مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا استانادان ارقالىق, تورعاي, ىرعىز ارقىلى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىنە توتەلەي شىعاتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋدى تاپسىرعان ەدى. تۇتاس تورعاي وڭىرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن اۋقىمدى جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەن «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە «ورتالىق – باتىس» كولىك ءدالىزى وتەتىن جولسىز جەرلەردە گەودەزيالىق جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.
جول قۇرىلىسىندا اسا ماڭىزدى اتالعان گەودەزيالىق زەرتتەۋ جۇمىسى اياسىندا جاڭا جول تۇسەتىن جەردىڭ ەرەكشەلىگى, جەر استىنداعى توپىراق قىرتىسى, ونىڭ قۇرامى زەرتتەلەدى. سونداي-اق كۇرە جولدىڭ توپوگرافيالىق سۇلباسى سىزىلىپ, قاي تۇستا نەنى ەسكەرۋ كەرەك, جول بويىندا نەشە ساي بار, نەشە كوپىر سالىنۋى كەرەك, جولدى تاسقىن سۋ شايىپ كەتۋى مۇمكىن جەرلەردە نەندەي قاۋىپسىزدىك شارالارى قاراستىرىلۋى قاجەت دەگەن ءتارىزدى ماڭىزدى ماسەلەلەر بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەلىپ, پىسىقتالادى.
«مۇنى جوبالىق-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى دەپ اتايمىز. جول تۇسەتىن اۋماقتا جەر استىندا مول قازبا بايلىق قورى جاتۋى دا مۇمكىن. قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جەر قىرتىسىنداعى ماتەريالداردى الۋ جۇمىسى ءجۇردى. جەلتوقسان ايىندا زەرتحانالىق-سىناق جۇمىستارى باستالادى. قاي جەردە نە بار, جول قاي ماڭنان ءتۇسۋ كەرەك, قاي جەردەن اينالىپ وتەدى دەگەن ماسەلەلەردى انىقتاپ الامىز. ودان كەيىن وسى جوبالىق-ىزدەستىرۋ جۇمىسى قورىتىندىسىنىڭ نەگىزىندە جولدى جوبالاۋ جۇمىسى باستالادى», دەيدى «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى سەرىك قارابەكوۆ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە «ورتالىق – باتىس» كولىك ءدالىزىنىڭ ۇستىمەن تاۋلىگىنە شامامەن 3 مىڭداي اۆتوكولىك وتەتىن بولادى. ونىڭ دەنى – سالماعى اۋىر جۇك كولىكتەرى. جول بويىندا جاتقان 13 ەلدى مەكەندە 70 مىڭ حالىق تۇرىپ جاتىر. ەندەشە, وسى ەلدى مەكەندەردىڭ وركەندەۋىنە, تۇيىقتا قالعان ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەرەتىن جاڭا جولدىڭ قۇرىلىسى دا ەرەكشە مۇقيات بولۋدى قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي اۋقىمدى ءارى كۇردەلى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانىڭ ءاتۇستى, اسىعىس سالىنا سالمايتىنى دا بەلگىلى.
تورعاي ءوڭىرىنىڭ حالقى تاعاتسىزدانا كۇتكەن كۇرە جولدىڭ قۇرىلىسى الدىمەن ارقالىق قالاسىنىڭ شىعىس بولىگىنەن باستالادى. «قازاۆتوجول» فيليالىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇرىننان بار «استانا – ەگىندىكول», «ارقالىق – تورعاي» جولى قايتا جوندەۋدەن وتەدى. بۇل جولدار كەڭەيتىلىپ, سۋ وتكىزەتىن, جۇرتتىڭ مالى, جابايى جانۋارلار وتەتىن قۇبىرلار, جاڭا كوپىرلەر, جول ايىرىقتارى, اينالما جولدار سالىنادى. جالپى قۇرىلىس 21 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, ءار اۋماقتىڭ مەردىگەرى انىقتالىپ, بەكىتىلىپ قويعان. ال تىڭنان تۇرەن سالاتىن تاقىر دالاعا تۇسەتىن جولدىڭ ۇزىندىعى 600 شاقىرىم بولادى.
