ۋكراينانىڭ كتك-عا شابۋىلى: احۋالعا بايلانىستى ساراپشىلار نە ايتادى؟

تەلەگرامداعى Energy Monitor كانالىنىڭ اۆتورى, ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان كتك ارقىلى جىل سايىن 55 ملن تونناعا جۋىق مۇناي تاسىمالداپ, 30 ملرد دوللار تابىس ءتۇسىرىپ وتىر. 

«ونىڭ ۇشتەن ءبىرى (10 ملرد دوللاردان استامى) مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەدى. بۇل – ەلدەگى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 20%-ى. كتك مۇناي قۇبىرى رەسەيگە تيەسىلى ەمەس, قۇبىر – اعىلشىن قۇقىعى قولدانىلاتىن حالىقارالىق جوبا. كتك – ءوز اكتسيونەرلەرىنە جىل سايىن 1 ملرد دوللارعا دەيىن ديۆيدەند بەرە الاتىن الەمدەگى ەڭ تابىستى مۇناي قۇبىرى. «قازمۇنايگاز» جىلىنا 200 ملن دوللار ديۆيدەند الادى. كتك-نىڭ تەك قازاقستانعا تولەيتىن سالىق تولەمىنىڭ ءوزى جىلىنا 100 ملن دوللاردى قۇرايدى.

سالىستىرار بولساق, بتد (باكۋ-تبيليسي-دجەيحان) مۇناي قۇبىرى ءالى ءوز-ءوزىن اقتامادى. بتد-عا قاراعاندا قازاقستاندىق جۇك جونەلتۋشىلەر ءۇشىن كتك 3 ەسە ارزانعا تۇسەدى. ال جۇك جونەلتۋشىلەر ەڭ وڭتايلى مارشرۋتتى وزدەرى تاڭدايدى, ولاردى ماجبۇرلەي المايمىز.

ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنايدى باكۋ باعىتىنا قوسىمشا ەكسپورتتاۋ مارشرۋتىن قاراستىراتىن, قۇرامىندا 8 كومپانيا بار جۇمىس توبىنىڭ قۇرىلعانىنا دا ءبىر جىل بولدى. جوبا بويىنشا مۇنايدى اتىراۋدان اقتاۋعا دەيىن قۇبىر ارقىلى جەتكىزىپ, ارى قاراي تانكەرلەرمەن تاسىمالداۋ نەمەسە كاسپي تەڭىزىنىڭ تابانىمەن قۇبىر سالۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر.

الايدا قازىر اكتسيونەرلەر بۇل باعىتتى تەك زەرتتەۋ دەڭگەيىندە عانا قاراپ وتىر. ءتىپتى وڭ شەشىم قابىلدانعان كۇننىڭ وزىندە, جاڭا مارشرۋت كتك-نىڭ ورنىن تولىق الماستىرا المايدى: كتك-نىڭ وتكىزۋ قۋاتى 70 ملن توننا بولسا, جاڭا باعىتتىڭ الەۋەتى – شامامەن 20 ملن توننا كولەمىندە عانا.

اكتسيونەرلەر بۇل ماسەلەنى دە قاراشىعاناق گاز وڭدەۋ زاۋىتى جوباسى سەكىلدى ۇزاققا سوزاتىنىنا سەنىمدىمىن.

سوندىقتان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كتك) تۇراقتى جۇمىسى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, ءارى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كتك-عا جاسالعان شابۋىلعا جەدەل رەاكتسيا ءبىلدىرۋى – ورىندى قادام», دەيدى ساراپشى.

مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, كتك-عا جاسالعان شابۋىل قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ قانشالىقتى ءالسىز ەكەنىن اڭعارتادى.

 

«تەڭىز تەرمينالىندا اتق-3, اتق-2-دە جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا 2 اپتادان استى. ياعني, ەلىمىز جالعىز اتق-1 ارقىلى تاسىمالدى جۇزەگە اسىرادى, بۇل ءوز كەزەگىندە تيەۋ جانە ءوندىرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي تاۋەكەل تۋعىزادى. بىراق باستى ساۋال مىناۋ: قالايشا ەلىمىزدىڭ مۇناي ەكسپورتىنىڭ 80%-ى ءبىر عانا ينفراقۇرىلىمعا تاۋەلدى بولىپ قالدى؟ سوڭعى 11 جىلدا مۇناي ەكسپورتىنداعى كتك ۇلەسى 40%-دان 80%-عا ۇلعايدى:

2013 جىلى – 40%

2016 جىلى – 66%

2019 جىلى – 76%

2021 جىلى – 81%

2024 جىلى – 80%

ياعني, كتك قازىر مۇناي ءوندىرۋ ءوسىمىنىڭ دە, ەكسپورتتان تۇسەتىن ۆاليۋتالىق كىرىستىڭ دە نەگىزگى, ءىس جۇزىندە مونوپوليالىق دالىزىنە اينالىپ وتىر», دەيدى.

