جاڭارعان كونستيتۋتسيا جانە حالىقارالىق تاجىريبە

تاريحي ساناعا نەگىزدەلگەن ءتۇيىن

ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى, كەرىسىنشە, وركەنيەتتىك كەڭىستىكتەن باستاۋ الىپ, قازىرگى مەملەكەتتى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە قۇرىلعان مەملەكەتتەر­دىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە تانىتادى. سو­نى­­­مەن قاتار وندا حالىقتىڭ بىرلىگى, جەر تۇ­تاستىعى, تاۋەلسىزدىك پەن تۇراق­تى­­لىق يدەيا­لارى الدىڭعى ورىنعا شىعا­رىل­عان. نەگىزگى زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىن تەك قۇقىق­تىق كىرىسپە ەمەس, ۇلتتىق باسقا­رۋ مەن تاريحي سانانى نىعايتاتىن يدەو­لوگيالىق-ماندىك قۇجات رەتىندە جاڭا قىرىنان اشادى.

ال گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبلي­كاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ پرەامبۋلاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كونتەكستە قالىپتاسىپ, ادام قادىر-قا­سيە­تىنىڭ مىزعىماستىعىن, بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نەگىزگى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتەدى. گەرمانيادا تاريحي جاۋاپكەرشىلىك پەن مورالدىق ساباقتاستىق الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, فەدەراتيۆتىك قۇرىلىم جاناما تۇردە كورىنىس تابادى. بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ەكولوگيالىق ماسەلە­لەر نەگىزگى زاڭنىڭ كەيىنگى باپتارىندا ناقتىلانعانىمەن, پرەامبۋلادا بۇل اسپەكتىلەر شەكتەلگەن.

قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەام­بۋلاسىندا مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق سيپا­تى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ تىكە­لەي جانە ناقتى بەكىتىلۋى, سونداي-اق بولا­شاققا باعدارلانعان عىلىم, يننوۆاتسيا, ەكو­لوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قۇن­­دى­لىقتار بىردەن پرەامبۋلالىق دەڭ­گەي­­دە كورسەتىلەدى. ەلدىڭ گەوساياسي جاع­دايىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ءتۇرلى مەملە­كەتتەردىڭ اۋماقتىق تالاپتارىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن جاعىمسىز نەمەسە ىقتيمال كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. ەكولوگيانىڭ ورتاق قۇندىلىق رەتىندە پرەامبۋلادا ورىن الۋى دا سيرەك جاعداي.

كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا قۇندىلىقتار ناقتى ساياسي-قۇقىقتىق باعدارلارمەن تولىقتىرىلعان. «ادىلەتتى قازاقستان» جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» سياقتى قازىرگى ساياسي-يدەيالىق باعدارلامالاردىڭ ەنگىزىلۋى رەفورمالىق باعىتتاردى كونستي­تۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتەدى.

1982 جىلعى تۇركيا رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى كەما­ليس­تىك يدەولوگياعا, ۇلتتىق بىرلىككە جانە زايىرلىلىق قاعيداتىنا قاتاڭ ءمان بەرە­دى. تۇركيا ۇلگىسىندە مەملەكەت مۇددەسى جەكە تۇلعا مۇددەسىنەن جوعارى قويىلىپ, يدەو­لوگيالىق ۇستانىمدار ايقىن كورى­نىس تابادى. پرەامبۋلا يدەولوگيالىق سيپاتقا يە.

ال اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى يدەولو­گيالىق بەيتاراپتىقتى ساقتاي وتىرىپ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تارىن, قوعامدىق كەلىسىم مەن ارتۇر­لى­لىكتى باسىم قۇندىلىق رەتىندە ۇسى­نا­دى. مۇنداي ءتاسىل كوپەتنوستى قوعام جاع­دايىندا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قام­تا­ماسىز ەتەتىن ازاماتتىق ۇلت مودەلىن نىعايتادى.

جالپى العاندا, سالىستىرمالى تالداۋ مەملەكەتتىك زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى كلاسسيكالىق قۇقىقتىق دەكلاراتسيالار­دان بىرقاتار ولشەم بويىنشا ەرەك­شەلەنەتىنىن كورسەتەدى. ول تاريحي-وركە­نيەتتىك ساباقتاستىقتى, ناقتى ساياسي-قۇندىلىقتىق باعدارلاردى جانە بولا­شاققا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ماقسات­تاردى ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرەدى. سول سەبەپتەن پرەامبۋلا تاريحي وتكەندى سيپات­ت­ايتىن ءماتىن عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇزاقمەر­زىمدى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ساياسي-قۇقىقتىق نەگىز رەتىندە قابىلدانۋعا ءتيىس. 

