وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ باسىندا ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسىندا سۋارمالى القاپتار كۇرت ۇلعايتىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان ارال تەڭىزىنە بۇعان دەيىن قۇيىلىپ تۇرعان وزەن سۋىنىڭ كولەمى التى ەسە كەمىدى. كەڭەستىك اشكوزدىكتىڭ اسقىنعانى سونشالىق, وزەن ارنالارىنىڭ اعىستارى ارالعا جەتپەي قالعان جىلدار دا بولدى.
سول ۋاقىتتاردان بەرى تەڭىز ءوز ايدىنىنىڭ جارتىسىنان استامىن, كولەمىنىڭ 75 پايىزىن جوعالتتى, كەيبىر تۇستاردا ءوز جاعالاۋىنان 100 – 150 شاقىرىم كەيىن شەگىنىپ كەتتى.
تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنان سول وڭىردەگى كۇللى جان -جانۋار, تىرشىلىك, تابيعات, ادام قاتتى زارداپ شەكتى. ەكولوگيالىق جۇيە بۇزىلدى. ءىس جۇزىندە بالىق شارۋاشىلىعى جويىلدى. تورتتەن ءۇش بولىگى قۇرعاپ قالعان تەڭىز تۇبىنەن كوتەرىلگەن تۇزدى شاڭ سوناۋ الىستاعى سكانديناۆيا ەلدەرىنە دەيىن جەتتى. سورلانعان توپىراقتىڭ قۇنارى كەمىدى, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى تومەندەدى. اۋىز سۋدىڭ ساپاسى مۇلدەم ناشارلاپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ادامنىڭ, اسىرەسە, ايەلدەر مەن نارەستەلەردىڭ دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلادى.
بۇل بىرنەشە ەلدىڭ, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرمەسە بوي بەرمەيتىن, ونداعان ەلدى قامتىعان, حح عاسىرداعى تەڭدەسى جوق تابيعات اپاتىنا اينالدى. 1993 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا قىزىلوردا قالاسىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ باسشىلارى وسى ورايداعى ىنتىماقتاستىققا سىندارلى قادام جاساپ, ارال ايماعىن ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءجونىندەگى ءىس-قيمىلداردى ءبىرلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى, ءسال كەيىن نوكىس كەزدەسۋىندە ناقتى ءىس-قيمىلدار باعدارلاماسى (اتاب) قابىلداندى.
مىنە, ارال تەڭىزى اتىرابىنداعى سۋ شارۋاشىلىعىندىق, باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جونىندەگى كۇردەلى, كەي رەتتەردە قايشىلىعى دا مول ماسەلەلەردىڭ ءبىرتىندەپ شەشىم تابۋىنا وسىلايشا نەگىز سالىنعان بولاتىن.
جىلدان جىلعا ايماقتىڭ اجارلانىپ, تەڭىزدىڭ تۇلەگەنىن كورگەن ءوڭىر تۇرعىندارى: ارالدىڭ ايبىنىن اسىرىپ, تەڭىزىن تولتىراتىن جالعىز جوبا – ول “عاسىردىڭ عالامات جوباسى” اتانىپ, ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسى – “سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ” جوباسى, ول – ەلباسىنىڭ قىزىلوردا حالقىنا دەگەن ەرەكشە قامقورلىعى”, – دەپ وزدەرىنىڭ شەكسىز ريزاشىلىقتارىن بىلدىرۋدە. ەندى وسى “ساراتس” جوباسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاساق, بۇگىندە ونىڭ 1-كەزەڭى بويىنشا كوكارال سۋ توسپاسى, ايتەك قۇرىلىس كەشەنى, سىرداريا وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتتەرى سالىنىپ, قازالى جانە قىزىلوردا سۋ توراپتارى, شاردارا مەن ارناساي سۋ توسپالارىن جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى تولىعىمەن ىسكە اسىرىلىپ, اقلاق سۋ تورابىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
