اۋتيزم اۋرۋى – جۇيكە دامۋىنىڭ بۇزىلۋى, اسا كۇردەلى, ءالى گەنەتيكا تۇرعىسىنان دا, پسيحولوگيا تۇرعىسىنان دا تولىقتاي زەرتتەلمەگەن كۇلبىلتەلى تاقىرىپ. بۇگىندە بۇل قۇبىلىس حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىلىپ, وعان سەبەپ رەتىندە ءبىر تاراپ ونى گەنەتيكالىق اۋرۋ رەتىندە سيپاتتاسا, ەكىنشى ءبىرى مۇنى ادامنىڭ ىشكى جاي-كۇيىمەن بايلانىستىرىپ, احۋال رەتىندە قابىلدايدى. كەيىنگى كەزدە اۋتيزم قوعامدا ءجيى ءسوز بولىپ, كوپ قوزعالاتىن ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى.
«اۋتيزم گەنەتيكالىق سىرقات پا, الدە احۋال ما؟» دەگەن سۇراققا دۇرىس جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الدىمەن اتالعان قۇبىلىستى تولىقتاي زەرتتەپ, ونىڭ بەلگىلەرىن ايقىنداپ الۋ, ناقتى ەمىن تابۋ قاجەت. قالاي دەگەنمەن دە, اۋتيزم – قالىپتى جاي-كۇيدەن اۋىتقۋ, مي, جۇيكە جۇيەسىندەگى قايتارىمسىز ۇدەرىستەردىڭ قاباتتاسا ورىن الۋى. سول سەبەپتەن دە اۋرۋدى ەرتە كەزىندە انىقتاپ, وعان قاجەتتى ەم تابۋ, قولدانۋ سىرقاتقا ۇشىراعان ادامداردىڭ قالىپتى ومىرگە, قوعامدىق قاتىناستارعا بەلسەنە ارالاسۋعا دەگەن مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى.
اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالار قورشاعان ورتادان وقشاۋ بولادى, ءوزى ويلاپ تاپقان الەمدە ءومىر سۇرەدى, وزگەرىستەردەن قورقادى, ءبىر جاساعان ءىس-ارەكەتىن قايتالاپ وتىرا بەرەدى, اتاپ شاقىرعاندى ەلەمەيدى, بەلگىلى ءبىر زاتقا دەن قويىپ قارامايدى, زەرەكتىگى وتە تومەن بولادى. دەگەنمەن اۋتيزم اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردىڭ بارلىعى قورشاعان ورتادان الشاق, مۇلدەم ىنتاسىز دەپ ايتا الماساق كەرەك. سەبەبى اۋتيزم اۋرۋى ءار بالادا ارقيلى داميدى. ءبىر بالانىڭ قورشاعان ورتانىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولۋى مۇمكىندىگى جوعارى, ال ەكىنشى ءبىر بالا ەرەكشە كۇتىم مەن قاراۋدى قاجەت ەتەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, اۋتيزم – كىشكەنتاي بالالاردىڭ مي قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان اينالاداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناسقا, بايلانىسقا ءتۇسۋ قيىنشىلىقتارىن تۋدىراتىن پسيحيكالىق اۋىتقۋ. نەگىزىنەن مۇنى اۋرۋ دەپ ايتۋ قيىن, بۇل – پسيحيكالىق دامۋدىڭ بۇزىلۋى. بالا ميىنا كەلىپ تۇسكەن اقپاراتتاردى قابىلدامايدى. سەبەبى ميىنىڭ سەنسورلى جۇيەلەرى دۇرىس جەتىلمەگەن.
جالپى, اۋتيزم 2-3 جاسقا دەيىنگى بالالاردا انىقتالادى. 3 ايدان 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردا كەزدەسەتىن اۋتيزم بەلگىلەرى: الەۋمەتتىك اسەرلەسۋى تومەن, ءالسىن نەمەسە مۇلدە جوق, سويلەسۋ كەزىندە تەك ىم-يشارالار ارقىلى سويلەسەدى, ءجيى سوزدەردى قاجەت ەتپەيدى, اتا-اناسىنا نەمەسە باسقا دا ونى الماستىراتىن ادامدارعا باۋىر باسۋ, ءيسىنۋ, كۇلۋ, فيزيكالىق بەلسەندىلىك بولمايدى; كوزبەن كەزدەسۋ از نەمەسە مۇلدە جوق; ويىندارعا قىزىعۋشىلىق جوق; دەنە, دىبىس, جارىق اسەرلەرىنە جوعارى سەزىمتالدىق, ماسەلەن قاتتى قورقۋ, ۇرەيلەنۋ, ايقايلاۋ نەمەسە كەرىسىنشە ءبىر ءىس-ارەكەتتى قايتالاۋدى سۇراۋ; بالا سويلەمەيدى, قانداي دا ءبىر دىبىستار شىعارمايدى.
