بۇگىندە, جاسىراتىنى جوق, ادامنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىنا بايلانىستى نەبىر جانتۇشىگەرلىك وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. مەكتەپتەن كەلگەن وقۋشىنىڭ كوز اينالا بەرىپ اسىلىپ قالعانىن, بالاسى بار ايەلدىڭ كوپىردەن ءنوپىر سۋعا قارعىپ كەتكەنىن, قول ۇستاسقان جاستاردىڭ ءۇيدىڭ بيىك قاباتىنان سەكىرىپ, قۇلديلاي قۇلاعانىن تالاي ادام ەستىپ, كورىپ ءبىلدى.
ال وسىنداي جاعدايدا «نەگە» دەگەن سۇراق جۇرتتىڭ ءبارىن مازالايتىنى انىق. وعان توسقاۋىل قالاي قويىلماق؟ بۇل باعىتتا قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتىر؟ وسى ورايدا كەشە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ ءوز-وزىنە قول سالۋى, ولارعا زورلىق قىلۋ جانە ونىڭ الدىن الۋدىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا سەلەكتورلىق كەڭەس ءوتتى.
ادامنىڭ ءوزىن ءوزى ءولتىرۋى بۇگىن عانا پايدا بولىپ وتىرعان جوق. ول كەسىرلى كەساپات باعزى زاماننان ادامزاتتى اللا جازعان اجالىنان بۇرىن القىمىنان الىپ كەلەدى. تالاي جان وزىنە ءوزى قول سالدى. بىراق بۇگىنگى ماسەلە سول كەسىرلى كەسەلدىڭ ۇلكەندى دە, جاستى دا جالماپ جۇتىپ, كوبەيىپ بارا جاتقاندىعىندا بولىپ وتىر. جاستاردىڭ جارقىن ومىردەن ەرتە باز كەشەتىندەي باسىنا نە كۇن تۋدى نەمەسە ءاپ-ادەمى وتاۋ قۇرىپ وتىرعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىنىڭ ءوز ومىرىنە قول سالۋى نەلىكتەن دەيمىز. اسىرەسە, مىنا تۇرمىسىمىز بەن كۇيىمىز گۇلدەي جايناعان قازاقستاندا بار قىزىقتى ادا ەتىپ, و دۇنيەنىڭ تامۇعىنا اسىعاتىنداي جاستارىمىزعا نە كورىندى؟ كىم كىنالى؟ قوعام ايىپتى ما, الدە بيلىك كىنالى مە؟ اتىلىپ, اسىلىپ, بيىكتەن سەكىرىپ ءتىل تارتپاي, سۋعا ءوزىن ءوزى تاستاپ, تۇڭعيىققا باتقاندار قانشاما. بۇعان ەل نە دەيدى؟
ءيا, ءوز-وزىنە قول سالعان جاننىڭ ءىسىن سۋيتسيد دەپ اتايدى. ونى قالاي اتاسا دا ودان وزىنە ءوزى قول سالاتىندارعا كەلەر پايدا جوق. ويتكەنى, كوپشىلىك مۇنداي قايعىلى جاعدايدا «سۋيتسيد قوي» دەپ الاقان جايادى دا قويادى. ال ونىڭ نەلىكتەن ءجيى ورىن الىپ جاتقاندىعىنا, ءتۇپ-تامىرىنا, باستاۋ الار كوزىنە ءۇڭىلىپ جاتقاندار از. ءتىپتى, بۇل ادامنىڭ ءوز ءىس-ارەكەتى دەپ جايباراقاتتىق تانىتاتىندار دا بار ەكەن. ويتكەنى, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋدىڭ سەبەپتەرى كوپ دەيدى. كوپ جاعدايدا ءوزىن ءوزى ولتىرۋگە سەبەپ بولاتىن نارسە – تۇرمىستىق جاعدايدىڭ قيىندىعى جانە ومىردەن ءتۇڭىلۋ. جەكە باستىڭ اۋىر ماسەلەسىنەن شىعار جول تابا الماعاندىقتان تۇيىققا تىرەلەدى. ءسويتىپ, بار «ازاپتان» وڭاي قۇتىلۋدىڭ جولى – ءولىم دەپ ەسەپتەيدى. ال ونىڭ سوڭى بەلگىلى.