كوپشىلىك كەلەشەگىنەن كۇدەر ۇزە باستاعان ارال ءوڭىرى وسى جوبانىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەردى. ناتيجەلەرگە قىسقاشا توقتالا كەتسەم, سىرداريا وزەنىنىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتى سەكۋندىنا 300-350-دەن 650-700 تەكشە مەترگە نەمەسە ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلدى. مۇنداعى سۋ كولەمى 27 تەكشە شاقىرىمعا جەتتى. تەڭىز ۇلتانىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى سۋمەن جابىلدى. تەڭىز قالاعا 40 شاقىرىمعا جاقىندادى. سۋى كەۋىپ, سورعا اينالعان 70-كە جۋىق كولدىڭ 30-دان استامى قالپىنا كەلىپ, سۋلى-شالعىندى القاپتار قالىپتاستى. سيرەك كەزدەسەتىن قۇستار مەن اڭدار كوبەيدى, بۇرىن بولعان 38 بالىق تۇرىنەن جوعالىپ كەتكەن 21-ءىنىڭ 14-ءى سۋ ايدىندارىنا قايتا ورالدى. ايماقتا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى. وڭىردەن قونىس اۋدارعان بەس مىڭنان استام ادام تۋعان توپىراققا قايتا ورالدى. ايماقتىڭ ەكولوگيالىق, سانيتارلىق احۋالى دا جاقساردى. سوڭعى 3 جىلدا ارال اۋماعىندا ءجيى كەزدەسەتىن ۆيرۋستى گەپاتيت دەرتىنىڭ دەڭگەيى 3 ەسەدەي تومەندەدى.
وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى, ءاسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى جاعداي تۋىپ, وڭىردە جىلقى – 40, قوي 55 پايىزعا, ءىرى قارا 2 ەسەگە وسسە, تۇيە مالىنىڭ 81 پايىزى ارال, قازالى اۋداندارىندا شوعىرلانا باستادى.
ال, ەندى وسى ساراتس جوباسىنىڭ 2-كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلعاندا ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى 59 مىڭ گەكتار قۇرعاعان تەڭىز ارال قالاسىنا 10 شاقىرىمعا دەيىن جاقىندايدى, تەڭىزدىڭ كليماتى جاقسارىپ, دەمالىس ورنى رەتىندە ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەدى. ەكولوگيالىق تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى, ارال قالاسى مەن تەڭىز جاعالاۋىندا ورنالاسقان ونداعان ەلدى مەكەنگە قاتىناس (اسفالتجول, كەمە) جولدارى شەشىلەدى. شاردارا سۋ توسپاسىنىڭ سۋ تاستاۋ قابىلەتى ارتتىرىلىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. سايىپ كەلگەندە, وسى جوباداعى كۇردەلى وزگەرىستەرگە تىرشىلىك كوزى – سۋ ماسەلەلەرىنىڭ بىرتە-بىرتە شەشىلۋى ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
سۋ دەمەكشى, وتكەن جىلى ەلدى مەكەندەردى اياق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇزىندىعى 170,0 شاقىرىمداي 27 كانال, سونداي-اق سۋ دەڭگەيىن رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن 9 گيدروقۇرىلىس ءجوندەلىپ, جەر استى سۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 7,0 شاقىرىم 6 سۋ قاشىرتقىسى تازالاندى. وزدىگىنشە سۋ شىقپايتىن ەلدى مەكەندەردى اياق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 7 ەلەكترلى, 13 ديزەلدى سورعى قوندىرعىلارى الىنىپ, ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا 39 ەلدى مەكەن اياق سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلسە, 19 مىڭداي قوجالىقتىڭ 2715 گەكتار ءۇي ىرگەلىك جەرلەرىنە اياقسۋ جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار, 21284 گەكتار شابىندىقتار مەن جايىلىمدىقتار سۋلاندىرىلىپ, سۋ ايدىنى 570 گەكتاردى قۇرايتىن كولدەرگە سۋ قۇيىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ودان ءارى جالعاستىرىلۋدا.