اۋتيزم بەلگىلەرى 3 جاسقا دەيىن ايقىن بايقالادى. ادەتتە ەر بالالاردا ءجيى كەزدەسەدى. قۇرداستارىمەن سالىستىرعاندا كەش دامىپ, ءالى سويلەمەيتىنى بايقالادى. العاشىندا كەرەڭ سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. كەيدە سويلەي باستايدى, بىراق ءبىراز شامالى وتىسىمەن سويلەۋ قابىلەتىن قايتا جوعالتادى. كۇندەلىكتى قىلىقتارى قايتالانادى, ءبىر ويىنشىقپەن, جالعىز ويناپ وتىرا بەرەدى. ءتىپتى ويىنشىقتىڭ تەك ءبىر بولىگىمەن عانا ويناۋى مۇمكىن. كۇندەلىكتى قايتالاناتىن ءتارتىپتىڭ وزگەرۋىن وتە قيىن قابىلدايدى. كوزگە تىكە قاراماۋى دا مۇمكىن. وسى بەلگىلەر بالادان بايقالسا تەز ارادا پسيحولوگتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ءجون.
«التىن ۇيا-ەركەلە» ورتالىعى وسىنداي دياگنوزداعى ەرەكشە بالالارعا تەگىن كومەك قولىن سوزۋ ماقساتىندا اشىلعان. قايىرىمدىلىق ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى 2021 جىلى استانا قالاسىندا «ەركە» بالاباقشاسىندا قالاندى. ءتورت تۇزەتۋ كابينەتىمەن باستاۋ العان ۇجىم بۇگىندە جەكە ءبىر ورتالىق بولىپ وتىر. 2022 جىلدان باستاپ اتا-انالار مەن بالدىرعاندارعا استانا قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن تەگىن قىزمەتتەر كورسەتىلدى. باستاپقىدا 15 بالامەن باستاعان ورتالىق ءبىر جىل كولەمىندە 120 شاقتى بالاعا قىزمەت كورسەتتى. بۇل جىلدارى ورتالىقتا اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان بالالارعا پسيحولوگپەن تۇزەتۋ جۇمىستارى, اۆا تەراپياسى, Floortime ويىنى, يوگا سىندى تەگىن قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلدى. اتا-انالارمەن تەگىن پسيحولوگيالىق كەڭەستەر, ترەنينگ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى. ءبىر بالا اپتاسىنا ەكى رەت, ەكى ساعاتتان تۇزەتۋ-دامىتۋ جۇمىستارىنا كەلىپ ءجۇردى. ونىڭ ىشىندە اۆا تەراپياسى 1 ساعات, Floortime ويىنى 30 مينۋت, يوگا 30 مينۋتتى قۇرادى.
2023 جىلعى 5 ساۋىردە «التىن ۇيا-ەركەلەنىڭ» جاڭا ورتالىعى اشىلدى. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا كوپتەگەن جاناشىر جاندار كومەك قولىن سوزدى. قازىرگى ورتالىق 300 بالامەن جۇمىس جۇرگىزۋگە ارنالعان, جوعارىدا اتالعان تەراپيا تۇرلەرىنە جاڭادان ءاداپتيۆتى دەنە شىنىقتىرۋ (افك), ارت تەراپياسى قوسىلدى. اۋتيست بالاعا ەڭ ۇلكەن كومەك – ءاۋتيزمدى ەرتە جاسىندا انىقتاۋ. ءاۋتيزمدى ەرتە دياگنوستيكالاۋ اۋتيزم دياگنوزى قويىلعان بالانىڭ قورشاعان ورتاعا تەز ارادا بەيىمدەلىپ كەتۋىنە العىشارت بولادى. سول سەبەپتەن دە بۇگىندە پەدياترلار, پسيحياتر دارىگەرلەر ءاۋتيزمدى ەرتە دياگنوستيكالاۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جاتىر. قازىردە اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان ادامدار وقۋ ورىندارىن ءساتتى اياقتاپ, قالاعان جۇمىستارىنا تۇرىپ, ۇناعان ىستەرىمەن اينالىسىپ ءجۇر. بۇل ادامداردىڭ قوعام ومىرىنە بەلسەندى ارالاسىپ كەتۋىنە تولىقتاي مۇمكىندىك بار. وسىلايشا, اۋتيزممەن اۋىراتىن ادامدارعا قورشاعان ورتا, جاقىندارى, دوستارى تاراپىنان ولارعا دەگەن سەنىم, سۇيىسپەنشىلىك, قولداۋ عانا قاجەت. اۋتيزم ۇكىم ەمەس, اۋتيزممەن اۋىراتىن ادامدار دا قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ, باقىتتى عۇمىر كەشە الادى. وسى جولدى جەڭىلدەتۋ, ولارعا كومەك قولىن سوزۋ – بارشانىڭ ورتاق پارىزى.
«التىن ۇيا-ەركەلە» ورتالىعىندا بالالارعا اۆا, قۇم تەراپياسى, ارت تەراپيا, جازۋ جۇمىستارى, لوگوماسساج, «Floortime» ادىستەمەسى, تىنىس الۋ, دىبىستى قويۋ, ايتۋ, سويلەۋ ءتىلىن دامىتۋ جاتتىعۋلارى, لوگوپەد-دەفەكتولوگپەن, پسيحولوگپەن جۇمىس, يوگا, سەنسورلىق ينتەگراتسيا سىندى قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلەدى. وسى تەراپيالار مەن ادىستەردى پايدالانا وتىرىپ, بالالارعا جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس تۇزەتۋ-دامىتۋ جۇمىستارى تەگىن جۇرگىزىلەدى.
اينۇر سولوتوۆا,
«التىن ۇيا-ەركەلە» اۋتيزم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى