قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماعيرا قوجاحمەتوۆا اپايدى وقۋشى كەزىمنەن بىلەمىن. 80-جىلداردىڭ باسىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىنەن ەتەكتەي-ەتەكتەي ماقالالارىن ءسۇيسىنىپ وقيتىنمىن.
ديپلوم
مەكتەپ بىتىرگەندە, باعىم جانىپ قازمۋ-گە ءتۇسىپ كەتتىم. بۇل كەزدە ماعيرا اپاي «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىن. ديپلومدىق جۇمىسىما ماعيرا اپايدىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىن ارقاۋ ەتىپ, سول ارقىلى قازاق قىزدارىنىڭ قولىنان جۋرناليست بولۋ كەلەتىنىن دالەلدەگىم كەلدى. ۇسىنىسىمدى كافەدرا جەتەكشىسى قۇپتادى. سونىمەن ماعيرا اپايدىڭ شىعارماشىلىعىمەن ءجىتى تانىستىم. ونەر, مورال تاقىرىبىنا جازعاندارى كوركەم دۇنيەدەي وقىلادى. ماعيرا اپايدى ىزدەپ «قازاقستان ايەلدەرى» رەداكتسياسىنا باردىم. اپاي «قوسىمشا دەرەكتەر كەرەك بولار, مىناۋ مەنىڭ كۇندەلىگىم, سوسىن قايتارىپ بەرەسىڭ» دەپ قالىڭ بلوكنوت ۇستاتتى. ءسويتىپ, «ماعيرا قوجاحمەتوۆانىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى» اتتى ديپلومىمدى ابىرويمەن قورعادىم. كوميسسيانىڭ توراعاسى جازۋشى-پۋبليتسيست كامال سمايىلوۆ «ماعيرا قوجاحمەتوۆانىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگىن اشىپ, پايدالى ماعلۇماتتار بەرىپسىڭ» دەپ بەستىك باعا قويعاندا, قۋانىپ كەتتىم.
جىر بولعان جۋرفاك
كوكشەتاۋ وبلىسى زەرەندى اۋدانى قوشقارباي اۋىلىندا 1946 جىلى 5 اقپاندا تۋعان جازۋشى مەكتەپتى قازاقشا ءبىتىرىپ, كوكشەتاۋ كىتاپحانا تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ, وقۋىن ورىس تىلىندە جالعاستىرادى. الماتىعا بارىپ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقۋ ءۇشىن ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەن. ءسويتىپ, جۋرفاكتىڭ كۇندىزگى بولىمىنە قۇجات تاپسىرا المايدى. جەنپي-ءدىڭ كىتاپحانا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى. بىردە اسەمگۇل ەسىمدى ادەمى قىزبەن تانىسادى. ول «مەنىڭ اكەم جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ دوسى تۇتقاباي تىلەپبەرگەنوۆ», دەيدى. ءۇشىنشى كۋرستى سىرتتاي بىتىرگەننەن كەيىن اسەمگۇل كۋرستاسى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تاۋمان اماندوسوۆقا الىپ بارادى. «نە جازاسىڭ؟» دەگەن سۇراعىنا «كۇندەلىك جازامىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى. كۇندەلىگىندە مۋزىكا, ونەر تۋرالى جازعانى, ولەڭدەرى بار. دەكان كۇندەلىكتى الىپ قالىپ, كافەدرادا ىستەيتىن ەسبەرگەن ەستاەۆ دەگەن وقىتۋشىعا وقۋعا تاپسىرما بەرەدى. ول كىسى «وي ءورىسى وتە كەڭ» دەپ ءبىر بەت ارقىلى جازادى. سول رەتسەنزيا بويىنشا تاۋمان اعا ەكىنشى كۋرسقا قابىلدايدى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن كوكشەتاۋعا راديوعا جىبەرەدى. بىراق رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس ىستەسەم دەپ ارماندايدى.
اتىن ايگىلەگەن «لەنينشىل جاس»
گازەتتىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازاعا كىرەدى. سىناق مەرزىمىمەن 1969 جىلى كۇزدە جۇمىسقا قابىلدانادى. العاش رەت تالدىقورعان وبلىسى جاقتاعى گۆارديا اۋدانىنا ىسساپارعا جىبەرەدى. ورتالىعى قوعالىعا بارعاندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ زيراتىنا سوعادى. ءبىزدىڭ ەل پەرزەنتى عوي دەگەن ويمەن سول جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق سالىپ الىپ, كەيىن كوكشەتاۋعا اكەلەدى. ءبىرىنشى بارعان ءىسساپاردان جازعان ماقالاسىنا باس رەداكتور شەرحان مۇرتازا ەكى ەسە قالاماقى قويادى. جالاقىمەن قوسا كوتەرمە قالاماقى العانى, كەيىن گازەتتىڭ باس رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ پاتەر بەرگەنى دە ءالى جادىندا.