دەگەنمەن, باسقارماعا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تولىق اتقارۋعا ءبىرشاما كومەكتەردىڭ قاجەتتىلىگى دە تۋىنداۋدا. مىسالى, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى ماگيسترالدىق كانالدار مەن سۋ توسپالارىنا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قازىرگى جاعدايدا بارلىق اۋداندىق ەنشىلەس كاسىپورىنداردا قاجەتتى تەحنيكالار جوق. ۆەگەتاتسيا كەزىندە بارىنشا سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ماقساتىندا جانە جۇيەنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ ءۇشىن بۇل كاسىپورىندارعا قوسىمشا تەحنيكا مەن مەحانيزمدەر قاجەت-اق. مىسالى, “قىزىلورداسۋشارۋاشىلىعى” كاسىپورنى جانىنان اۋدانارالىق جىلجىمالى جوندەۋ مەكەمەسىن اشۋ ماقساتىندا قاجەتتى تەحنيكا الۋعا جانە سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى اتقارىلاتىن ءىس-شارالار قۇجاتتارى بويىنشا 450,0 ملن. تەڭگە قارجى قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
وبلىسىمىز سۋارمالى ەگىسكە بەيىمدەلگەن اگرارلىق ولكە بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس “قىزىلورداسۋشارۋاشىلىعى” وبلىستىق كوممۋنالدىق كاسىپورنى ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ەگىستىك القاپتارىنا سۋ جەتكىزىپ بەرۋگە مىندەتتى. بىراق بۇل قىزمەت ءتاريفىنىڭ وزگەرتىلمەي, تۇتىنۋشىلارعا ارزان باعامەن ۇسىنىلۋىنان ولاردىڭ شىعىندارى كوبەيىپ, بانكروتتىق جاعدايعا جەتكەن. قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ وبلىستا اۋىز سۋ سياقتى ەگىستىك سۋدىڭ دا ءتاريفى بىرنەشە ەسە تومەن بولىپ وتىر. رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىز سۋدىڭ 1 تەكشە مەترى 290 تەڭگە بولسا, ءبىزدىڭ وبلىستا 44 تەڭگە نەمەسە 6,5 ەسەگە تومەن. ال اياق سۋ رەسپۋبليكا بويىنشا 0,87 تەڭگە بولسا, بىزدە 0,07 تەڭگە, نەمەسە 11 ەسەگە تومەن.
سونىڭ سالدارىنان سۋ جۇيەلەرىنىڭ قازىرگى كۇيى ويداعىداي ەمەس. جىل سايىن اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋگە قاجەتتى قارجى بولىنبەي, 50 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەر ەگىس اينالىمىنان شىعىپ قالىپ, جىبەرىلگەن سۋدىڭ 10-15 پايىزى بوسقا ىسىراپ بولۋدا. وسىعان وراي, ۇكىمەت جاريالاعان موراتوريدى وسى سالاعا بايلانىستى بانكروتقا نەمەسە تاراۋ الدىندا تۇرعان كاسىپورىندارعا قولدانباي, قايتا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىزمەت ەتەتىن سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەۋىنە, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن وزگەرتىلمەگەن تاريفتىڭ قايتا قارالىپ كوتەرىلۋىنە رۇقسات ەتىلسە, حالىق سۋدى ۇنەمدى جۇمساۋعا كوشەر ەدى دەگەن پىكىردەمىز.
ەڭ باستىسى – قايتقان تەڭىز كەلە جاتىر. دەمەك, بايلىق كوزى – بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا بىرتە-بىرتە مۇمكىندىك تۋادى دەگەن ءسوز.
