كوشى-قون اعىنى: باعالاۋ مەن بايىپتاۋ

جالپى, ەلىمىزدە كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتقانىن رەسمي ستاتيستيكاسىز دا بايقاۋعا بولادى. ەسەسىنە وسىناۋ جاعداي ونسىز دا كولىك كەپتەلىسى ماسەلەسىن تولىق شەشە الماي وتىرعان مەگاپوليستەر حالقىنىڭ سانىن ارتتىرىپ وتىر. قازىر الماتى كوشەلەرى­نەن ءتۇرلى ۇلت وكىلىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر جاعىنان وسىناۋ ۇدەرىسكە كوشى-قون ساياساتى زاڭنامالىق نەگىزدە رەتتەلەتىنى, ميگرانتتارعا ارنالعان ەرەجەلەر مەن الماتىلىقتاردىڭ تولە­رانتتىلىعى سەپتەسىپ جاتىر. ەلىمىزدەگى كوشى-قون ماسەلەسى ءبىر عانا باعىتتان تۇرمايدى, كوپقىرلى, وسى تۇرعىدا ول ەل­دىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نا, دەموگرافيالىق احۋالى مەن ەڭبەك نارىعىنا تىكەلەي ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

ەڭبەك ميگراتسياسىنا كەلسەك, بۇعان دەيىن دە ەلىمىز ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن جۇمىس كۇشىن كوپتەپ قابىلداعانى ايان. بۇل امال ارزان ەڭبەك نارىعىن تو­لىق­تىرعانىمەن, زاڭسىز ەڭبەك كوشى-قونى, تىركەلۋ مەن ەڭبەك شارتتارىنىڭ بۇزىلۋى سىندى ماسەلەلەردى دە تۋىنداتادى.

بۇدان بولەك, ىشكى كوشى-قون­­نىڭ دا تارقاتىلماعان تۇيتكىل­دەرى بار. وڭتۇستىك وڭىر­لەردەن سول­تۇستىك, ورتالىق ايماقتارعا كوشۋ ساياساتىنىڭ دا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى, ينفراقۇرى­لىم, الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ سىندى قيىندىعى بار. سول سياقتى اۋىلدىق ايماق­تاردان حالىقتىڭ كوشۋى ۋربانيزاتسيانى كۇشەيتىپ, تۇرعىن ءۇي, ينفراقۇرىلىم, جۇ­مىس ورىندارىنا قىسىم تۇسىرەدى.

كوشى-قون ساياساتىنىڭ رەپاترياتسيا, ميگراتسيا, دەمو­گرا­فيا­لىق تەڭگەرىمسىزدىككە قا­تىستى قىرلارى دا باقى­لاۋ مەن بايىپتاۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت جولداۋىندا: «ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ باقىلاۋ­سىز قا­لۋى جۇرتتىڭ ءبارى تۇرعى­سى كەلە­تىن ءىرى قالالارىمىزدىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمىنا وراسان سالماق ءتۇ­سىرىپ وتىر», دەپ اشىپ ايتتى. ەڭ باستى تۇيتكىل – ەل تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە سىزات تۇسپەۋگە ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەڭزەپ وتىرعانى دا وسى.

قاۋىپسىز كوشى-قونعا قاتىستى قولعا الىنىپ جاتقان ناقتى جۇمىس تا جوق ەمەس. ايتالىق, قىركۇيەك ايىنىڭ باسىنان حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى (حكقۇ), بۇۇ-نىڭ كوشى-قون جونىندەگى اگەنتتىگى وتاندىق ەڭبەك ميگرانتتارى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا ارنالعان «اشىق الەم» اقپاراتتىق ناۋقانىن باس­تادى. بۇل ىسكە ەلدەگى «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق مەن «قازپوشتا» اق دا قوسىلىپ, ەلىمىزدەن عانا ەمەس, ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرىنەن دە شەتەلدەردە ەڭبەك ەتۋ مەن تابىس تابۋدىڭ قاۋىپسىز, رەتتەلگەن, بارلىق ەرەجە, ماسەلەلەردەن حاباردارلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستى جۇرگىزۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن تانىتتى.

«تالاپ – جەتىستىك كىلتى» ۇرا­نىن ۇستانعان «اشىق الەم» ناۋ­قانىنا كەيىنگى بەس جىلدا ورتا­لىق ازيادا, اسىرەسە ەلىمىزدە ­ەڭبەك كوشى-قونىنىڭ ءوسۋى تۇرتكى بول­عان. ناۋقان ەڭبەك ميگرانتتا­رى­­نىڭ قۇقىن قورعاۋدى, سەنىم­دى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى ­قام­تاماسىز ەتۋدى, حاباردارلىقتى ارتتىرۋدى كوزدەيدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەك­تەرىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلى 140 521 وتانداسىمىز شەتەلدەرگە جۇمىس ىستەۋگە كەتكەن, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 191 000 ادام بولعان. جەرلەستەرىمىز كوبى­نەسە رەسەي فەدەراتسياسى, كورەيا رەسپۋبليكاسى, تۇركيا, ۇلى­بريتانيا, قاتار مەن ءباا ەل­دەرىنە باعىت الادى. وسى وراي­دا 2020 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن شىققان ەڭبەك ميگ­رانتتارىنىڭ جالپى سانى 7,8 ميلليون ادامعا جەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە­گە قاتىستى حكقۇ-نىڭ قازاقستان­داعى ميسسياسىنىڭ, ورتالىق ازيا بويىنشا ۇيلەستىرۋ فۋنكتسيالارى بار كەڭسەنىڭ باسشىسى سەرحان اكتوپراك: «ەڭبەك موبيلدىلىگى قاۋىپ-قاتەر ەمەس, مۇمكىندىك اكەلەتىن تاڭداۋ بولۋ­عا ءتيىس. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ميگرانتتاردى كوشى-قوننىڭ بار­لىق كەزەڭىندە وزدەرىن سەنىمدى ءارى قورعالعان سەزىنۋگە كومەكتە­سە­تىن پراكتيكالىق ءبىلىم, رەسۋرس­تارمەن قامتاماسىز ەتۋ. مەم­لەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەر­مەن سەرىكتەستىك, تسيفرلىق پلات­فورمالاردى پايدالانۋ تۇراقتى ناتيجەلەر مەن ۇزاقمەرزىمدى اسەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى.