كوپتىڭ كوزىنە تۇسە قويمايتىن كەشەندى دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «پرەزيدەنت تاپسىرعان «ورتالىق – باتىس» كۇرە جولى تورعاي ەمەس, ۇلىتاۋ جاقپەن وتەتىن بولىپتى» دەگەن جالعان اقپارات شىعىپ, ەل ءىشىن دۇربەلەڭگە سالعانى دا راس. قاۋ ەتكەن قاۋەسەت تولاستاماعان سوڭ, وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ارقالىق, تورعاي وڭىرىنە ارنايى بارىپ, حالىقپەن جۇزدەسىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن.
ء«ارتۇرلى اڭگىمەنى ەستىپ وتىرمىن. بۇل جول تەك وسى باعىتپەن سالىناتىنىن رەسمي تۇردە ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان الاڭداماڭىزدار. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ەشكىم وزگەرتە المايدى. ول جاعىنان ەش ۋايىم بولماسىن. ءۇش اپتا بۇرىن مەن پرەزيدەنت قابىلداۋىندا بولىپ, اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى ەسەپ بەردىم.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا سىزدەردىڭ العىستارىڭىزدى جەتكىزدىم. مەملەكەت باسشىسى: «بۇل تاپسىرمانى تورعاي حالقىنىڭ تۇرمىسى جاقسى بولۋ ءۇشىن بەرىپ وتىرمىن. جول مىندەتتى تۇردە سالىنۋى كەرەك. سوندىقتان وبلىس باسشىلىعى مەنىڭ تاپسىرمامدى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك» دەپ سىزدەرگە دە ارنايى سالەم جولدادى. بۇرىن ارقالىقتان استاناعا دەيىن ەسكى جولمەن باراتىن بولساق, تيتىقتاپ 600 شاقىرىم جۇرەتىن ەدىك. جاڭا جولمەن 374 شاقىرىم عانا بولادى. بۇل جول ەڭ الدىمەن وسى ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە نەگىز قالايدى. قازىر دە ءبىراز قاراجات ءبولىپ جاتىرمىز. ارقالىقتىڭ بيىلعى بيۋدجەتى 32 ملرد تەڭگەگە جەتىپ قالدى. مۇنى 2022 جىلمەن سالىستىرساق, قالا بيۋدجەتى 60% كوبەيىپ وتىر. پرەزيدەنت جولداۋىندا ۇكىمەتكە تورعايدى دامىتۋعا ايرىقشا نازار ءبولۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى دە بارشاعا ايان. ءوڭىر تىنىسى, دامىپ-جەتىلۋى ساپالى جولعا تىكەلەي بايلانىستى. وبلىستا جول قۇرىلىسى سالاسىنا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ قوماقتى ۇلەسى تورعاي وڭىرىنە باعىتتالدى. ماسەلەن, بيىل تورعاي وڭىرىنە 102 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل قارجى – بىلتىرعىدان 40% كوپ. ناتيجەسىندە, 1 300 شاقىرىم اۆتوجول, 103 ەلدى مەكەندە 400 كوشە جوندەلدى. ايتالىق, ارقالىقتا 40, جانكەلدين اۋدانىندا 24 كوشە, امانكەلدىدە 5 كوشە قالىپقا كەلتىرىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەدى», دەدى اكىم.
«ورتالىق – باتىس» كولىك ءدالىزى جوباسىنا بەلسەندى اتسالىسقان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اياپبەرگەن تاۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ماگيسترال ءوڭىردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋمەن قاتار, تورعاي ءوڭىرىن دامىتۋعا نەگىز بولادى.
«جولدار – ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرى دەپ تەگىن ايتىلماعان, ولار ەل ىشىندەگى جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋىنا جوعارى سەرپىن بەرەدى. الەمدىك تاجىريبەگە, ونىڭ ىشىندە كولىك-لوگيستيكالىق تۇرعىدان دامىعان اقش تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, ەل ىشىندەگى جولداردىڭ دامۋى ەكونوميكاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 25%-عا دەيىن وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندا كەڭەس داۋىرىنەن بەرى نەگىزگى كولىك ارتەريالارى «وڭتۇستىك – سولتۇستىك» باعىتتارىندا ورنالاسقان. بۇل «شىعىس – باتىس», «ورتالىق – باتىس» باعىتتارىندا جۇك تاسىمالداۋدىڭ لوگيستيكالىق شىعىنىن ەداۋىر ارتتىرىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا, ەلىمىزدە جولاۋشىلار اينالىمىنىڭ 97%-دان استامى, جۇك اينالىمىنىڭ 2,5%-دان استامى اۆتوكولىكتىڭ ۇلەسىندە. وسىنى ەسكەرسەك, «ورتالىق – باتىس» باعىتىندا كولدەنەڭ كولىك ماگيسترالدارىن سالۋ جۇكتەردى جەتكىزۋ, حالىقتىڭ قاتىناس مارشرۋتتارى مەن ۋاقىتىن ايتارلىقتاي وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. سول تۇرعىدا پرەزيدەنت ۇسىنعان جاڭا ماگيسترال وسى ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى شەشۋگە جول اشادى», دەيدى ا.تاۋباەۆ.