جالپى, كەزىندە وبلىس ايماعىندا بالىقتىڭ 38 ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە بىرنەشە “قىزىل كىتاپقا” ەنگەن بەكىرەنىڭ – تاسباۋىر بەكىرە, شورتان تەكتەس اقمارقا, ارال البىرتى سياقتى 3 ءتۇرى, قايازدىڭ – ارال, تۇركىستان قايازى سياقتى 2 ءتۇرى, سونداي-اق سازان, دوڭماڭداي, جايىن, ءتىستى, ت.ب. بالىق تۇرلەرى ءوسىپ, 1960-1965 جىلدارى 160 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان قامىستىباس, اقشاتاۋ, اقساي – قۋاڭداريا, اقباي – اقيرەك, قاراوزەك, تەلىكول, قاندىارال, ءنانساي – حانقوجا جۇيەلەرىنە كىرەتىن 400-دەن اسا كولدەردەن جانە قىزىلوردا, قازالى توعان-بالىق شارۋاشىلىقتارىنان ونداعان مىڭ توننا بالىق ءوندىرىلىپ, وڭدەلگەن.
بىراق, ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ, قالعان ءبولىگىنىڭ تۇزدانۋى, 245 كولدىڭ قۇرعاۋى, بالىق ءتۇرلەرىنىڭ ازايۋى سالدارىنان وبلىستا بالىق ءوندىرۋ 100 ەسەگە دەيىن كەمىپ, ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىنىڭ توقتاتىلۋىنان 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا توعان بالىق شارۋاشىلىقتارىمەن بىرگە بوگەن, قۋاڭداريا, قازالى, قىزىلوردا بالىق زاۋىتتارى دا جابىلعان.
دەگەنمەن, “سىرداريا ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ” جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ, ۇكىمەتتىڭ قوماقتى قارجى ءبولىپ قامىستىباس بالىق تۇقىم بازاسىنىڭ ساقتالىپ قالۋى, كىشى ارال كەڭەيىپ اقشاتاۋ, قاراوزەك, قامباش, اقساي-قۋاڭداريا, ت.ب. بىرنەشە كولدەر جۇيەسىنىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دا بويىنا قان جۇگىرە باستادى. وتكەن جىلى 2320 توننا بالىق اۋلاندى, نەمەسە سوڭعى 5 جىلدا اۋلانعان بالىقتىڭ كولەمى 5 ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 100-گە تارتا سەرىكتەستىكتەر مەن كاسىپكەرلەرگە, مىڭعا تارتا بالىقشىلارعا جۇمىس تابىلىپ, ول تابىس كوزىنە اينالا باستادى. ونداعان شاعىن بالىق تسەحتارى پايدا بولىپ, جاڭا تەحنولوگيامەن 6 مىڭ توننا بالىق وڭدەيتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. بۇعان قوسا “وڭتۇستىك” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى بۇرىن بولعان توعان بالىق شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. بۇل رەتتە قۇرىلىسى باستالعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن باعا جەتپەس نىسان بولىپ سانالادى. وسى جوبا شەڭبەرىندە قىزىلوردا وبلىسى قىس ايلارىندا سۋ تاسقىنىنان قۇتىلىپ, قوسىمشا جينالعان سۋ كولەمىن الىپ, كىشى ارال مەن كولدەردى تولتىرۋعا مۇمكىندىك العالى وتىر.
وسىلار ەسكەرىلىپ, وبلىس كولەمىندە سۋ ايدىندارىنىڭ جاعدايى زەرتتەلىپ, ودان 17 كول تاڭدالىپ الىنىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە توعاندى بالىق شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى جۇمىستار باستالۋدا. باسقارما باسشىلىعى رەسەيدەگى بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەسىپ, استراحان, كارەليا ولكەلەرىندەگى وسى سالانى ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەلەرىمەن تانىسىپ قايتتى. قازىر سولارمەن بىرلەسىپ توعاندى بالىق شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنا كىرىستىك. بۇدان باسقا دا, كۇرىش ەگىستىكتەرىندە قالىپ قويعان باعالى بالىق شاباقتارىن قۇتقارۋ, قىزىلوردا قالاسى مەن بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا بالىق ساقتايتىن, ساتاتىن ساۋدا ورتالىقتارىن اشۋ ارقىلى بالىق ونىمدەرىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋ ءىس-شارالارى دا مەجەلەنۋدە.
وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوز شەشىمىن تاباتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازىرگى كەزدە بالىق شارۋاشىلىق ماڭىزى بار سۋ ايدىندارىن پايدالانۋ ەلىمىزدىڭ بالىق اۋلاۋ ەرەجەسىنە سايكەس ارال-سىرداريا وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنا مىندەتتەلۋى. بۇل جاعداي جانە باسقارما قىزمەتكەرلەرى سانىنىڭ ازدىعى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايدىڭ تومەندىگى, جەر كولەمىنىڭ اۋقىمدىلىعى بالىق قورىن قورعاۋ, اۋلانعان بالىقتىڭ ناقتى كولەمىن, تۇرلىلىك قۇرامىن انىقتاۋ جۇمىستارىن تولىق جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سوندىقتان بالىق اۋلاۋ ەرەجەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قازىرگى ينسپەكتسياعا بالىق قورىن قورعاۋ جانە كولدەرگە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇمىستارىن قالدىرىپ, بالىق شارۋاشىلىعى ماڭىزى بار كولدەرگە يحتيولوگيالىق, گيدروحيميالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, تابيعات پايدالانۋشىلارعا كولدەردى بەكىتۋ, بەكىتىلگەن ليميت شەگىندە بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ, كۆوتا ءبولۋ, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ, بالىق شارۋاشىلىعى كولدەرىن بالىقتاندىرۋ, مەليوراتسيالىق جۇمىستاردى جانە تاۋارلى كول بالىق شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ سياقتى مىندەتتەردى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – ۇكىمەتتىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان ماسەلە.
بۇدان باسقا, باسقارمانىڭ ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى 226 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرى بار ءبىزدىڭ وبلىستا ورمان قورى كولەمىن مولايتۋ بولىپ تابىلسا, وسى ورايدا ويعا “ورمان پاتشادان دا باي” دەگەن ماقال ورالادى. دەمەك, ول – ادامعا دا, ءتورت ت ۇلىككە دە ازىق. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جاندانا ءتۇستى. “جاسىل ەل” ۇلتتىق باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستىڭ اۋداندارى مەن قىزىلوردا قالاسىندا 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى جاسالىپ, وسىعان سايكەس بىلتىر ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ كۇشىمەن مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىندە 625 گەكتار اعاش, ونىڭ ىشىندە 600 گەكتار سەكسەۋىل, 25 گەكتار سايالى اعاشتاردىڭ تۇرلەرى ەگىلدى. اۋدان ورتالىقتارىنا كىرە بەرىس جولداردىڭ بويىنا 21 گەكتار قورعانىشتى جاسىل بەلدەۋلەر, 13,0 گەكتار جەرگە اعاش كوشەتتەرىن وسىرەتىن تۇقىمباقتار جاسالدى, ونىڭ ىشىندە وبلىس اۋماعىندا سيرەك پايدالانىلىپ كەلگەن تەرەكتىڭ قاراتەرەك (وسوكر), اقتەرەك, بالزام تەرەگى, تۇران تالى (يۆا پلاكۋچايا), ءبيشى تالدىڭ (تانتسۋيۋششيايا يۆا) 20,0 مىڭنان اسا قالامشالارى (كوكتەمدە مۇنىڭ كوشەتتەرى ەگۋ ستاندارتىنا دەيىن جەتكىزىلەتىن بولادى) الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى تۇقىمباقتاردان اكەلىندى. ورمانشىلار وتباسىن ارزان كوكونىس, باقشا ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 60 گەكتار جەرگە باقشا داقىلدارى ەگىلدى. بۇل ىستەرگە “جاسىل ەل” ەڭبەك جاساقتارى تارتىلىپ, بيۋدجەتتەن 7,75 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, بۇل شاراعا اۋدانداردا جۇمىسسىز جۇرگەن 420 جاس, وقۋ ورىندارىنىڭ 330 ستۋدەنتى قامتىلدى.
