ول ءۇشىن بالىق اۋلاۋعا موراتوري قاجەت
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ براكونەرگە قارسى كۇرەس اشقالى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. ەلباسىنىڭ ءوزى دە براكونەرلەرمەن قارقىندى كۇرەستى ۇدايى نازارىندا ۇستاپ وتىر. براكونەرلىك اسىرەسە, جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە بەلەڭ الىپ تۇر. تۇيىق سۋ قويماسى سانالاتىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, قازاقستاندىق براكونەرلەردى توپ-توبىمەن ۇستاۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر. كەرىسىنشە, تەڭىزدىڭ قازاقستانداعى بولىگىنە كاسپي ماڭىنداعى ەلدەردىڭ براكونەرلەرى ەمىن-ەركىن كىرەتىنى ءجيى كورىنىس بەرۋدە. سوڭعى دەرەككە جۇگىنەر بولساق, مامىردىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە ءازىربايجان ەلىنىڭ 18 ازاماتى بار 2 ءجۇزۋ كەمەسى قازاقستان اۋماعىنان ۇستالدى. وبلىس پروكۋرورى باۋىرجان سماتلاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءوتكىزىلگەن بىرلەسكەن قۇقىق شاراسى كەزىندە قولعا تۇسكەن قوس كەمەدەن 2,2 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىق, 106 جاشىككە سالىنعان “كوللادا” اۋ قۇرالدارى تاركىلەندى. وبلىس پروكۋرورى باۋىرجان سماتلاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان مەملەكەتكە 14,3 ميلليون تەڭگە زيان كەلتىرىلگەن. وسى فاكتى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 287-بابىنىڭ 3-بولىگىمەن 2 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ وتىر. جالپى, وبلىستىق پروكۋراتۋرا ءۇيلەستىرىپ وتىرعان بىرلەسكەن شارادا سۋ جانۋارلارىن جانە وسىمدىكتەرىن زاڭسىز الۋ, كورىنەۋ قىلمىستىق جولمەن تابىلعان م ۇلىكتى ساتىپ الۋ فاكتىلەرى انىقتالعان. وسىعان بايلانىستى 130-دان استام قىلمىستىق ءىس قوزعالعان ەكەن. ال زاڭسىز اينالىمنان 110,3 توننا بەكىرە تۇقىمداس جانە وزگە دە بالىقتار تاركىلەنگەن.
ارينە, ماسەلە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋمەن شەكتەلمەك ەمەس. مۇنىڭ ارتىندا بىرنەشە ماسەلەنىڭ باسى قىلتيادى. الدىمەن, بۇل ەلىمىزدەگى سۋ ايدىنىنىڭ شەكاراسى قانشالىقتى بەرىك قورعالاتىنىنا بايلانىستى ءوربيدى. ويتكەنى, تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى كۇنى-ءتۇنى ءجىتى قورعالاتىن بولسا, كورشى مەملەكەتتەردىڭ براكونەرلەرى سۋ ايدىنىمەن ەل اۋماعىنا ءوتىپ كەتپەس ەدى. جىل سايىن داعىستاندىق, نە ازىربايجاندىق براكونەرلەردىڭ قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۇستالۋى جيىلەدى. ولار سەرۋەنگە شىعىپ, اداسىپ, نە تەڭىز جەلىمەن ىعىپ كەلگەندەر ەمەس, بىرنەشە توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتى زاڭسىز جولمەن اۋلاۋعا كاسىپتەنگەن كانىگى براكونەرلەر ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. بۇلار سوندا سوناۋ داعىستاننان, ءازىربايجاننان قازاقستان اۋماعىنا دەيىن نەگە كەلەدى؟ بەكىرە بالىقتارىن زاڭسىز اۋلاۋ ءۇشىن كەلەدى. ونى ءوز ەلدەرى اۋماعىنان نەگە اۋلامايدى؟ ويتكەنى, بەكىرە بالىقتارىنىڭ كوبىرەك ءوسىپ-ونەتىن مەكەنى – سولتۇستىك كاسپي. ال ءبىر بەكىرەدەن شامامەن 28 كيلو قارا ۋىلدىرىق الىنادى. ءبىر كيلو قارا ۋىلدىرىقتىڭ باعاسى – 140 مىڭ تەڭگە! بۇل –“اتىراۋبالىق” زاۋىتىندا دايىندالعان قارا ۋىلدىرىقتىڭ قۇنى. ال رەسەيدە, وزگە دە شەت مەملەكەتتەردە بۇدان دا قىمبات.