اتالعان كەڭەس وتىرىسىنا بىرقاتار مينيسترلىكتىڭ باسشىلارى, استانا, الماتى قالالارى جانە وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, وبلىستىق ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى, وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ ورىنباسارلارى قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى ارقاشاندا ەلىمىزدىڭ جاستارىنىڭ تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. «بۇل ورايدا ەلباسى جاستاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جانە ءوز-وزىنە قول سالۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىنا ساي بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىزدى جانداندىرۋىمىز قاجەت», دەدى ءوز سوزىندە ب. ساپارباەۆ. بۇل ارادا جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىققا باراتىندىعىن دا جاسىرماعان ءجون. ال بىلتىرعى جىلعى مالىمەتكە سۇيەنسەك كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جاساعان قىلمىسى 4 مىڭنان اسادى ەكەن. وسى دەرەكتەردىڭ ىشىندەگى ءوز-وزىنە قول سالۋ ماسەلەسى ويلاندىرماي قويمايدى.
ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بەس ايى ىشىندە 1 مىڭ ادام ءوزىن ءوزى ولتىرگەن. سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ 69-ى كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار. بۇل – بىلتىرعى جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا كوپ دەگەن ءسوز. ال بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل وسى باعىتتا بىرىگىپ جۇمىس ىستەيتىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناشارلىعىن, جۇمىستارىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتەدى, دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, دەمەك, وبلىستاعى, ياعني جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءبىلىم باسقارمالارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋلەرى قاجەت. ەڭ باستى ماقسات, بۇل ورايدا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جاپپاي جۇرگىزۋ قاجەت. مەكتەپ ديرەكتورلارى, اتا-انالار كوميتەتى بىرىگىپ جۇمىس ىستەسە عانا مۇنداي قىلمىستار جاسالمايدى جانە كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا ءولىم ازايادى. ءبىلىم سالاسىندا عانا 4 مىڭعا جۋىق الەۋمەتتىك پەداگوگتار, 5 مىڭعا جۋىق پسيحولوگتار, 2 مىڭنان استام مەكتەپتىڭ پوليتسيا ينسپەكتورلارى جۇمىس ىستەيدى. سوندا 14 مىڭعا جۋىق ادام تەك وسى بالالاردىڭ تىكەلەي تاربيەسىمەن اينالىسادى دەگەن ءسوز. ال قازىرگى ءبىزدىڭ ەسەپتە تۇرعان بالالاردىڭ سانى 10439.
كامەلەتكە تولماعانداردىڭ اراسىندا مۇنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى اتا-انالار تاراپىنان بالالارعا دۇرىس باقىلاۋ مەن تاربيەنىڭ جوقتىعى. سوندىقتان ۇلكەندەرگە قاشاندا بالالارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت, دەيدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. ول, اسىرەسە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وسى سالاعا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن ەرەكشە سىنعا الدى. كەڭەستە ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ, ىشكى ىستەر, ادىلەت, ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلدەرى ءسوز سويلەدى.
بايانداماشىلاردىڭ ءبارىن تىڭداپ بولعان, ولاردىڭ جۇمىسىنا ناقتى سىن ايتقان ب.ساپارباەۆ مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. سونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنە 2015-2020 جىلدارعا ارناپ ءبىلىم جانە عىلىم, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جاستار مەن كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا سۋيتسيدتەن ساقتاندىرۋدىڭ قوسىمشا كەشەندى شارالارىن ۇيىمداستىرۋ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ قاۋپى بار كامەلەتكە تولماعاندارعا كومەك كورسەتۋدىڭ جولدارىن ايقىنداپ بەكىتۋ ۇسىنىلدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».