ماعيرا قوجاحمەتوۆا مۋزىكا دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. جاس كەزىنەن كلاسسيكالىق مۋزىكالاردى, كۇيلەردى ءسۇيىپ تىڭدادى. ل.بەتحوۆەننىڭ №32 سوناتاسى, سيمفونيالارىن ساعاتتاپ تىڭدايتىن. ولاردى قازاق مۋزىكاسىمەن سالىستىرىپ, اۋەن اراسىنداعى ۇقساستىقتاردى بايقايتىن ەدى. بۇلار قالامگەرگە شابىت بەردى. ماسەلەن, الەمگە ايگىلى بالەرينا مايا پليسەتسكايادان سۇحبات الۋعا تەلەفونمەن كەلىسىپ, ەندى وپەرا تەاترىنا بارعاندا ايگىلى ءبيشى كوزىنە ىلمەي وتە شىعادى. «مايا ميحايلوۆنا, ءبىز كەلىسىپ ەدىك عوي» دەگەندە, «كوپ تيراجدى ءاربىر باسىلىم مەنەن سۇحبات العىسى كەلەدى. مەنىڭ ۋاقىتىم جوق», دەيدى. «مايا ميحايلوۆنا, ءسىز بالەتتە «كارمەنمەن» رەۆوليۋتسيا جاسادىڭىز» دەگەن كەزدە عانا موينىن بۇرادى. ول تۋرالى جان-جاقتى ءبىلىپ بارعان. وپەرا تەاترىنان قوناقۇيگە جەتكەنشە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە شەشىلىپ سويلەسىپ كەتەدى. سۋرەتتەرىن بەرەدى.
ماعيرا قوجاحمەتوۆا ەل-جۇرتتى كوپ ارالادى. حالىققا قىزمەت ەتتى. مورال تاقىرىبىنا جازىلعان ماقالاسىمەن تالاي ادامدى تۇرمەدەن اراشالاپ الدى.
جازۋشىنىڭ ءوزى «اتىمدى شىعارعان, مەنى ادام قىلعان «لەنينشىل جاس» گازەتى. ونداعى باس رەداكتورىم سەيداحمەت اعاما «اعا مەنىڭ ەكى عانا اعام بار, بىرەۋى شەرحان اعا, بىرەۋى ءسىز» دەيمىن عوي. سوندا ء«اي, قۋ قىز, وسىنى باسقا جەردە ايعايلاپ ايتىپ ءجۇرشى» دەۋشى ەدى» دەپ ماقتانادى. ورالحان بوكەەۆ ماعيرا اپايدىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنىپ, «ماعاش» دەپ ەركەلەتىپ, قادىرلەدى. قارىنداسى مانشۇك قايتقاندا ارىپتەسى ديداحمەت اشىمحان ۇلىمەن قاتونقاراعايعا باردى. «لەنينشىل جاستا» 1982 جىلعا دەيىن ىستەدى. سول جىلى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ماريا قاراقوناقوۆا جۋرنالعا شاقىرىپ, الدىمەن ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولدى.
باۋكەڭنىڭ الدىنا بارعاندا...
ماعيرا داۋلەتبەكقىزى قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى تاعدىرى جايىندا «توسىن سىر-سۇحبات» اتتى دراما جازامىن دەپ ويلاعان جوق.
