1933 جىلى «The New York Times» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۋولتەر ديۋرانتي «كەڭەس وداعىندا اشتىق بولعان جوق» دەگەن ماقالا جاريالاپ, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارادى. ول ءبىر جىل بۇرىن پۋليتتسەر سىيلىعىن العان ەدى, ءتىپتى وسى ماراپاتى ءالى كۇنگە ساقتالىپ كەلەدى. ال ءدال سول ۋاقىتتا قازاق دالاسىندا, ۋكراينادا ميلليونداعان ادام اشتىقتان قارا جەر قۇشىپ جاتتى. سونى بىلە تۇرا الپاۋىت باسىلىمنىڭ ءتىلشىسى الەم وقىرماندارىنا نەگە جالعان اقپارات بەردى؟ ارينە, ءستاليننىڭ قىلمىسىن جاسىرۋ ءۇشىن.
اتالعان ماقالا جارىق كورگەن سوڭ, باتىس جۋرناليستەرى گارەت دجونس پەن مالكولم ماگگەريدج ۋكرايناعا جاسىرىن بارىپ, ناعىز شىندىقتى جازىپ, ۋولتەر ءديۋرانتيدىڭ نەدەن جالتارعانىن كۇللى جۇرتقا جاريا ەتتى. ۋولتەر ديۋرانتي – ستالين بيلىگى تۇسىندا رەسەيدەگى «The New York Times» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى مىندەتىن اتقارعان جۋرناليست. ول ءوزىن كەڭەس بيلىگىنىڭ ۆيزانتيالىق قۇپيالارىن مەڭگەرگەن ادام رەتىندە كورسەتتى. ۇلكەن گازەتتىڭ ءتىلشىسى رەتىندە ول كوميسسارلارمەن بىرگە كەشكى اس ءىشىپ, ءار جازباسىندا لەنيننىڭ سوزدەرىن باس تاقىرىپقا كەلتىرىپ ءجۇردى. ونىمەن قويماي, «مەتروپول» قوناقۇيىنىڭ جۇمساق ديۆاندارىندا شالقىپ وتىراتىن.
بولشەۆيزمنەن ۇرەيلەنگەن امەريكالىق وقىرماندارعا ديۋرانتي جۇباتۋ ماتەريالدارىن جازىپ, گازەتتەرگە ۇسىندى. «ستالين ەسى اۋىسقان تيران ەمەس, بولاشاقتى قالىپتاستىرۋ جولىندا كۇرەسىپ جۇرگەن قاتال باسشى عانا» دەگەندى دە جازعان سول ەدى. «جۇمىرتقا جارىلماي, وملەت جاسالمايدى», دەپ جازادى ول 1933 جىلعى جازباسىندا. بۇل ءسوز تىركەسى كەيىنگى ونجىلدىقتار بويى ستالين ساياساتىن اقتاۋدىڭ دا, ءديۋرانتيدىڭ وزىنە ارنالعان ەپيتافيانىڭ دا رامىزىنە اينالدى. ءديۋرانتيدىڭ بۇل ماقتاۋلارىنىڭ تاساسىندا قازاقستان مەن ۋكراينا دالاسىندا ادەيى قولدان جاسالعان اشتىقتان قىرىلعان ميلليونداعان ادامنىڭ قاڭقالارى شاشىلىپ جاتتى.
