مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. تۇيتكىلدى شەشۋ ماقساتىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى اراسىندا بىرلەسكەن باعدارلاما جاساۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسىنە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ – وزەكتى ماسەلە. كاسپي – حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس تابيعي قازىناسى ءارى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق وركەندەۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلى, ونىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايى ايماقتىق كليماتقا, بيوارتۇرلىلىككە, ەكونوميكالىق قىزمەتكە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىر كاسپي ماڭى ايماعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكولوگيالىق قيىندىققا تاپ بولدى. كەيىنگى ونجىلدىقتاردا تەڭىز دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى مەن سۋ بالانسىنىڭ وزگەرۋى ەكوجۇيەگە, بالىق شارۋاشىلىعىنا, جاعالاۋ ينفراقۇرىلىمىنا, كولىك-لوگيستيكا سالاسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ ەلىمىز اۋماعىنداعى بولىگى – ەڭ وسال ايماق, ويتكەنى ونىڭ تاياز سۋ ايدىنى كليماتتىق اۋىتقۋلارعا, سۋ بالانسىنىڭ وزگەرۋىنە ءبىرىنشى بولىپ جاۋاپ بەرەدى. دەڭگەيدىڭ ودان ءارى تومەندەۋى پورتتاردىڭ تاياز بولۋىنا, ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەردىڭ جوعالۋىنا, جاعالاۋداعى لاندشافتتاردىڭ دەگراداتسياسىنا, بۇكىل ايماقتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى. كوپتەگەن زەرتتەۋلەرگە قاراماستان, تەڭىز دەڭگەيىنىڭ جىلارالىق, ونكۇندىك وزگەرۋ مەحانيزمىن انىق سيپاتتايتىن بىرىڭعاي فيزيكا-ماتەماتيكالىق مودەل ءالى دە جوق. قولدانىستاعى بولجامداردىڭ كوپشىلىگىندە ناقتىلىق جوق, بۇل كليماتولوگيا, گيدرولوگيا, گەوگرافيا, ەكولوگيانى بىرىكتىرەتىن پانارالىق تالداۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا كەشەندى تاسىلدەردى قاجەت ەتەدى.
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبا اياسىندا ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسى پ.شيرشوۆ اتىنداعى وكەانولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. الدىن الا ناقتىلانعان نۇكتەلەردەن سۋ, تۇنبا سىنامالارى الىنىپ, تەڭىز ورتاسىنا ارنايى قۇرىلعىلار ورناتىلدى, بۇرىن ورناتىلعان قۇرالداردان دەرەكتەر جينالدى. زەرتتەۋ كاسپي تەڭىزىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن دەڭگەيلىك رەجىمىنىڭ ديناميكاسىن سيپاتتايتىن كوپجىلدىق گيدرومەتەورولوگيالىق, كليماتتىق, سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى كەشەندى تالداۋعا نەگىزدەلگەن. جۇمىستا باكۋ, ماحاچكالا, فورت-شەۆچەنكو, اتىراۋ, باسقا دا جاعالاۋ پۋنكتتەرىنىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق بەكەتتەرىنىڭ دەرەكتەرى پايدالانىلدى. بۇل اۋانىڭ, تەڭىز بەتى تەمپەراتۋراسىنىڭ, مۇزدىلىقتىڭ, سۋ دەڭگەيى وزگەرىسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ۇدەرىستەرىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قازىرگى جاعدايى ەكوجۇيەگە, جاعالاۋ اۋماقتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن كليماتتىق, گيدرولوگيالىق وزگەرىستەرمەن سيپاتتالادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋى بايقالدى, سپۋتنيكتىك مالىمەتتەرگە سايكەس, 2025 جىلعا قاراي ول ءۇش مەترگە جەتتى. بۇل ۇدەرىس سۋ مەن اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋىمەن, وزەن اعىنىنىڭ تومەندەۋىمەن, مۇز قاباتىنىڭ ازايۋىمەن, بۋلانۋدىڭ جوعارىلاۋىمەن بىرگە جۇرەدى.
1995 جىلدان بەرى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ۇزدىكسىز تومەندەۋى بارلىق كاسپي ماڭى ەلدەرى عالىمدارىنىڭ, بيلىك وكىلدەرى مەن قوعامنىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. سپۋتنيكتىك التيمەتريالىق دەرەكتەرگە سايكەس ازەربايجانداعى باكۋ باقىلاۋ بەكەتىندە تەڭىز دەڭگەيى – 29,4 مەترگە دەيىن, رەسەيدىڭ ماحاچكالا قالاسىنداعى بەكەتتە 29,3 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل – كەيىنگى 500 جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.
كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 10 سم-گە بىرتىندەپ تومەندەۋى (كەيبىر جىلدارى بۇل كورسەتكىش 35 سم-گە دەيىن جەتكەن) ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدە, حالىقارالىق عىلىمي فورۋمداردا, ايماقتىق, فەدەرالدى ۆەدومستۆولاردا كەڭىنەن تالقىلانىپ ءجۇر. 2050 جىلعا دەيىن تەڭىز دەڭگەيى كليماتتىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى تاعى بىرنەشە مەترگە دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن.
ەگەر سۋ دەڭگەيى 10 مەترگە تومەندەيتىن بولسا, سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەلىمىزدەگى بولىگىندە تەڭىز جاعالاۋى قازىرگى شەكاراسىنان 200 كم-گە دەيىن شەگىنىپ, پورتتار مەن ينفراقۇرىلىمداردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق زارداپتارعا سوقتىرۋى ىقتيمال.
كەيىنگى جىلدارى عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىمەن التيمەترلەر ارقىلى تەڭىز دەڭگەيىن زەرتتەۋ دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدە «قازاق كاسپي تەڭىزى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» كەاق اشىلۋى, وتاندىق عالىمداردىڭ كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الۋى – جاعىمدى جاڭالىق. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيلىك رەجىمىنىڭ وزگەرگىشتىك تەتىكتەرىن تۇسىنۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى, عىلىمي جۇمىستاردىڭ باعىتىن ايقىندادى, ەلىمىزدىڭ جاعالاۋ اۋماقتارىن ءتيىمدى بەيىمدەۋ مەن باسقارۋ ستراتەگيالارىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالادى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ الاڭداتارلىق احۋالى – بولاشاق الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك. تەڭىزدىڭ بايلىعى مەن سۇلۋلىعىن ساقتاۋ, عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, بولاشاعىن ايقىنداۋ – بارشامىز-دىڭ مىندەتىمىز.
سامال سىرلىبەكقىزى,
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «Ecojer» قاۋىمداستىعى ايماقتىق ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى