جۇسىپبەكتىڭ جۇمباعى
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» پوۆەسىن مەكتەپ جاسىنان كەيىن قايىرا ءبىر پاراقتاپ وتىرىپ, تاڭعالعانبىز.
اۆتوردىڭ ءتىلى, بايانداۋى ناعىز قازاق ورتاسىنان قايناپ شىققان تازا ۇلتتىق كەسكىندەرگە جان بىتىرگەندەي اسەر ەتەدى. اسىرەسە جۇسىپبەك شىعارمالارىن قايتالاپ وقىپ تۇرعاننىڭ كەمدىگى جوق سياقتى. سول «كۇنىكەيدىڭ جازىعىنداعى» ءبىر ديالوگكە كەزىندە ولگەنشە ك ۇلىپ, ادەبيەتكە جاقىن ءبىر ىنىمە جىبەرگەنىم دە ەسىمدە. الگى تۇسىن ىزدەيمىن دەپ بەرتىندە شىعارمانى قايىرا ءبىر ءسۇزىپ شىقتىم. ال مىنا سۋرەتتەۋدى وقىرمانمەن بولىسپەسكە بولمادى:
ء«بىرتالاي قولى بوس بوزبالالار (قولى بوس ەمەسى دە جوق قوي) قۇلتۋمانىڭ جامان ۇيىنە لىق تولىپ, قالاي بولسا سولاي ىعى-جىعى وتىرىسىپ, شەتتەگى قۇدانى قولعا الا باستادى. اڭگىمەلەرىنىڭ ءتۇرى مىناۋ سياقتى ەدى.
– پاي-پاي, پاي! ءوزى دە ساڭعىراپ تۇر ەكەن.
– اۋماعان كۇنىنە باقپاستىڭ ادىرى.
– اناۋ جوتامەن قوياندى قۋار ما ەدى؟
– ۇڭگىرىن قايتەسىڭ؟
– ات-ماتىڭمەن سىيىپ كەتپەيسىڭ بە؟
– ءوزىن تازا كۇبى قىلسا قايتەر ەدى؟
– قىستىگۇنى سۋىمىز تاسىمال بولۋشى ەدى, دەگەن ءبىزدىڭ قولىمىز ەكەن...
– نەشە شەلەك سۋ سىيار ەكەن؟
– شامالاپ ايتايىن با؟ شامالاعاندا, ءوزىنىڭ ىزبوتى مول جاتىر-اۋ: قىرىق شەلەگىڭ جۇك بولماس.
– مەن دە ويلاپ وتىر ەدىم, – شاماڭ شاما-اق ەكەن.
– ۋاي ءوزى قوبىز بولسا, قانداي سويلەپ تۇرار ەدى!
– وعان دەگەنبايدىڭ ءوزى.
– قاعىپ كورسە قايتەر ەدى ءوزىن؟
– ءداۋ دە بولسا كۇڭگىرلەپ تۇرعان شىعار-اۋ, ۇرىمتال وتىرسىڭ عوي, قاقشى ءوزىن! – دەگەندە, قۋجاق جىگىت ابايسىز وتىرعان شەتكى قۇدانى تۇمسىققا شەرتىپ قالدى.
قۇدا سەلك ەتىپ, تۇمسىعىنا شاپ بەردى. جۇرت دۋ كۇلدى.
مانادان بەرى ءسوز قىلىپ وتىرعاندارى شەتكى قۇدانىڭ مۇرنى ەدى. مۇرىن بولعاندا تىم رابايسىز, مۇرىن دەۋگە كەلمەيتىن, قوڭقيعان, ۇڭىرەيگەن ءبىر تۇمسىق ەدى. ەرىككەن جىگىتتەردىڭ ادىرعا, كۇبىگە, قوبىزعا تەڭەيتىن دە ءجونى بار ەدى» دەپ اياقتالادى ءۇزىندىمىز.
بۇل – كۇنىكەيدىڭ قالىڭ مالىن تولەپ بىتىرگەن كۇيەۋى كەلگەن كۇنى داستارقان باسىنداعى جاستار جاعىنىڭ اڭگىمەسى. ەرىگىپ وتىرعان قۋلاردىڭ اڭگىمە قىلعانى – ءبىر ادامنىڭ قوپالداۋ بىتكەن مۇرىنى عانا. قايتالاپ وقىپ كورىڭىزشى, جالعىز-اق مۇرىندى جەر بەدەرىنىڭ قانشاما قۇبىلىسىنا ۇقساتادى. اۋەلى ادىرعا تەڭەدى, وعان جوتانى قوستى, جوتا بولعاندا اتپەن قويان قۋارلىقتاي ۇزىنى. تاناۋىنىڭ تەسىگىن تاۋدىڭ ۇڭگىرىنە كەلتىردى, ۇڭگىر بولعاندا دا اتتىلى ادام سىيارداي ۇلكەنى. ونى قويىپ تۇرمىستىق كەيىپكە ويىستى. وندا دا مۇرىن تەسىگىن كۇبىگە كەلتىرىپ, جەتىستىردى. جانە قىرىق شەلەك سۋ سىياتىن كۇبىنىڭ زورىنا يكەمدەدى. اقىر اياعىندا تاناۋىنىڭ تاڭىرايعان تەسىگىن قوبىزدىڭ قوس شاناعىنا ۇقساتىپ, قالاي-قالاي قۇبىلتادى اۆتور.