مىنە, وسىلايشا كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى براكونەرلىك حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوربۋىنە جەڭسىك استىڭ قىمباتتىعى سەبەپ بولۋدا. براكونەرلىكتىڭ ءدال بۇلايشا ورىستەي ءتۇسۋى تەڭىزدەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كۇرت ازايۋىنا اكەلىپ سوعاتىنى مىنا دەرەكتەردەن بايقالادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىمەن سالىستىرعاندا, قازىر بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورى 9 ەسەگە ازايسا, ء“پىلماي” اتالاتىن ءتۇرىنىڭ كاسىپشىلىك ماڭىزىن مۇلدەم جوعالتقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ال قورىتپانىڭ ونەركاسىپتىك قورى 2005 جىلى 326 توننانى قۇراعانىمەن, بىلتىر 170 توننامەن شەكتەلگەن. سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە بالىقتىڭ ءدال وسى ءتۇرى 5 ەسەگە ازايعانى انىقتالىپ وتىر. وسىعان وراي بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى كاسىپشىلىك اۋلاۋ كولەمى دە تومەندەگەنى اڭعارىلادى. ماسەلەن, 1975 جىلى جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە 8,2 مىڭ توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار اۋلانسا, قازاقستاندىق بالىقشىلار وتكەن جىلى تەك 50,48 تونناسىن سۇزۋمەن شەكتەلگەن. دەمەك, كاسىپشىلىك اۋلاۋ كولەمى 162 ەسەگە ازايىپ وتىر.
– بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار – تابيعي بايلىعىمىز. ونى قورعاۋ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە, – دەدى وبلىس پروكۋرورى ب.سماتلاەۆ گازەت تىلشىسىمەن اڭگىمەسىندە. – ال بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنا سۋىق قولىن سۇققان براكونەرلەرمەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كۇرت ازايۋىنىڭ باستى سەبەبى – براكونەرلىكتىڭ ورىستەۋى. سوندىقتان وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باس پروكۋرور قايرات ءماميدىڭ توراعالىعىمەن وتكىزىلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى براكونەرلىككە ءتيىمدى قارسى كۇرەس جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. بيىل وبلىستا 3 رەت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن وتكىزىپ, ولاردىڭ كۇشتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى سارالاندى. ءوزارا ءىس-قيمىل ارەكەتتەرىن پىسىقتاپ, براكونەرلىكپەن كۇرەستى پارمەندى جۇرگىزۋ, بەكىرە بالىقتارىنىڭ قورىن ساقتاۋ, مولايتۋ ماسەلەلەرىن بىرلەسە شەشۋ جولدارىن قاراستىردىق. وبلىستىق جەدەل شتاب قۇردىق. بىرلەسكەن شاراعا اسكەري تەحنيكالار, سونىڭ ىشىندە, تىكۇشاق پەن جۇردەك قايىقتاردى پايدالانۋ ماسەلەسى شەشىلدى.
جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى براكونەرلىكتىڭ ورىستەۋىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلەسى دە بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. وبلىس پروكۋرورىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى كاسىپشىلىك اۋلاۋعا ليميت بولىنبەگەنىمەن, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ اۋ تارتۋ تەلىمدەرىن رەيدتىك تەكسەرۋ كەزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ اۋلاناتىنى انىقتالعان. بيىلعى ءساۋىر ايىندا بالىقشىلار تورىنا تۇسكەن 36 شوقىر سۋ ايدىنىنا كەرى جىبەرىلگەن. سونىمەن بىرگە, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ اۋلانعان بالىقتى ساقتاۋعا جىبەرۋگە دەيىنگى قويمالارىندا دا بەكىرە بالىقتارى تابىلىپ, “توردان” بوساتىلعان. تور دەمەكشى, بالىق ينسپەكتسياسىمەن جىل سايىن يەسىز اۋلار ءجيى انىقتالادى. بىلتىر قىلمىستىق سيپاتتاعى 102 قۇجاتتىڭ 89-ى (87,2%) يەسىز اۋلاردى انىقتاۋمەن بايلانىستى بولعان. “بالىقتى كاسىپشىلىك اۋلاۋمەن شۇعىلداناتىن تابيعات پايدالانۋشىلار قارا بالىقتى اۋلاۋ كەزىندە اۋلارىنان بەكىرە بالىقتارىن كەزدەستىرەدى. ويتكەنى, تابيعات پايدالانۋشىلار جايىق وزەنىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنا اۋ قۇرالدارىن قۇرىپ قويعان. بۇل اۋلار بەكىرە بالىقتارىنىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ مەكەنىنە بارار جولىن بوگەيدى. سول بىرنەشە اۋ تورىنان بەكىرە بالىقتارىنىڭ ءوتىپ كەتۋى ءمۇمكىن ەمەس. الايدا, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ بەكىرە بالىقتارىن قايتادان سۋ توعاندارىنا “ادال” نيەتپەن جىبەرەتىندىگى ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى”. بۇل وبلىس پروكۋرورى ب.سماتلاەۆتىڭ پىكىرى.
