كەلگەن ىزىمەن كەرى قاراي شىعىپ بارا جاتتى.
ارادا جارتى ساعاتتاي ۋاقىت وتكەن سوڭ جارالى جاتقان بولمەدەن اق سارى مەدبيكە بەتىن باسىپ, كەمسەڭدەپ شىقتى. ەكى يىعى سەلكىلدەگەن بويى ءدالىزدىڭ تورىندەگى اعاش ورىندىققا سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى. مانادان بەرى ءولىم مەن ءومىر ايقاسىپ جاتقان بولمەدەن كوز الماي تۇرعان ءبىر توپ جارالى سولدات پەن سەرجانت وشارىلىپ قالدى. مەدبيكە قىز بولسا وكسىپ-وكسىپ, سوسىن سولقىلداپ تۇرىپ جىلادى-اي دەيسىڭ. ونىڭ جىلاعانىن ەستىگەندەردىڭ بويلارى تىتىركەنىپ, توڭازىپ سالا بەردى. تۇرعان-تۇرعان جەرلەرىندە ءمىز باقپاي قالدى. باس كيىم كيگەندەرى باستارىنان پيلوتكالارىن قولدارىنا الىپ, سىعىمداپ قىسا بەردى.
بۇل 1944 جىلدىڭ 10 قازانى ەدى.
شەگىنىس نەمەسە ءتۇيىن
قاھارىنا مىنگەن كەڭەس ارمياسى جاۋدىڭ تابانىن سايعا تيگىزبەي, قۋا وتىرىپ, شىعىس پرۋسسيانىڭ شەكاراسىنا تايانىپ, از-كەم تىنىس العان ءساتى ەدى. ال فاشيستەر بولسا, گرادنيك سەلوسىنا كىرە بەرىس اۋىزدا جەر بەدەرىنىڭ قولايلىلىعىن پايدالانىپ, مىقتى بەكىنىس جاساپ الدى. جۇرەر جول جالعىز-اق. توڭىرەك بولسا مي باتپاق. جارالى جاۋ جالانىپ-اق تۇر.
ەندى سەندەردىڭ اياقتارىڭا ءبىر تۇساۋ سالساق, وسى جەردە سالارمىز. مىقتى ەكەندەرىڭدى كورەيىك. سەندەر تۇگىل وسى تۇستان ۇشقان قۇس, جورعالاعان اڭ وتە الار ما ەكەن؟! – دەپ دوڭ-ايبات تانىتىپ, سۇس كورسەتكەندەي. العا قاراي جىلجيتىن جولدىڭ ءوزىن تىكەنەك سىممەن وراي-وراي, ايقۇش-ۇيقىش قورشالادى. الاڭدى تۇگەل مينالاپ, وزدەرىنشە تاس قامال جاساعان سىڭايى بار.
سول كۇنى تاڭەرتەڭگىسىن گۆارديا سەرجانتى ۆلاديمير سچاستنيكوۆتى باتالون كومانديرى وزىنە شۇعىل شاقىرتىپ الدى. ول ۆلاديمير باسقاراتىن ساپەرلەر بولىمشەسىنە الداعى تۇندەگى تاپسىرىلعالى تۇرعان جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «توقەتەرىن ايتساق, ەرتەڭگى جوسپارلانىپ وتىرعان شابۋىلدىڭ بارلىق اۋىرتپالىعى سەندەردىڭ مويىندارىڭدا. وپەراتسيانىڭ تاعدىرىن شەشەتىندەر دە سەندەر», – دەدى. «جولداس كوماندير! بۇيرىق ورىندالادى», – دەپ قىسقا جاۋاپ قايتاردى ول. – كەتۋگە رۇقسات ەتىڭىز».
ءسويتتى دە ۆلاديمير بولىمشە جاۋىنگەرلەرىن جيناپ الىپ, وزدەرىنە بەرىلگەن تاپسىرمامەن تانىستىرىپ ءوتتى. ال جاۋىنگەرلەر بولسا, «گۆارديالىق نامىستى قولدان بەرمەيمىز», –دەپ ءبىراۋىزدان جاۋاپ قايتارعان ەدى.
بۇل 1944 جىلدىڭ 9 قازانى بولاتىن.
سارقىت داركەمباەۆا.