ساراپشى سوزىنشە, سوڭعى 3-3,5 جىلدا بالاما مارشرۋتتاردى دامىتۋ بويىنشا ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزبەدىك.

«احۋال بىزدەن سونى تالاپ ەتكەن ەدى. قاراڭىز, 2022 جىلدان سوڭ نارىق, لوگيستيكا جانە گەوساياسات كۇرت وزگەرىپ كەتتى. كتك-نىڭ بىرنەشە رەت توقتاۋى رەزەرۆتىك قۋاتتار كەرەك ەكەنىن بايقاتتى. «كاسپي ارقىلى بالاما باعىت ۇيىمداستىرۋدى» تالقىلاۋ سول تالقى كۇيىندە قالدى. باكۋ جانە قىتاي باعىتىنداعى جوبالار تاۋەكەلدى تومەندەتە الاتىنداي كولەمدى بەرە المادى. ء«ارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس» تۋرالى مالىمدەمەلەر مەن باياندامالار ۇدايى جاسالىپ تۇرادى. بىراق شىن مانىندەگى ءىس-ارەكەت دەڭگەيىنە ءالى جەتپەدىك. بۇگىنگى جاعداي – كتك پروبلەماسى ەمەس, بۇل – ستراتەگيانىڭ پروبلەماسى», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بىزگە قازىر جۇيەلى ۇزاقمەرزىمدى باعدارلاما كەرەك. ولار:

كاسپي ارقىلى لوگيستيكانى كەڭەيتۋ; باكۋ-تبيليسي-دجەيحان ارقىلى ورنىقتى ءدالىز قالىپتاستىرۋ; شىعىس باعىتتى كۇشەيتۋ; گيبريدتى تانكەرلىك-قۇبىر جەلىسى مودەلىن جاساۋ.

ساراپشى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ 2024 جىلى ەلىمىزدە 87,7 ملن توننا مۇناي وندىرىلگەنىن ايتادى. سونىڭ 68,6 ملن تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلسا, ونىڭ 54,9 ملن تونناسى (80%-ى) كتك ارقىلى الەمنىڭ ءار قيىرىنا اتتاندىرىلعان.

تاعى 8,8 ملن تونناسى (12,8%-ى) – اتىراۋ-سامارا, 1,2 ملن تونناسى (1,75%) – اتاسۋ-الاشاڭقاي, 3,6 ملن تونناسى (5,2%-ى) – «اقتاۋ» پورتى («كاۆكاز» مارشرۋتى) ارقىلى ەكسپورتتالعان. 

«بالاما مارشرۋتتاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا قازاقستان ەشتەڭە ىستەمەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. اتاسۋ-الاشاڭقاي مارشرۋتىنا ۇلكەن سەنىم ارتىلدى. ۇزىندىعى 1 000 شاقىرىم بولاتىن بۇل مۇناي قۇبىرىن سالۋ 2004 جىلى قىركۇيەكتە باستالىپ, 2008 جىلى اياقتالدى. جوبالىق قۋاتى – جىلىنا 20 ملن توننا. بىراق بۇل قۇبىر تولىق كۇشىندە جۇمىس ىستەگەن جوق. جوعارىدا كورسەتىلگەن تسيفردان بەلگىلى, 2024 جىلى قۇبىر ارقىلى نەبارى 1,2 ملن توننا مۇناي جىبەرىلگەن, بۇل – بۇكىل قۋاتتىڭ 6%-ى», دەيدى.

2025 جىلدىڭ باسىنان بەرى 21 قاراشاعا دەيىنگى ارالىقتا كتك جۇيەسى ارقىلى 65,5 ملن توننادان استام مۇناي ەكسپورتتالعان. بۇل بىلتىرعى كولەمنەن 9 ملن تونناعا كوپ.