ورماندى جەرلەردى مولايتۋ باعىتىندا قۇرعاعان ارال تەڭىزىنىڭ ۇلتانىنا فيتومەليوراتيۆتى, ونىڭ ىشىندە سەكسەۋىل ەگۋ جۇمىستارى كەڭىنەن ءورىس الدى. سوڭعى 10-15 جىلدا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جانە باسقا كوزدەردەن تارتىلعان قارجىعا 80,0 مىڭ گەكتاردان اسا جەرگە سەكسەۋىل ەگىلدى, بۇگىنگى كۇنى العاشقى ەگىلگەن ەكپەلەر تابيعي ءوسۋ دارەجەسىنە جەتىپ, كوبەيۋدە. بىلتىر 4200 گەكتار (ونىڭ 2600 گەكتارى – ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنا, 1600 گەكتارى – مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىنە) جەرگە سەكسەۋىل ەگىلدى. بۇعان قوسا, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنان ۇشقان تۇزدى قۇمعا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قارجىسى تارتىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – ءدۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى مەن قر ۇكىمەتى اراسىنداعى “رەسپۋبليكا ورماندارىن ساقتاۋ جانە ورماندى جەرلەرىن كوبەيتۋ” بىرلەسكەن جوباسى بويىنشا 2008 جىلى تەڭىز ۇلتانىنا 500 گەكتار, 2009 جىلى 5000 گەكتار سەكسەۋىل كوشەتتەرى ەگىلدى.
ەرەكشە اتاپ وتەتىن ۇلكەن ءىس-شارا – ول قىزىلوردا قالاسىنىڭ ورتالىعىندا 2007 جىلى باستالعان تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاستىرىلۋدا. اتالعان ساياباققا وتكەن جىلى 100,0 ملن. تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى.
دەگەنمەن دە, باسقارما بويىنشا بۇل سالاعا وراي شەشىمىن تالاپ ەتىپ وتىرعان كەيبىر ماسەلەلەر دە بار. اتاپ ايتساق, ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 19.04.2004 جىلعى №53 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن نورماتيۆكە سايكەس قامتاماسىز ەتىلۋى 30 پايىزدى قۇرايدى. سول سەبەپتى اتالعان مەكەمەلەر دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن “ورمانداردى ساقتاۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ ورماندى جەرلەرىن كوبەيتۋ” جوباسى ۇيىمداستىرعان 2009 جىلعى كونكۋرستارعا قاتىسا المادى. ورمان مەكەمەلەرى ورمان ورنالاستىرۋ جوباسى بويىنشا تولىق جۇمىس اتقارۋعا جانە باسقا دا جوبالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە 180,0 ملن. تەڭگەلىك قاجەتتى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك.
سوڭعى جىلدارى سەكسەۋىل اعاشتارىنىڭ اۋرۋعا شالدىعۋىنان ونىڭ تۇقىمىن جيناۋدا دا ءبىرشاما قيىندىقتار تۋىندادى. ايتسە دە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, زيانكەستەر مەن اۋرۋعا شالدىققان 1800 گا سەكسەۋىل القاپتارىنا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كۇزگى سەكسەۋىل ەگۋ جۇمىستارىن اتقارۋ مەزگىلى كۇننىڭ سۋىپ, جاۋىن-شاشىندى ۋاقىتقا تۋرا كەلۋىنە وراي ورمانشىلاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايلارىنا قيىندىقتار تۋعىزىپ كەلگەن-ءتىن. وسىعان وراي جىلجىمالى ۆاگون ءبولۋ جونىندەگى باسقارما ۇسىنىسى قولداۋ تاۋىپ, بيىلعى جىلى 8 جىلجىمالى ۆاگون, 8 شاعىن-ەلەكترستانسا الۋعا قارجى ءبولىندى. ءوز رەتىندە بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ورمان بايلىعىن مولايتۋدىڭ العىشارتتارى بولماق.