بەكىرە بالىقتارى ۋىلدىرىق شاشاتىن قازىرگى كەزەڭدە جايىق وزەنىمەن جوعارى ورلەپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنا دەيىن جەتەدى. بيىل العاش رەت پروكۋراتۋرانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن بەكىرە بالىقتارىنىڭ ماحامبەت, يندەر اۋداندارى ارقىلى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنا ەركىن جەتۋى ءۇشىن بارىنشا مۇمكىندىك جاسالدى دەگەن سەنىمدە وبلىس پروكۋرورى. دەگەنمەن, بالىقتاردىڭ ەركىن جۇزۋىنە, ۋىلدىرىق شاشۋىنا جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, اعىستىڭ باياۋلىعى دا كەرى اسەر ەتۋدە. سوڭعى ون جىلدا جايىق وزەنىنىڭ ورتاشا اعىسى 11,4-تەن 5,3 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن ەلەۋلى ازايعانىن ەسكەرگەن ءجون. ال بالىقتىڭ ءوسىپ-ونۋىنە اعىن كولەمى 8 تەكشە شاقىرىم بولعاندا, ياعني, ۋىلدىرىق شاشۋ ورىندارى 1 مەترگە دەيىن سۋمەن تولعاندا عانا قولايلى بولادى ەكەن. وسىعان وراي جايىق وزەنىنىڭ باستى پروبلەماسى – رەسەيدەن سۋ جىبەرۋ جانە ونىڭ ەكوجۇيەسىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋى ءتيىس. بۇل, ارينە قازاقستان-رەسەي ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلە.
– بەكىرە بالىقتارىنىڭ تابيعي قورىن مولايتۋ ءۇشىن الدىمەن ونى اۋلاۋعا 10 جىلعا دەيىن موراتوري جاريالاۋ قاجەت. مۇنى ەلباسىنىڭ ءوزى تاپسىرما ەتىپ جۇكتەدى. بىراق ناقتى شەشىم جوق. ۋىلدىرىق شاشاتىن كەزەڭدە بەكىرە تۇقىمداستارمەن بىرگە قارا بالىقتاردى اۋلاۋعا دا تىيىم سالۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. سوندا عانا سۋداعى تابيعي بايلىعىمىزدىڭ قورى تابيعي جولمەن مولايادى. باس پروكۋراتۋرا ۇكىمەتكە جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇسىنىس جولدادى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە وڭ شەشىمىن تاپسا, قۇقىق قورعاۋ جانە وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگاندار بىرلەسكەن ءىس-شارالارىن تەك قانا سۋ نىساندارىن زاڭسىز قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋعا باعىتتار ەدى. بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ تابيعي قورى ايتارلىقتاي ازايعان بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىنىڭ كوبەيۋىنە جول اشادى. ال براكونەرلەرگە قارسى قولدانىلاتىن جازانى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى ءنورماتيۆتى قۇجاتتار قابىلداۋ قاجەت. جالپى, قازاقستان اۋماعىندا بالىق جانە بالىق ونىمدەرىنىڭ اينالىمىن رەتتەيتىن ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى قابىلداۋ ءماسەلەسىنە نازار اۋدارۋعا نەگىز بار, – دەيدى اتىراۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى باۋىرجان سماتلاەۆ.
ەلباسىنىڭ بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا موراتوري جاريالاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن پروكۋراتۋرا جوعارىدا ايتقانداي دەرەكتەرمەن قۋاتتاپ وتىر. بەكىرەنى مولايتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ونىڭ شاباقتارىن ارنايى زاۋىتتا ءوسىرۋ. اتىراۋدا مۇنداي زاۋىتتىڭ ەكەۋى بار. جىل سايىن كاسپيگە وسى زاۋىتتاردان 7 ميلليون شاباق جىبەرىلەدى. ال رەسەيدەن 56 ميلليون, يراننان 22 ميلليون, ءازىربايجاننان 15 ميلليون شاباق كاسپي تەڭىزىنە جول تارتاتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستان اۋماعىندا وسىرىلەتىن بەكىرە شاباقتارىنىڭ سانى ارينە, وتە تومەن. سول سەبەپتەن ونىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن اتىراۋداعى بەكىرە زاۋىتتارىن جاڭارتۋ قاجەتتىگى دە وڭ شەشىلمەي كەلەدى. ەلباسى بىلتىر اتىراۋعا ساپارى كەزىندە جىلىنا 30 ميلليون شاباق وسىرەتىن جاڭا زاۋىت سالۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى.
مىنە, وسى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەتتىگى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, كاسپيدەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار جوعالىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. دەمەك, كاسپي تەڭىزىنە بەكىرەسىز قالۋ قاۋپى بار. بۇعان ۇكىمەتتەگىلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگىلەر نە دەيدى؟
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.