1970 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ 25 جىلدىعىنا وراي باس رەداكتور شەرحان مۇرتازا سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جولداۋىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قولى كەرەك دەپ تاپسىرما بەرەدى. بارسا, ول كىسىنى دارىگەرلەر اۋرۋحاناعا الىپ كەتەيىن دەپ جاتىر ەكەن. «باۋىرجان اعا, ءسىزدىڭ مايدانداعى ەرلىگىڭىز جەر جۇزىنە اڭىز بولىپ تارادى. جەڭىس مەرەكەسىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ءسىزدىڭ قولىڭىز كەرەك» دەگەن جۋرناليست قىزعا: «قايداعى باۋىرجاندى ايتىپ تۇرسىڭ, مەنى مە؟ مەن باۋىرجان ەمەسپىن. باۋىرجان جوق قازىر. انە, باۋىرجان, ناعىز باۋىرجان, انە» دەپ قولىن قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرعان اقبوز اتپەن تۇسكەن سۋرەتىنە سىلتەپ, «بار دا, سونىمەن سويلەس», دەپ قىسقا قايىرادى. بۇل ءبىرىنشى جۇزدەسكەنى ەدى. باتىر 70 جاسقا تولاتىن جىلى «قازاقستان ايەلدەرى» گازەتىندە جۇمىس ىستەدى. سەگىزىنشى ناۋرىزدىڭ ءنومىرىن جاساپ جاتىر. بەلگىلى ادامدار قازاقتىڭ ايەلدەرى تۋرالى ءبىر اۋىز تاماشا ءسوز ايتىپ, قولتاڭباسىن قالدىرۋ كەرەك. سوعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيىنە بارۋدى ماعيرا اپايعا جۇكتەدى. ەسىكتى باتىردىڭ ءوزى اشادى. ۇستىندە قارا تون, تۇلكى تىماق, توننىڭ سىرتىنان قىزىل بەلبەۋ, قىزىل ەتىك, قىزىل سومكە, قازديىپ تۇرا قالعان جۋرناليسكە: «كرۋگوم!» دەپ ايعاي سالادى. كەت دەگەنى. ماعيرا اپاي اسكەري تارتىپپەن تىك تۇرا قالادى. باتىر «شاگوم مارش ۆ موي رابوچي كابينەت!» دەيدى. جۇمىس كابينەتىنە ءوتىپ «قازاق ايەلدەرىنە قاتىستى پىكىرىڭىزدى جازىپ بەرىڭىزشى, قولىڭىزدى قويىپ» دەپ وتىنەدى. باتىردىڭ ايتقانىن جازا باستاعاندا قاعازى تاۋسىلىپ قالادى. «بلوكنوتىڭ جوق, نە قىلعان ءجۋرناليسسىڭ, ءتىپتى قاعازىڭ دا جوق پا؟» دەپ ءبىر بۋما اق قاعازدى اكەلىپ, «سيدي, پيشي» دەپ بۇيىرادى. ب.مومىش ۇلىنا تۇڭعىش رەت جارىق كورگەن «كۇننىڭ التىن سىنىعى» دەگەن كىتابىن ۇسىنادى. «ونى نەگە جازىپ اكەلمەيسىڭ؟» دەپ كىتابىن لاقتىرىپ جىبەرەدى. سول جەردە جۋرناليست قولتاڭباسىن جازىپ بەرەدى. سوڭىنان بەت قاراتپاعان باتىردىڭ جۇزىنە مەيىرىم ۇيالاپ, شەشىلە سويلەسىپ كەتەدى. وسىنىڭ ءبارى باتىردان دا بەتى قايتپاعان قايسار جۋرناليست ماعيرا قوجاحمەتوۆانىڭ دراماسىندا جازىلعان. قارىمدى قالامگەردىڭ بۇل درامادان وزگە دە رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا ورىن العان «كوشىم حان – سۇزگە», «مەن, ءيمانجۇسىپ!», «مانشۇك – عۇمىر», قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا اشىربەكوۆانىڭ تاعدىرلى ومىرىنەن ورىلگەن «روزا» اتتى درامالارى بار.
1992–1994 جىلدارى ماعيرا اپاي «دەنساۋلىق» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولدى. جۋرنالدى بەيبىت قويشىباەۆ باسقاردى. وسىندا جۇرگەندە قۇمالاق اشۋ ادىستەرىن العاش جۇيەگە ءتۇسىردى. ءبىر كۇنى ەتنوگراف, عالىم ماردان بايدىلداەۆ رەداكتسياعا قۇمالاقشى, ەمشى كامالبەك ارىستانبەك ۇلىن الىپ كەلدى. قاراپ وتىرسا الگى ادام دۇعامەن, قۇرانمەن ەمدەيدى ەكەن. «دەنساۋلىق» جۋرنالىنا ءنومىر سايىن شىعارعاندا, وقىرمان جىلى قابىلدادى. قۇمالاقتى ناسيحاتتاۋدىڭ ارقاسىندا «دەنساۋلىق» جۋرنالىنىڭ تيراجىن 14 مىڭنان 140 مىڭعا كوتەرۋگە سەبى ءتيدى.