ناۋقان 2025 جىلعى 4 قىر­­­­كۇ­يەكتەن 2026 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىن جالعاسادى. باستى نازار قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ مەن شەتەلدە قاۋىپسىز ەڭبەك قىزمەتىنە الدىن الا دايىندىقتى قامتاماسىز ەتۋگە اۋدارىلادى. قازاق, ورىس تىلدەرىندە وقۋ ماتەريالدارى دايىندالىپ, تاراتىلادى – الەۋمەتتىك پوستەرلەردەن باستاپ بەينەروليكتەرگە, ونلاين-كۋرستارعا, باق-تاعى جاريالانىمدارعا دەيىن, كەيىن نەگىزگى حابارلامالار الەۋمەتتىك جەلىلەردە ىلگەرىلەتىلەدى. اقپا­راتتىق ناۋقاننىڭ ناتيجەلەرى مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىر­لىك سەرىكتەستەرگە ودان ءارى پايدالانۋعا بەرىلەدى.

بۇل باستاما, ءبىر جاعىنان, ميگرانتتاردىڭ قۇقى مەن مىن­دەتى, قولجەتىمدى قىز­مەتتەر, قور­­عاۋ تەتىكتەرى تۋرالى سە­نىم­دى اق­پا­رات بەرۋگە باعىت­تال­عان. ءتيىس­تى اق­پا­رات ەلىمىزدىڭ مەم­لەكەت­تىك پلاتفور­مالارىندا – skills.enbek.kz, migration.enbek.kz سايتتارىندا, سونداي-اق ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىقتارى مەن مانساپ ورتالىقتارىنداعى ترەنينگتەر, كونسۋلتاتسيالار ارقىلى قولجەتىمدى بولادى. جوبا الەۋەتتى ميگرانتتار­دىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى مەن جوسپارلاۋ داعدىلارىن دا­مى­تۋعا, رەتتەلمەگەن كوشى-قون تاۋە­كەلدەرىن ازايتۋعا, ميگ­رانتتار­دىڭ قۇقىن قورعاۋعا باعىت­تا­لىپ وتىر.

جۇمىستار حكقۇ-نىڭ «ەڭ­بەك كوشى-قونى باعدارلاماسى – ورتالىق ازيا, ءى-فازا» ايماق­تىق جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. جوباعا شۆەيتساريا­نىڭ دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى (SDC) قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ, ەلىمىزدىڭ باسقارىلاتىن ءارى قاۋىپسىز ەڭبەك كوشى-قونىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ارەكەتىنە دەم بەرمەك.

حكقۇ – 1951 جىلى قۇرىل­عان كوشى-قون سالاسىنداعى جەتەكشى ۇكىمەتارالىق ۇيىم. 2016 جىل­عى قىركۇيەكتەن باس­تاپ بۇۇ جۇيەسىنىڭ اففيليرلەنگەن ۇيىمى. كەيىنگى دەرەكتەرگە سايكەس ۇيىمعا 175 مۇشە مەملەكەت, 8 باقىلاۋشى مەملەكەت كىرەدى. ۇيىمنىڭ 100-دەن استام ەلدە وكىلدىگى بار, 170-تەن استام مەملەكەتتە باعدارلاما­لار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ەلىمىز حكقۇ-عا 2002 جىلى 2 جەلتوقساندا مۇشە بولدى. ورتالىق ازيا بويىن­شا ۇيلەستىرۋ فۋنكتسيالارى بار ەلدىك كەڭسە رەتىندە حكقۇ-نىڭ قازاقستان ميسسياسى قازاق­ستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىك­مەنستان, وزبەكستانداعى كوشى-قون ماسەلەلەرى مەن جاڭا ۇدەرىس­تەرگە جاۋاپ بەرىپ, ارەكەت ەتۋگە كومەكتەسەدى.

قالاي دەگەندە دە, ەلدەگى كوشى-قون ۇدەرىسى تولىقتاي قاۋىپ­سىز دەپ ايتا الماساق كەرەك. اينالامىزداعى ساياسي تۇ­راق­سىزدىق سالدارىنان ۋاقىت­شا مەكەن ىزدەپ كەلىپ جات­قاندار اراسىندا ءتۇرلى پيعىل­داعى ادامدار دا, ولاردىڭ مۇق­تاجدىعى دا جەتىپ-ارتىلا­دى. سول تۇرعىدا قاۋىپ­سىز كوشى-قون مەملەكەت سالا جۇمى­سىن وڭتايلى باسقارىپ, زاڭسىز ەڭبەك ميگراتسياسىن تەجەپ, ىشكى كوشى-قوندى رەتتەپ, اتاجۇرت­قا ورالىپ جاتقان قانداس­تارىمىزعا جاعداي جاساپ, جاس­تاردىڭ ءجونسىز ەميگراتسياسىن توقتاتقاندا عانا تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

الماتى