ساياسي جۇيەدەگى تۇراقتىلىق تەتىكتەرى

جاڭا ماتىندە پرەزيدەنتتىكتىڭ ءبىر رەتتىك مەرزىمى ەنگىزىلىپ, كەزەكتەن تىس سايلاۋ نورماسى الىنىپ تاستالدى. پرەزيدەنتتىككە جەر­گىلىكتى, جاسى قىرىققا تولعان, قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, جوعارى ءبىلىمدى ازامات ۇمىتكەر بولا الادى. سونداي-اق كەيىنگى ون بەس جىل بويى وسى ەلدە تۇرىپ, رەسمي قىزمەتتە كەمىندە بەس جىل ەڭبەك اتقارۋى مىندەت. جۇمىس تاجىريبەسى بويىنشا تالاپتار قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قاراستىرىلادى.

اقش-تا كانديدات 35 جاستان اسىپ, سوڭعى 14 جىل ەلدە تۇرۋى كەرەك. تاجىريبەسى مەن ەڭبەك وتىلىنە قاتىستى تالاپتار جوق. فرانتسيادا 18 جاستان اسقان ازامات باق سىناي الادى. باسقارۋشىلىق قىزمەتى مەن ەڭبەك ءوتىلى ماڭىزدى ەمەس. گەرمانيادا كانديدات كەمىندە 40 جاستا بولۋ كەرەك, كاسىبي بىلىكتىلىك قاجەت ەتىلمەيدى.

ءبىزدىڭ ۇلگى وسى تاجىريبەلەردەن ەرەك­شەلەنەدى. تۇراقتىلىق, كاسىبي تالاپتار جانە انا ءتىلىن ءبىلۋ شارتتارى تۇرعىسىنان ناقتى كريتەري قويىپ, ەل تىزگىنىن سايا­سي جۇيەنى جانە مەملەكەتتىك تەتىكتىڭ جۇمىسىن جاقسى بىلەتىن, بىلىكتى, قۇزىرەتتى ءارى بەدەلدى كوشباسشىنىڭ باسقارۋىنا بەرۋدى كوزدەيدى. بۇل مودەل ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن كۇشەيتىپ, پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ كاسىبي ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

جاڭا ينستيتۋت – قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل – ەل حالقىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان.

كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

اقش-تا قازاقستان حالىق كەڭەسىنە تىكەلەي ۇقساس بىرىڭعاي ۇلتتىق كونسۋلتا­تيۆتىك ورگان جوق. الايدا پرەزيدەنت جا­نىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستەر, ازا­ماتتىق باستامالار مەن پەتيتسيالار جۇيەسى سياقتى بىرنەشە ينستيتۋت ارقى­لى ىسكە اسىرىلادى. بىرىڭ­عاي ۇلتتىق كونسۋل­تاتيۆتىك ورگانعا شوعىرلان­دىرىلماعان. بۇل تۇرعىدا حالىق كەڭەسىنىڭ رەفەرەندۋم باستاماشىسى رەتىندەگى ءرولى اقش تاجىري­بەسىنەن ەرەكشەلەنەدى. ەل مۇددەسىن ءبىلدىرۋدى ورتالىقتاندىرىلعان جانە تۇراقتى ينستيتۋت رەتىندە جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ مازمۇنى مەن مىندەتى جاعىنان قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىندە ۇقساستىق بار.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە ارنالعان جاڭا باپ – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى قادام. حالىقارالىق تاجىريبە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ءار ەلدە ءارتۇرلى مىندەت اتقاراتىنىن كورسەتەدى. اقش-تا ۆيتسە-پرەزيدەنت حالىقپەن بىرگە سايلانادى جانە سەناتتىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارادى. پرەزيدەنت قايتىس بولعان نەمەسە قىزمەتىن اتقارا الماعان جاعدايدا اۆتوماتتى تۇردە ورنىن باسادى. ال برازيليادا ۆيتسە-پرە­زيدەنت تىكەلەي سايلانادى جانە اتقارۋشى بيلىكتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ قىزمەتى ساياسي سيپاتقا يە.