اۋەلدەن تىلسىم سىردى جاقسى كورەتىن. كورگەن ءتۇسىن قاعازعا تۇسىرەتىن. ول كەزدە ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنەن پاراپسيحولوگيا تۋرالى, تيبەت مەديتسيناسى جايىندا شاعىن كىتاپشالار شىعاتىن. سولاردى ساتىپ الىپ وقىدى. قازاقتىڭ ءتۇس جورۋىنداعى قانشاما ىرىمداردى تاۋىپ الدى. ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى يىرىمدەر, قالاي ءدارىسىز ەمدەلۋگە بولادى, ادام مۇگەدەكتىكتەن قالاي ساقتانادى دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن ادەبيەتتى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى. وسى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە «ادام – قۇپيا» كىتابى دۇنيەگە كەلدى. سونىمەن قاتار ءتۇس تۋرالى ء«تۇس-قۇپيا», ء«تۇس-ساياحاتتار» دۇنيەسىن جازا باستادى. 2005 جىلى «دەنساۋلىق» جۋرنالىندا جيناعان تاجىريبەسى جانە ءاربىر ءتىرى ادام باسىنا تۇسكەن قيىندىقتان ءوزىن-ءوزى ەمدەپ الىپ شىعۋ كەرەك دەگەن ۇستانىممەن «دەرتكە داۋا» گازەتىن شىعارادى.
بالا دەسە جانىن بەرەدى
1994–1996 جىلدارى «اي», 1996 جىلدان «اق جەلكەن» جۋرنالىندا قىزمەت ەتەدى. بالالار الەمىنە بەرىلگەنى سونداي, 2002 جىلدان باستاپ بالالارعا ارنالعان «بالبۇلاق» جۋرنالىن ءوز كۇشىمەن بۇگىنگە دەيىن شىعارىپ كەلەدى. ماعيرا اپايدىڭ سۋرەتشىلەرمەن بىرىگىپ جاساعان ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن بەزەندىرىلگەن «قۋىرشاقتاردى كيىندىرۋ», «بالالارعا ارنالعان تەكشەلەر (كۋبيك)» ويىن جيناقتارى دايىن تۇر. «باتىرلار جىرىنان» بەرەن, دۋلىعا, ساۋكەلەگە قاتىستى شۋماقتاردى الىپ, سۋرەتشى سۋرەتىن سالادى. وسى جوباسى قولداۋ تاپپادى. ونىڭ پاتەنتىن الامىن دەپ جۇگىرىپ, قوماقتى قارجىسىن جۇمسادى. ماعيرا داۋلەتبەكقىزى قازاقستاندا بالالارعا قاتىستى بالاباقشا, باسىلىم, ۇيىرمە تەگىن بولۋى كەرەك دەپ ويلايدى. بيلىكتەن قولداۋ تاپسا بالعىندارعا شاعىن تەاتر, ۇيىرمە اشىپ, وزدەرىنىڭ جازىپ-سىزعانىنان حرەستوماتيا جاساسام دەپ ارماندايدى.
مەرەيتوي يەسىنىڭ جازۋشىلىق جولى ءوز الدىنا ءبىر توبە. «كۇننىڭ التىن سىنىعى», «الەم-اۋەن», «جىلى شىراي», «ادام قۇپيا», ء«جانتاسىلىم», «جاپادان جالعىز», «ۇزاق جولدىڭ بويىندا», «مەنىڭ شاشىلعان ەنتسيكلوپەديام» كىتاپتارى تۋرالى ۇزاق تولعاۋعا بولادى. ول قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, اقىن ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ ءىىى تومدىق شىعارمالار جيناعىن قۇراستىردى. 2024 جىلى ماعيرا اپاي جونىندە قالامگەرلەردىڭ جازعان ماقالالارىن توپتاستىرعان «تالانتى – ەرەك, تابيعاتى – بولەك» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. بۇل كىتاپقا 350 ماقالا ەنگەن. ايگىلى سىنشى زەينوللا سەرىكقالي ۇلى, تۇتقاباي يمانبەكوۆ, تەمىربەك ءجانابىلوۆ, ءسابيت دوسانوۆ, قانيپاش مادىباەۆا, سارا مىڭجاساروۆا, جانات احمادي, گۇلزيرا سەرعازى, قالامپىر كەنجەعاليەۆا جانە تاعى باسقا قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنان جازعان دۇنيەلەرىنەن ماعيرا قوجاحمەتوۆا اپايدىڭ قازاق رۋحانياتىنا شەكسىز ۇلەس قوسقانىن جازباي تانۋعا بولادى.