اسپانتاۋ اياسىنداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەنى مالدى كاسىپ قىلىپ, جەردەن ناپاقاسىن تەرىپ, جان باعادى. شابىندىق جەرلەردەن مال ازىعىن دايىندايدى, ءداندى داقىلدار مەن كوپجىلدىق ءشوپ, كارتوپ ەگەدى. جەر بولسا, جەكەنىڭ مەنشىگىندە. قىرىق قۇراق قىپ «قيىپ» العان ۇلتاراقتاي جەرىن كۇتىپ-باپتاپ, ودان مول ءارى ساپالى ءونىم الۋ وڭايعا سوقپايتىنى بەلگىلى. سەبەبى قىس ۇزاق, كوكتەم كەش كەلەتىن تاۋلى وڭىردەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ جانعا باتار ءتۇيىندى ماسەلەسى جىلدار بويى شارۋالاردىڭ جانايقايىنا اينالعانىن ايتىپ, رايىمبەك اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن, وسى ءوڭىردىڭ وركەندەۋى جولىندا تابان توزدىرىپ, ماڭداي تەرىن سىڭىرگەن زەينەتكەر, «جاسا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەسەن قوناەۆ اقساقال رەداكتسيامىزعا حات جولدادى.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, رايىمبەك اۋدانىندا سۋارمالى 40 مىڭ گا جەر بار. سونىڭ 50 پايىزعا جۋىعىنا, تارقاتساق, تەكەس اۋىلدىق اكىمدىگىنە 6000 گا, جامبىل اۋىلدىق اكىمدىگىنە 5000 گا, نارىنقول اۋىلدىق اكىمدىگىنە 4500 گا, تەگىستىك اۋىلدىق اكىمدىگىنە 2000 گا, بارلىعى 17500 گا القاپقا سۋ بايىنقول وزەنىنەن بەرىلەدى ەكەن. وعان «قازسۋشارۋاشىلىعىنا» قاراستى اۋداندىق سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى جاۋاپتى.
«حان-ءتاڭىرى شىڭىنان باستاۋ الاتىن وزەن سۋىمەن كۇن قىزىپ, مۇزدىقتار ەريتىن ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا قۇم اعادى. جەردىڭ قۇنارىن كەتىرەتىن, ەشتەڭەگە جارامايتىن قۇم. ول توپىراقپەن ارالاسىپ, تسەمەنت ءتارىزدى قاتادى. سودان توپىراق قوپسۋ قاسيەتىن جوعالتىپ, ونىمدىلىگى ازايادى», دەگەن حات يەسى وزىنە تيەسىلى 10 گا جەردى قۇمنان تازارتۋدا از تەر توكپەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«مەنشىگىمدەگى نارىنقول اۋىلدىق اكىمدىگىنە قاراستى قىزىلۇش ۋچاسكەسىندەگى 15 گا جەردىڭ 10 گەكتارىنا سۋ بايىنقول وزەنىنەن بەرىلەدى. سۋارۋ كەزىندە تاناپتاعى سۋ جۇرەتىن ارىقتار قۇمعا تولىپ, ونى كۇندە قولمەن تازالاۋ – ازاپتىڭ ازابى. ارىق تازالايتىن تراكتور سۋ جۇرگەن جەرمەن جۇرە الماي, باتىپ قالادى. سوندىقتان ونى قولمەن تازارتۋدان باسقا امال جوق. قۇمدى قول اربا, ات اربامەن شىعارىپ الەك بولامىز. بۇل ازاپتان جىلدا قينالعاننان كەيىن 2019 جىلى سۋدىڭ ەگىن تانابىنا كىرەتىن جەردەن ەكسكاۆاتور جالداپ, تەرەڭدىگى 2 مەتر, ۇزىندىعى 5 مەتر, ەنى 3 مەتر اپان قازدىرىپ, سۋدى سول جەرگە قۇلاتىپ, تۇندىرۋ ارقىلى سۋاردىم. سودان ەكى جىل بويى سۋ جۇرەتىن ارىقتاردى تازالاۋ ازابىنان دا قۇتىلدىم. ءۇشىنشى جىلى جاڭاعى توسپا قۇمعا تولىپ كەتكەن سوڭ, ەكسكاۆاتور, 20–30 توننالىق ساموسۆال جالداپ, اقىسىن تولەپ, تازالاتتىم», دەيدى ە.قوناەۆ.
توسپادان 4 «كاماز» قۇم شىعارعانىن, ونىڭ ءاربىرى ورتا ەسەپپەن 20–25 توننادان بولعاندا 100 تونناعا جۋىق قۇم ەكى جىلدا عانا شوگىپ قالعاندىعىن ايتقان اقساقال مۇنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا ەمەس, ەكولوگياعا وراسان زور قاۋپى بارىن ايتىپ, دابىل قاعىپ وتىر.
«بايىنقول وزەنىنەن سۋ الىپ جاتقان مىڭداعان شارۋا قوجالىعىنىڭ بارلىعى توسپا جاساپ, ونى قۇمنان تازالاي الا ما؟ ول قۇمدى قايدا اپارادى؟ نەگىزىنەن سۋدىڭ تازا بولۋىنا سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى جاۋاپتى عوي. ونسىز دا جىل سايىن سۋدىڭ باعاسى ەسەلەپ ءوسىپ وتىر. شارۋالاردىڭ سۋعا تولەگەن اقىسى قۇمعا ءسىڭىپ, دالاعا كەتىپ جاتىر», دەپ كۇيىنگەن ە.قوناەۆ بۇل وزەكتى ماسەلەگە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى باسا نازار اۋدارسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. بۇل – بۇگىننىڭ عانا ەمەس, كەلەشەكتىڭ قامى ەكەنىن, سوندىقتان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى دە اتسالىسۋى كەرەك دەيدى ول. ويتكەنى اۋدانداعى 100 جىلدىق تاريحى بار سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن ءونىم تاۋلى ءوڭىردىڭ 20 مىڭ حالقىن اسىراپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار الماتىعا جەتكىزىلەتىن برەندتىك «نارىنقول كارتوبىنىڭ» 90 پايىزى وسى وڭىردە وسىرىلەتىنىن العا تارتقان اقساقال, وسىلاي قۇم باسا بەرسە, قارا جەر قۇنارىن جوعالتىپ, كەلەشەكتە ءونىمسىز قالادى دەگەن جانايقايىن جەتكىزدى. كوزگە كورىنە بەرمەيتىن قاۋىپتىڭ سالدارىنان جىل سايىن ءونىم ساپاسى مەن ونىمدىلىك كورسەتكىشى دە تومەندەپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىن الىپ, جەر قۇنارىن ساقتاۋدىڭ جالعىز جولى توسپا جاساۋ دەگەن وي تۇيەدى.
«بولاشاقتا ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن ۇلكەن توسپا سالىنسا دەگەن ۇسىنىسىم بار. وعان ىڭعايلى تابيعي ورىن دا تابىلىپ تۇر. جامبىل اۋىلدىق اكىمدىگىنىڭ قاراتوعان ەلدى مەكەنىندە «تاستوبە» اتتى قىستاقتىڭ تۇسىندا بايىنقول وزەنى قىسىلىپ وتەدى. تاپ وسى جەردەن بوگەت سالىنىپ, سۋ سۇزگىدەن وتسە, بارلىق سۋارمالى جەرگە تازا سۋ باراتىن ەدى. داقىلداردى سۋارۋ قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا اياقتالادى. كۇن سۋىتىپ, مۇز قاتقانشا توسپاداعى قۇمدى ءوزىنىڭ ارناسىمەن اعىزىپ جىبەرىپ, كەلەسى جازعا بوگەتتى دايارلاپ قويۋعا بولادى. بوگەتتىڭ ەكى ءتيىمدى تۇسى بار. ونىڭ العاشقىسى – توسپادا جينالعان سۋمەن ءساۋىر-مامىر ايلارىندا كوپجىلدىق ءشوپ پەن ءداندى داقىلدار جەتكىلىكتى مولشەردە سۋارىلسا, مامىردىڭ سوڭىنا قاراي كارتوپتىڭ العاشقى سۋارۋىنا قۇمنان تازارعان سۋ بەرىلىپ, سۋارۋ جۇمىستارى رەتتەلەر ەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءونىم ساپاسىنىڭ جاقسارىپ, ونىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى», دەيدى زەينەتكەر.
ويتكەنى كوكتەمنىڭ وسى ەكى ايىندا بايىنقول وزەنىندە سۋ دەڭگەيى تومەندەپ, ەگىستىكتەرگە جەتپەي قالاتىن كورىنەدى. سۋ شارۋاشىلىعى بۇل ايلاردا سۋ بەرۋدى توقتاتىپ, كەيىنگە قالدىرۋ سالدارىنان سۋارۋ مەرزىمى كەشىكتىرىلەدى. كۇن جىلىنىپ, قار ەري باستايتىن ماۋسىم ايىندا عانا وزەن سۋى كوبەيەتىندىكتەن, كوكتەمنىڭ العاشقى ەكى ايىندا سۋ ىشەتىن داقىلدار ماۋسىم ايىنا قابات كەلىپ, سۋ بەرۋ رەجىمى بۇزىلىپ, ءداندى داقىلدارعا سۋ كەش بەرىلەتىندىكتەن, ءشوپتىڭ ءتۇسىمى ەكى ەسە ازايىپ, ارپا-بيداي ءونىمى 11–12 تسەنتنەرگە تومەندەپ كەتكەنىن ناقتى مىسالدارمەن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. ال كۇن قىزىپ, شىڭداعى مۇزدىقتار ەرىگەندە بايىنقول وزەنى قويتاستاردى اعىزارلىق ەكپىن الىپ, سالدارىنان ەتەكتەگى شارۋالاردىڭ جەرىنە قۇم اعىزعان سۋ كەلىپ, جەر زارداپ شەگىپ جاتقانىن تاپتىشتەي ءتۇسىندىردى. ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىندە اگرونوم ماماندىعى بويىنشا تالاي جىل تەر توككەن ەڭبەك ارداگەرى ەسەن قوناەۆ اقساقال جاسى 80-نەن اسسا دا, اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن قول ۇزبەي, ونىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە الاڭدايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءار جولداۋىندا ايتىلاتىن شەكارالى ايماقتاردى نىعايتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن جانداندىرۋ, سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋىنا, ەكونوميكانى وركەندەتۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, سەرگەكتىك تانىتىپ وتىرعان قاريانىڭ بۇل ۇسىنىس-تىلەگىنە قۇزىرلى ورگاندار قۇلاق ءتۇرىپ, وزەكتى پروبلەمانىڭ اياقسىز قالماي, شەشىم تابۋىنا اتسالىسار دەگەن ۇمىتتەمىز.