قىتايدا ۆيتسە-توراعا بار, بىراق ول نەگى­زىنەن پروتوكولدىق جانە وكىلدىك فۋنكتسيالاردى اتقارادى, ناقتى بيلىك پارتيا مەن مەملەكەتتىك كەڭەسكە شوعىرلانعان. فران­تسيا مەن گەرمانيادا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينس­تيتۋتى مۇلدە جوق, سەبەبى بۇل ەلدەر پرە­مەر-مينيستر, كانتسلەر ارقىلى باس­قارىلادى.

ەلىمىزدە ۇسىنىلىپ وتىرعان ۆيتسە-پرە­زيدەنت مودەلى اقش نەمەسە لاتىن امەريكاسىنداعى ساياسي ۆيتسە-پرەزي­دەنتتەن وزگەشە. ونى حالىق سايلامايدى, پارتيالىق باسەكەگە قاتىسپايدى. پرەزيدەنتتى الماستىراتىن فيگۋرا رەتىندە ەمەس, وكىلدىك جانە ۇيلەستىرۋشى ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرىلادى.

جاڭادان بەكىتىلەتىن ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ جانە حالىقارالىق وكىلدىكتى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. ونىڭ پارتيادان تىس مارتەبەسى مەن كاسىبي سيپاتى بۇل لاۋازىمدى ساياسي باسە­كەلەستىكتىڭ قۇرالى ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ەلەمەنتى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. 

جوبادا پارلامەنت ينستيتۋتىنا بايلانىستى تۇبەگەيلى بەتبۇرىس بار. قۇرىلتايدىڭ 145 دەپۋتاتتان تۇرۋى ساياسي پارتيالاردىڭ كەڭەيتىلگەن وكىلدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مانداتتار سانىن وڭتايلاندىرادى. بۇل كورسەتكىش كوپتەگەن ەلدەگى ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ تومەنگى پالاتالارىمەن سالىستىرعاندا ورتاشا ءارى ءتيىمدى سانالادى. مىسالى, گەرمانيا بۋندەستاگىندا دەپۋتاتتار سانى 700-دەن اسادى, بۇل فەدەرالدىق قۇرىلىم مەن وڭىرلىك وكىلدىككە بايلانىستى.

فرانتسيا ۇلتتىق جينالىسىندا – 577, وڭتۇستىك كورەيادا 300 دەپۋتات بار. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا 145 ماندات ۋنيتارلىق رەس­پۋبليكا ءۇشىن جەتكىلىكتى وكىلدىك پەن باس­قارۋ تيىمدىلىگىنىڭ تەڭگەرىمىن كورسە­تەدى. سايلاۋ مەرزىمىنىڭ بەس جىل بولىپ بەلگى­لەنۋى دە الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. 

قۇقىقتىق جاڭارۋ كەزەڭى

«قورىتىندى جانە وتپەلى ەرەجەلەر» ءبولىمى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدانىسقا ەنگىزۋ ءتارتىبىن ناقتىلايدى. وندا اتا زاڭ قابىلدانعاننان كەيىنگى كەزەڭدە­گى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قولدانۋ مەرزىمدەرى, سونداي-اق بۇرىن قابىلدانعان زاڭدار مەن باسقا دا اكتىلەردىڭ قولدانىسى ايقىندالعان. ۇكىمەت پەن ورتالىق, جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگان­دارعا جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس, نورماتيۆتىك اكتىلەردى وزگەرتۋ جانە ۇيلەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.

سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن كونستيتۋتسيالىق سوتقا بۇرىنعى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ اتا زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بولىگىنىڭ ءوز كۇشىن ساقتايتىنى كورسەتىلگەن. بۇل نورمالار تەك فورمالدى قۇقىقتىق ءراسىم ەمەس – ولار ەل ازاماتتارىن اتا زاڭنىڭ مازمۇنىمەن تانىستىرۋعا, ونى تالقىلاۋعا جانە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كونستيتۋتسيانى ەنگىزۋدىڭ وت­پەلى ەرەجەلەرى قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتىپ, نورماتيۆتىك اكتىلەردى ۇي­لە­س­تىرۋگە جانە ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا جاعداي جاسايدى.

قورىتا ايتقاندا, جاڭا اتا زاڭ قو­عامداعى دەموكراتيالىق قاعيدالاردى نىعايتىپ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەلدىڭ قۇقىقتىق تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە قىزمەت ەتەدى.

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ باسقارما توراعاسى – رەكتور