عىلىمدى دامىتۋ تۇراقتى ءارى كەشەندى قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز بۇعان تالاي جىلعى تاريحتان انىق كوز جەتكىزگەنبىز. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك مارتەبەسى قايتارىلىپ, پرەزيدەنت جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءرولى دە, جاۋاپكەرشىلىگى دە سالماقتى. سەبەبى وسىعان دەيىن بەكىتىلگەن «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا ساي اكادەميا ەلىمىزدەگى جوعارى عىلىمي ۇيىم سانالادى. ال ەندى وسى مارتەبەلى مەكەمە بۇگىندە ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولا الاتىن ماڭىزدى سالانى دامىتۋعا, ونداعى كۇردەلى كەدەرگىلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ وتىر ما؟ بايىپتاپ كوردىك.
وتكەن جىلدىڭ جەمىسى
2025 جىل ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ءۇشىن قالىپتاسۋدان ناقتى ناتيجەلەرگە كوشۋ كەزەڭى بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە اكادەميا ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى ايقىندادى. 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى بەكىتىلدى. عىلىمنىڭ ءومىر مەن دەنساۋلىق, ءبىلىم جانە قوعامدىق دامۋ, جەر مەن عارىش جانە كوممۋنيكاتسيالار, اگروبيورەسۋرستار مەن ەكولوگيا سىندى ءتورت بەيىندى بولىمشەسى جۇمىس ىستەي باستادى. نەگىزگى باعىتتار بويىنشا 17 اكادەميك سايلانىپ, 146 عالىمعا قۇرمەتتى اكادەميك مارتەبەسى بەرىلدى. اكادەميا مەملەكەت, عىلىم جانە بيزنەس توعىساتىن ورتالىق الاڭ رەتىندە ورنىعۋعا بەت الدى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ قۇزىرەتى كەڭەيگەن اكادەميانىڭ ناقتى پراكتيكاداعى ءىس-شارالارعا دەن قويعانىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, جوعارى عىلىمي ۇيىم وتاندىق عىلىمنىڭ نەگىزگى تۇيتكىلدەرىن تەرەڭىنەن زەردەلەپ, شەشۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. «2025 جىلدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – فورسايت ءتاسىلىنىڭ تۇراقتى جوسپارلاۋ قۇرالىنا اينالۋى. 2024 جىلدان بەرى 70 وڭىرلىك جانە سالالىق سەسسيا وتكىزىلدى. ناتيجەسىندە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان 220 پەرسپەكتيۆالى مىندەت پەن 65 عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرما ازىرلەندى. جامبىل, اباي, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا وڭىرلىك فورسايت-ورتالىقتار اشىلدى. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا اياسىندا ۇعا-نىڭ تالداۋ جانە فورسايت پلاتفورماسى ىسكە قوسىلدى. وندا 2011 جىلدان بەرگى ۇلتتىق فورسايتتار, اياقتالعان عزتكج جانە يندۋستريانىڭ تەحنولوگيالىق سۇرانىستارى جيناقتالعان. «Korea Institute of Science and Technology Information» ۇيىمىمەن بىرلەسىپ «AI SilkNet» ورتالىعى قۇرىلىپ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق دەرەكتەردى جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە بىرىكتىرۋ باستالدى. عالىمداردىڭ 60%-دان استامى جانە قارجىنىڭ 70%-دان كوبى الماتى مەن استانادا شوعىرلانعان. وسى تالداۋلار نەگىزىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە كادر دايارلاۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جولداندى», دەيدى اكادەميا باسشىسى.
ا.كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اكادەميا وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ رەتىندە «قۋاتتى وڭىرلىك عىلىم – قۋاتتى ءوڭىر» باستاماسى اياسىندا وبلىستاردا 10 كوشپەلى وتىرىس وتكىزدى. وڭىرلەر ءۇشىن فورسايت-سەسسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, اكىمدىكتەرمەن بىرلەسكەن جوسپارلار بەكىتىلدى, ۇعا فيليالدارى اشىلدى. پرەزيدەنت اتىنا جولدانعان اناليتيكالىق جازبالاردا اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, گەنەتيكالىق بانك قۇرۋ, يادرولىق ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا جانە مەديتسينالىق يننوۆاتسيالار بويىنشا ۇسىنىستار قامتىلدى. بىلتىر حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتاردى ىسكە قوسۋ باستالدى. ولاردىڭ قاتارىندا قىتاي, رەسەي, گەرمانيا تاراپىمەن بىرلەسكەن جاساندى ينتەللەكت زەرتحاناسى, كومىرتەكتى پوليگون, «NEXUS» ينستيتۋتىنا قوسا شىمكەنتتەگى كارديولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى بار.
10 وڭىردە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن زەرتتەۋلەرگە قارجى بولىنبەگەن
راسىمەن دە, وڭىرلىك عىلىمدى, سوعان سۇيەنگەن ءوندىرىستى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. نەگە؟ ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگى مىنادان كورىنەدى. مىسالى, پانارالىق عىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD, پروفەسسور قۋانتار اليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى بارلىق زەرتتەۋشىنىڭ 35%-ى عانا وڭىرلىك عىلىمدا جۇمىس ىستەيدى, ال 65%-ى الماتى مەن استانادا شوعىرلانعان. بۇدان تۇيتكىل تەرەڭدەي بەرەرى انىق. سەبەبى عىلىمى دامىعان ءوڭىردىڭ ءوندىرىسى دە جولعا قويىلادى, بۇل ءوز كەزەگىندە جۇمىس ورنىن اشۋعا ىقپال ەتەدى. اقىر اياعىندا حالىق جۇمىس ىزدەپ ءىرى قالالارعا سابىلۋدى سيرەتەدى.
«وڭىرلەردەگى عىلىممەن اينالىساتىنداردىڭ ازدىعىنان ىشكى عىلىمي زەرتتەۋ شىعىندارىنىڭ 66%-ى, باعدارلامالىق جانە نەگىزگى قارجىلاندىرۋدىڭ 79%-ى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ 75%-ى وسى ەكى مەگاپوليسكە تيەسىلى. بۇل رەسۋرستاردىڭ شوعىرلانۋى وڭىرلەردىڭ تۇراقتى عىلىمي قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋىن شەكتەيدى. وڭىرلەر مەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ۇلەسى, 2023 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن عىلىمعا بولىنگەن قارجى بارلىق عىلىمي زەرتتەۋ شىعىندارىنىڭ 0,4%-ىن عانا قۇرادى. ەلدىڭ 10 وڭىرىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قارجى بولىنبەگەن. ايماقتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتتى ماقساتتى جۇرگىزبەيىنشە, بۇل تەڭسىزدىك جالعاسا بەرەدى», دەيدى ق.اليحانوۆ.
عىلىمداعى وتكىر ماسەلە – عالىمدار زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى. قوعامدا «عالىمدار بىرنەشە جىلداپ گرانتقا, بيۋدجەت قاراجاتىنا جۇمىس ىستەيدى, بىراق سونىڭ ءومىرىمىزدى جەڭىلدەتىپ جاتقانىن كورمەيمىز. ناتيجەسى قايدا؟» دەگەن وي ءجيى ايتىلادى. بۇعان جاۋاپتى تابۋ ءۇشىن البەتتە ەڭ الدىمەن زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسىنا نازار سالامىز. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ارتقانىمەن, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسى مەن ناتيجەلىلىگى ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تالداۋى وتاندىق عىلىمنىڭ حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. اتاپ ايتقاندا, «Web of Science» جانە «Scopus» دەرەكقورلارىنداعى جوعارى ساپالى جاريالانىمدار ۇلەسى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن ەداۋىر تومەن.
«عىلىمي ناتيجەلەردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى – زاماناۋي عىلىمي ينفراقۇرىلىمنىڭ, اسىرەسە قىمبات زەرتحانالىق جابدىقتاردىڭ تاپشىلىعى. ساۋالنامالارعا سايكەس جاراتىلىستانۋ, تەحنيكالىق, مەديتسينا جانە اگرارلىق عىلىم سالالارىنداعى عالىمداردىڭ باسىم بولىگى زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارعا تولىق قول جەتكىزە الماي وتىر. بۇل جاعداي جاس عالىمدار مەن دوكتورانتتاردى دايارلاۋ ساپاسىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار عىلىمدى قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ۇلەسى تىم جوعارى بولىپ قالىپ وتىر. عزتكج شىعىندارىنىڭ شامامەن 77 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى, ال بيزنەس پەن جەكە سەكتوردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى تومەن. بۇل دا – عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ەكونوميكاعا ناقتى ەنگىزىلۋىن تەجەيتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى», دەيدى ق.اليحانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, قولدانىستاعى گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى قىمبات عىلىمي جابدىقتاردى جۇيەلى تۇردە جاڭارتۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇعان قوسا, كونكۋرستاردىڭ كەش وتكىزىلۋى مەن راسىمدەردىڭ كۇردەلىلىگى عىلىمداعى سەرپىندى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىن باياۋلاتىپ جاتىر. بۇكىلالەمدىك ستاندارتتارعا ساي عىلىمدى ورنىقتى دامىتۋ ءۇشىن جالپى قولدانىستاعى زاماناۋي زەرتحانالار جەلىسىن قۇرۋ, عىلىمي جوبالار اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ جانە ءىرى سەرپىندى زەرتتەۋلەرگە ارنالعان مەگاگرانتتار جۇيەسىن كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل قادامدار ەل عىلىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورنىن نىعايتۋعا نەگىز بولا الادى.
كوپ ماسەلە – تىڭ شەشىم
قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇيەلى شارا قابىلدانىپ جاتقانىمەن, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى ءالى دە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. سەبەبى قالاي دەگەنمەن دە كەز كەلگەن سالانىڭ دامۋى ونداعى مامانداردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تالداۋىنا قاراساق, حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى زەرتتەۋشىلەر جەتكىلىكسىز. 2024 جىلى قازاقستاندا 1 ملن ادامعا شاققاندا زەرتتەۋشىلەر سانى 1141 ادامدى قۇراپ, الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن شامامەن 25 پايىزعا تومەن بولدى.
ءو. ا.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادەميك باعدات بۇرحانباي ۇلى عىلىمي كادرلار ساپاسىنىڭ تومەن بولۋىنا زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ السىزدىگى مەن قىمبات عىلىمي جابدىقتارعا قول جەتپەگەنى اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە ازىرلەگەن اكادەميا تالداۋىندا جاراتىلىستانۋ, ينجەنەريا, مەديتسينا جانە اگرارلىق عىلىم سالالارىنداعى عالىمداردىڭ شامامەن 70 پايىزى زاماناۋي جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كورسەتىلگەن.
«بۇل تۇيتكىلدەر دوكتورانتتاردىڭ ساپالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە, بەدەلدى حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالانۋىنا جانە ديسسەرتاتسيالارىن ۋاقتىلى قورعاۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار دوكتورانتۋرا مەن ماگيستراتۋرانىڭ تارتىمدىلىعى تومەن. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قارجىلىق ىنتالاندىرۋ جۇيەسى نەگىزىنەن باكالاۆرلاردى دايارلاۋعا باعىتتالعان, ال عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ قىمبات ءارى ۇزاقمەرزىمدى ناتيجە بەرەتىن باعىت رەتىندە ەكىنشى كەزەككە ىعىسىپ وتىر. ناتيجەسىندە, تالانتتى جاستاردىڭ ءبىر بولىگى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىن نەمەسە عىلىمنان تىس سالالاردى تاڭداپ جاتىر. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قىمبات عىلىمي جابدىقتارمەن ماقساتتى تۇردە جاراقتاندىرۋ, جالپىعا ورتاق زاماناۋي زەرتحانالار جەلىسىن دامىتۋ, دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ قۇنىن ارتتىرۋ جانە دوكتورانتتاردى قولداۋ مەرزىمىن ءتورت جىلعا دەيىن ۇزارتۋ كەرەك», دەيدى اكادەميك ب.بۇرحانباي ۇلى.
ونىڭ پىكىرىنشە, عىلىمي ۇيىمدارعا دوكتورانتتار دايارلاۋعا كەڭىرەك مۇمكىندىك بەرۋ, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىن ىقشامداۋ, الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار ءۇشىن قورعاۋدىڭ بالامالى تەتىكتەرىن ەنگىزۋ, سونداي-اق گرانتتىق جوبالار اياسىندا دوكتورانتتاردى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ قاجەت. اتالعان شارالار ىسكە اسقان جاعدايدا عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ساپاسى ارتىپ, جاس عالىمداردىڭ عىلىمدا قالۋىنا جاعداي جاسالىپ, ەل عىلىمىنىڭ حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەداۋىر نىعايادى.