رەداكتسياعا حات جازعان ەسەن قوناەۆ اقساقال كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءمانىسىن «الماتىوبلسۋشار» شارۋاشىلىق كاسىپورنىنىڭ اۋداندىق سۋ شارۋاشىلىعى بولىمشەسى مەن اۋىل اكىمىنەن سۇراپ بىلدىك.
«نارىنقول اۋماعىندا سۋارۋ جۇمىستارىنىڭ قيىندىعى بار. حاتتا ايتىلعان ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ءتاسىلدى (قۇمدى توساتىن توسپا سالۋ) قاراستىرىپ جاتىرمىز. وسى جۇمىستى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ ءۇشىن وبلىستىق سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا باسقارماسىنا ءوتىنىش حات جولدانادى. بۇل ماسەلە ءبىزدى دە مازالاپ جۇرگەنى راس. شەكارالىق ايماقتاردى نىعايتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى پرەزيدەنتىمىز دە اتاپ ايتقان ەدى. سوندىقتان اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە ناقتى ءىس-شارالار قولدانىلاتىنىن حابارلايمىز», دەيدى «نارىنقول» وندىرىستىك بولىمشەسىنىڭ باسشىسى سايات الپىسباەۆ.
جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى رومان قويلىباەۆ تا اۋىلعا توسپا سالۋ تۋرالى باستامانى قولداپ, اكىمدىك تاراپىنان بىرنەشە رەت ۇسىنىس بىلدىرىلگەنىن ايتتى.
«بايىنقول وزەنى تاسىعان كەزدە قۇم ايدايدى. سونىڭ سالدارىنان ەگىستىك القاپتىڭ ءبارىن قۇم باسىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە سۋ شارۋاشىلىعى سۋدى ەرتە كوكتەمدە بەرمەي, سۋ تاسىعاندا بەرەدى. ونىڭ دا زاردابى ءتيىپ وتىر. سۋدى ەرتە بەرۋ كەرەگىن ايتىپ شىرىلداعانمەن, ناتيجە جوق. بىلتىر دا, بيىل دا سۋ كەش بەرىلدى. وكرۋگتە 250 شارۋا قوجالىعى بولسا, ونىڭ اربىرىندە كەمىندە 5-6 گەكتاردان جەر بار. ال بۇل ماسەلەنىڭ باستالعانىنا ون شاقتى جىلدان استى. بۇل جونىندە اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنە, وڭىرگە كەلگەن ءماسليحات, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا دا قۇلاعدار ەتىپ, ماسەلەنى كورسەتىپ, توسپا سالۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىستارىمىزدى جولداپ كەلەمىز. بىراق ەش ناتيجە جوق. ەگىس القاپتارىنا سۋ جىبەرەتىن كانالداردىڭ ۇزىندىعى ءار ءتۇرلى قاشىقتىقتى قۇرايدى. ولاردىڭ دا توزىعى ابدەن جەتكەن, قۇرىلعىلارى ىستەن شىققان. «ۆودحوز» جەكە مەكەمە بولعالى بەرى بيىل عانا العاش رەت تازالادى. ايتپەسە, بۇل ۋاقىتقا دەيىن تازالانباعان. سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ماماندارى ەگىستىكتى سۋاراتىن مەزگىلدە وزەن سۋىن كانالدارعا بۇرىپ جىبەرەدى. سول ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارى 1 تەكشە مەترگە 140 تەڭگەدەن اقشا تولەيدى. وكرۋگتە كارتوپ, استىق, كوپجىلدىق ءشوپ وسىرىلەدى. بايىنقول – وتە ۇلكەن وزەن. وعان توسپا جاساۋعا اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ شاماسى كەلمەيدى», دەيدى اۋىل اكىمى.
سايىپ كەلگەندە, تابيعاتى كوركەم ءتاڭىرتاۋدىڭ ەتەگىن الىپ جاتقان ەل-جۇرتتىڭ بۇل وزەكتى ماسەلەسىنە ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى نازار اۋدارىپ, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتار مەزگىل الدەقاشان جەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەكارالى ايماقتاعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ۇمىتپاعان ابزال. ويتكەنى جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى. بيىل ناۋقاندىق جۇمىستى اۋپىرىمدەپ اياقتاعان شارۋاگەرلەر كەلەر جىلى دا الاقانداي جەرلەرىن سۋارۋدا تاعى دا «ازاپ شەگەمىز بە؟» دەپ قامىعىپ وتىر.
الماتى وبلىسى