شىندىعىندا, ءديۋرانتيدىڭ رەپورتاجدارى مورالدىق جالتارۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى ەدى. ءبىر عانا مىسال ايتايىق. ستالين قولدان جاساعان اشتىقتان ۋكراينادا كەمىندە 3,9 ميلليون ادام قىرعىنعا ۇشىرادى. وسىنى بىلە تۇرا, ەستي تۇرا ديۋرانتي: «ەشقانداي اشتىق بولعان جوق, تەك دۇرىس تاماقتانباۋدان تۋعان اۋرۋلاردان بولعان ءولىم-ءجىتىم بار», دەپ جازدى. گارەت دجونس سياقتى شەتەلدىك جۋرناليستەر كەڭەس بيلىگىنىڭ قىلمىسى مەن بولعان شىندىقتى جازىپ, قاراقان باسىن قاتەرگە تىكتى. ال ديۋرانتي ولاردى «اسىرا سىلتەۋشى» نەمەسە «قاساقانا وتىرىك تاراتۋشىلار» دەپ ايىپتادى. «اشتىق تۋرالى جازىلعان كەز كەلگەن ماتەريال اسىرەلەنگەن نەمەسە جاۋلىق نيەتتەگى پروپاگاندا», دەپ قاسارىستى ول. ال جەكە اڭگىمە بارىسىندا بريتان ديپلوماتتارىنا ميلليونداعان ادامنىڭ شىن مانىندە قىرىلىپ جاتقانىن مويىنداعان. وسىنداي ەتيكالىق ارسىزدىعى مەن بۇرمالاۋشىلىعىنا قاراماستان ول 1932 جىلى پۋليتتسەر سىيلىعىن الدى, ال ونىڭ ماقالالارى اقش-تىڭ ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندەگى كەيبىر سولشىل توپتارعا كەڭەس پروگرەسىنىڭ «ناقتى بەينەسى» دەپ دارىپتەلدى.
قاشاندا ادىلەتتىلىك وتە باياۋ ءارى كەش كەلەدى. قىرعيقاباق سوعىستان كەيىن مۇراعاتتار اشىلىپ, ارحيۆتەر سويلەي باستاعاندا, الاپات اشتىقتان امان قالعاندار كۋالىك بەرگەندە, ديۋرانتيگە نالەت ايتقاندار كوبەيدى. شىندىعىندا, ول ءبىلىپ تۇرىپ قاساقانا ىستەدى مە, ول جاعى ءوز ارىنا بەلگىلى. ال ونىڭ سول تۇستا جۋرناليستىك لاۋازىمدى بۇلداپ, ستالينگە كوپە-كورنەۋ قىزمەت ەتكەنى شىندىق. بىلايشا ايتقاندا, بيلىك پەن بەدەلدىڭ بۋىنا اربالدى. جۋرناليست مالكولم ماگگەريدج بۇل وقيعا تۋرالى: «مەن جۋرناليستەردىڭ ىشىندە بۇلاي وتىرىك جازاتىندارىن ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن», دەيدى.
ول ءديۋرانتيدى شىندىققا ساتقىندىق جاساعان ادام رەتىندە باعالايتىنىن قوسادى. ۋولتەر ديۋرانتي تەك ءبىر ۇلتتى الداعان جوق, ول تاريحتاعى ەڭ قاندى تيرانداردىڭ ءبىرىن باتىستىڭ سەنىم جامىلعىسىمەن بۇركەمەلەۋگە كومەكتەستى. سول ءۇشىن تاريح ونىڭ بەتىنە ماڭگىلىك قارا تاڭبا باسا بەرمەك.
جۋرناليستەردىڭ نە جازسا دا شىندىقتى جازۋى – كەز كەلگەن قوعامنىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى پرينتسيپ. بۇل كاسىبي ەتيكا نەمەسە مىندەت قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامدىق سەنىمنىڭ, اشىقتىقتىڭ جانە ادىلدىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى بولماق. ءوز كەزەگىندە جۋرناليست قالامى ادىلەتسىزدىكتى, زاڭسىزدىقتى, جەمقورلىقتى نەمەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دەر كەزىندە جاريالاسا, قوعامدى ويلانۋعا, ارەكەت ەتۋگە ىنتالاندىرادى. شىندىقتى جازعان ماتەريالدار – كوپ جاعدايدا وزگەرىس جاساۋدىڭ العاشقى قادامى.
قالاي دەگەنمەن دە, بۇل وقيعا قازىرگى قالام ۇستاپ جۇرگەن ءار جۋرناليسكە ساباق بولسا يگى.