سىلقىم سالۆادور
سيۋررەاليزمنىڭ سەرىسى سانالاتىن سالۆادور دالي دەگەن سۇراپىلىڭىز سوندا مۇنداي سۋرەتتەردى جۇسەكەڭنەن كەيىن سالعان بولادى. 1904 جىلى تۋعان ونىڭ كارتينالارىنا قاراساڭىز, قيال شەكسىزدىگى تىزگىنىن ءبىر جيمايدى. تاقىم قاقساڭ تىنشىمايتىن بايگى اتتىڭ ءجۇرىسى مەن ءسات سايىن ەلەڭدەپ تۇراتىن قوس قۇلاعىنداي تىنىمسىز ويلارعا جەتەلەيتىن دالي ەدىرەيگەن مۇرتى مەن مۇرىنىنان تال ءوسىرىپ, سكريپكا شىعارىپ قويادى نەمەسە تۋرا جۇسەكەڭنىڭ جازعانىنداي بەت-الپەتىن مىڭ قۇبىلتىپ, ءار قۇبىلىسقا جالعاپ سالعان سۋرەتتەرى ونداپ سانالاتىن شىعار. ايتقانداي, ءوز الپەتىن كەر بۇقانىڭ كەسكىنىنەن شىعارىپ, مۇرىنىن قانات بىتكەن قىزعا (مۇمكىن پەرىشتە) كەلتىرىپ, اق كويلەك كيگەن الگى قىزدىڭ قاپ-قارا قوس قاناتىن ەكى قاسىنا اينالدىرىپ, قوس جانارىن قىز قولىنا شىنجىرلاپ ۇستاعان جاساندى قاراشىق رەتىندە قويىپ, ەكى بەتى مەن ماڭدايىن اسپانعا ۇلاستىرىپ جىبەرگەن سۋرەتى بار سالۆادوردىڭ. مۇنداي مىڭ قۇبىلعان سۋرەتتەر جۇسىپبەك شىعارمالارىندا دا جەتكىلىكتى عوي, ءبىز جۇزدەن ءبىرىن ءسوزىمىزدىڭ مىسالى ەتىپ وتىرمىز. مەنىڭ اۋىلىمنىڭ ءيتى سەنىكىنەن ءبورىباسارلاۋ دەگەندەي, جۇسەكەڭ سالۆادوردان دا ۇلى دەگىمىز كەلمەيدى, ماسەلە – بۇل كىسىلەردىڭ جازعاندارى مەن سالعان بەينەلەرى دەر كەزىندە جالعاسپاي, زامان كەساپاتىنان ءداستۇر ءۇزىلىپ قالعاندىعىندا. قازاق ونەرى مەن ساناسىنىڭ كەنجە قالۋى, ءسوز ونەرىنەن كارتيناعا, كارتينادان كينوعا كوشىپ, وركەنيەت ورىسىنەن كەشەۋىلدەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى عانا.
اقاننىڭ الىمى
اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى – قازاق ءسوز ونەرىن وزگەشە ورىسكە باستاعان كەلىستى شىعارما دەر ەدىك. وندا زامانانىڭ زىميان قاراۋلىعىنان بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعان باتىر ءتۇن ىشىندە بەيىتكە تۇنەمەك بوپ كىرگەندە, الدىنان مايلىق اتتى ۇرى شىعا كەلەدى. سونداعى ۇرىنىڭ بەت-ءجۇزىن جازۋشى بىلاي سيپاتتايدى: «مايلىقتىڭ بەتىن جاسىندا شەشەك جەپ, مۇرنىن دا تاڭىرايتىپ كەتكەن بولاتىن. تاباقتاي جاپ-جالپاق بەتىندە ساۋ-تامتىق جوق, سازداۋىت جەردىڭ مال باسقان شوقالاعىنداي شۇڭقىر-شۇڭقىر. سول بەتكە ورتان بەلىنەن اربا باسىپ كەتكەن ءتارىزدى ءۇش بۇرىشتى تاناۋدى سازدان يلەپ جاپسىرا سالعانداي. بالپاناقتاي يەگىندەگى شانجاۋ-شانجاۋ وسكەن ساقال-مۇرتتىڭ ءار تالى ءوزى وسكەن شۇڭقىرىنىڭ ىڭعايىمەن ءار جاققا شانشىلاپ تۇر. قازىر باسىن كەگجيتىپ ك ۇلىمسىرەگەن الپەتىندە سىقسيعان كوزى ونان سايىن جۇمىلىپ, تاناۋىنىڭ تەسىگى ونان سايىن ساڭىرايىپ, قاتار قازىلعان زورمان ىنىنە ۇقساتىپ اكەتكەن», دەپ كورسەتەدى.
ءۇش كلاسسيكتىڭ ءۇش مۇرىندى بەينەلەۋى, كەيىپتەپ-كەسكىندەۋى ءۇش ءتۇرلى. قايسىسى ۇناسا سونى الا عوي ەمەس, ويدان وي وزدىرىپ, قيالعا جالعاعان قولداردىڭ شەبەرلىگىن ايتقىمىز كەلدى. قالعانىن تالعام تارازىسى شەشەدى.