عالىمنىڭ پايىمىنشا, «ورتالىق – باتىس» اۆتوجولىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ەلىمىزدىڭ ورتالىق, شىعىس, وڭتۇستىك وڭىرلەرى اراسىنداعى جۇكتەردى ەكى باعىتتا دا اقتاۋ قالاسىنداعى تەڭىز پورتى ارقىلى نەعۇرلىم ۇنەمدى تاسىلمەن تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل, سونىمەن قاتار, كولىك شىعىندارىن ۇنەمدەۋگە, ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. جاڭا ماگيسترال ەلىمىزدىڭ ورتالىق, باتىس وڭىرلەرىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە اقمولا, ۇلىتاۋ, قوستاناي, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ وڭىرارالىق بايلانىسىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى. سونداي-اق بۇگىندە لوگيستيكالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى ءونىم وتكىزۋدە قيىندىققا تاپ بولىپ وتىرعان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق, ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى ارتادى. بۇل جايت ورتالىق, شىعىس, وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. ياعني اتالعان جوباعا جۇمسالعان 1 تەڭگە, بىرنەشە ەسە ارتىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پايدا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
«ناقتى ايتساق, اتالعان وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق, ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى, سالىق تولەمدەرى ارتادى. جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلادى. ماسەلەن, تەك جانگەلدين اۋدانىندا عانا جول بويىندا قىزمەت كورسەتەتىن بيزنەس نىساندارىندا 500-دەن استام, جول-پايدالانۋ بولىمدەرى مەن وسى سالاعا قاتىستى كاسىپورىنداردا 180 جۇمىس ورنى اشىلادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا ماگيسترال جوباسى تورعاي ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا جاڭا لەپ اكەلەتىن يگى باستاما ەكەنى داۋسىز», دەيدى ەكونوميست-عالىم.
تاياۋدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين تورعاي ءوڭىرىن دامىتۋعا, ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزىلەتىن كەلەشەگى زور جوبالاردى قاراۋعا ارنالعان جيىن وتكىزدى. وعان قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تورالقا توراعاسى رايىمبەك باتتالوۆ, بىرقاتار ۆيتسە-مينيستر, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرى قاتىستى.
تورعاي ءوڭىرىن دامىتۋدىڭ سان تاراۋ جولدارى قاراستىرىلعان القالى جيىندا جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. اتاپ ايتقاندا, «استانا – ىرعىز» تاس جولىندا جانارماي قۇيۋ ستانسالارىن سالۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى. قازىر بۇل ۋچاسكەدە ەكى جانارماي بەكەتى جۇمىس ىستەپ تۇر. الايدا جولدىڭ ۇزاقتىعى ەسكەرىلىپ, ەگىندىكول مەن جانگەلدين اۋداندارىندا قوسىمشا كەشەن سالۋ قاجەت ەكەنى ايتىلدى. اتالعان باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان «PetroRetail» كومپانياسى جەلىنى دامىتۋ, جانارماي بەكەتتەرىن كوبەيتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتتى. سونىمەن قاتار كومپانيا باسشىسى تورعاي وڭىرىندە جول بويىندا قىزمەت كورسەتەتىن زاماناۋي قوناقۇي سالۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «ورتالىق – باتىس» كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى 4 جىل ىشىندە تولىق اياقتالۋعا ءتيىس. قۇرىلىس جۇمىستارىنا شامامەن 6 مىڭداي ادام, 4 مىڭنان استام تەحنيكا جۇمىلدىرىلادى.
قوستاناي وبلىسى