جوعارىدا ايتقاندارىم, ءبىزدىڭ باسقارمانىڭ كوپسالالى جۇمىستارىنىڭ كەيبىر قىرلارى عانا. بۇدان باسقا دا سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدى پايدالانۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ, وبلىستىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى ارقىلى تاپسىرىلعان قۇجاتتامالارعا مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما جاساۋ, وتكەن جىلدىڭ باسىنان بەرى باسقارماعا بەرىلگەن جاڭا فۋنكتسيالارعا وراي 6,0 مىڭنان استام كاسىپورىن, كاسىپكەرلەر مەن مەكەمەلەردىڭ بيۋدجەتكە ەكولوگيالىق تولەماقى ەسەپتەرىن كۋالاندىرىپ, قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ءۇشىن رۇقسات بەرۋ جۇمىستارى دا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
دەگەنمەن, بۇگىنگى ەكولوگيالىق ساياسات كۇن تارتىبىنە وسىدان 37 جىل بۇرىن ەنگىزىلگەنىمەن, الەمدىك بىرلەستىكتە تۇسىنىستىكپەن شەشەتىن پروبلەمالار ءالى دە از ەمەس. زالالدانعان تابيعات, لاستانعان سۋ مەن جەر اۋانىڭ, قورشاعان ورتانىڭ قالىپتى ىرعاعىن بۇزىپ وتىرعانى اششى دا بولسا شىندىق. ولاردى ءبىر كۇندە, نەمەسە بىرنەشە جىلدا تولىق جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن دە ەمەس.
ايتسە دە, قازىرگى كەزدە ءوڭىر جۇرتشىلىعى تابيعات رايىنىڭ ەداۋىر جۇمسارىپ قالعانىن سەزىنىپ, ەگەر كۇش-جىگەردى ەسەلەپ جۇمساسا, ياعني “بابىن كەلىستىرسە, تابيعات تۇنىپ تۇرار ەدى” دەپ عۇلاما عالىمدار ايتقانداي, بايسالدى بولجام جاساپ, ءىستىڭ ءتۇبى قايىرلى بولارىنا كوز جەتكىزۋدە. وسىعان وراي ەلباسى, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وبلىس ءوڭىرىنىڭ تابيعاتىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ كەلە جاتقانىن ايتىپ وتكەن ورىندى. ونىڭ ايعاعى ارال ماسەلەسىن كوتەرگەن كەلەلى جيىندار مەن باسقوسۋلار.
2008 جىلدىڭ 25 تامىزىندا قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمدەرىنە سايكەس قازاقستان الداعى 3 جىلعا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ (حاقق) توراعاسى بولىپ سايلانعان-دى. ىلە-شالا جەلتوقسان ايىندا اسا ءبىر ەلەۋلى وقيعا – حاقق-عا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسەمبلەياسىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى قارار قابىلداندى.
وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا الماتىدا قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەكتى سامميتى بولىپ, اشعابادتا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى ايماقتىق ورتالىعىندا ءوزارا ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋ جونىندەگى حالىقارالىق شارا – ۇيلەستىرۋ كەزدەسۋى ءوتتى.
اشعابادتاعى كەزدەسۋدەن كەيىن الماتىعا اتباسىن بۇرعان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, ءارى بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى يان كۋبيش, بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ايماقتىق كەڭەسشىسى بو ليبەرت قور تاراپىنان قولداۋ تاپقان باعدارلامالار مەن بەكىتىلگەن جوبالارعا بارىنشا كومەك قولىن سوزاتىندارىن ءمالىم ءوتتى.
بۇلار ارال پروبلەماسىن الەمدىك ايدىنعا شىعارۋدا ماڭىزدى تەتىكتەر بولىپ, الداعى ۋاقىتتا سىر ءوڭىرى حالقىنىڭ تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك ءومىرىن نارلەندىرۋگە, ەكولوگيالىق جاعدايىن ساۋىقتىرۋعا يگى ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى. ال وبلىستىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرى سىر ءوڭىرىنىڭ تاۋقىمەت تۇيىندەرىن تارقاتىپ شەشۋ جولىنداعى سان قىرلى جۇمىستارىن بەلسەندى تۇردە جالعاستىرا بەرمەك.
يبراگيم ابيبۋللاەۆ, قىزىلوردا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى. قىزىلوردا وبلىسى.