مىقتى قازاق

بايانعالي اعانى العاش وسى درا­ماسى ارقىلى تانىدىم ءارى تاڭ­داندىم. سەبەبى ول تۇستا زا­مان­نىڭ بەدەرى قارابارقىن ەدى. تاۋەلسىزدىك بار, بىراق رۋحاني ۇستىنى ءالسىز-ءتىن. وسى سيپات قويىلىمدا كورىنىس تاپقانى ەلەڭ ەتكىزدى. درامادا قازاق تانىمىنا «كوممۋنيست كولونيزاتورلار» (س.سادۋاقاس ۇلى) سىڭىرگەن شايتاني ءداستۇر مەنمۇندالايدى. تۋىندى شەرىمدى شايقاپ جىبەردى.

سەنى كۇللى الەم اسپەتتەسىن, بار عالام قادىر تۇتسىن, بىراق تۋ­عان حالقىڭا ينەنىڭ جاسۋىنداي پايداڭ تيمەسە, ءبارى بەكەر. اسى­رەسە قازاق سياقتى ۇزاق جىل وتار­لىق ەزگىدە بولعان حالىقتىڭ ازات ۇلدارىنىڭ مىندەتى – الەمدى با­عىندىرۋ ەمەس, ءۇش عاسىر قاندى جاسىن اعىزعان حالقىنىڭ جاسىن قۇرعاتىپ, كوڭىلىن كوتەرۋ. ۇلت كو­سەمى اقاڭ (بايتۇرسىن ۇلى) ايت­قان­داي: «ادامدىقتىڭ ەگىنىن شاشتىم ەكتىم, كوڭىلىن كوتەرۋگە قۇل حالىقتىڭ». حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, تۇلا بويىنا ۇرەي بولىپ ەنىپ كەتكەن بوداندىقتى جىلاننىڭ تەرىسىندەي سىپىرىپ تاستايتىن كىم؟ ول – ازات ويلى ۇلت قاي­راتكەرلەرى. ءوز باسىم بايان­عالي كوكەمدى وسى توپتىڭ ماڭ­دايال­دى سەركەسى دەپ تانيمىن.

*  *  *

ءسال شەگىنىس. باياشتىڭ تۋعان جەرى – ءاپايتوس سارىارقا. سونىڭ ىشىندە كوك مۇنارلى كوكشەتاۋ. ارقانى انمەن قىرعان ءبىرجان, قازاقتىڭ قاينار سۋاتى يسلام ءۇشىن جار كەشكەن شاي­مەردەن قوسشىعۇلوۆ, ولكە شە­جىرەسىنىڭ مايتالمان بىلگىرى قارتا قاڭتارباەۆتار تۋعان توپىراق­تىڭ تۇلەگى. بايىرعى قازاق ۇس­تالارى الماس قىلىش سوق­قاندا, ونى كورىكتىڭ كومىر شو­عى­مەن بالقىتىپ, شىڭىراۋدىڭ تازا سۋى­مەن سۋاراتىنى سياقتى, بايان­عاليدى جارىقتىق اكەسى تاقان باتىر­لار جىرىمەن سۋسىنداتقان ەكەن. ءوزى ايتادى: «اكەم سوعىستان جارالى بولىپ ورالعان مايدانگەر ەدى, كۇندى تۇنگە جالعاپ جىر وقيتىن, ال انام ءباتيما قوداسقىزى شاكارىم قاجىنىڭ «قالقامان – مامىر» داستانىن جاتقا سوعاتىن. مارقۇمدار جاسى ەگدەلەنگەن تۇستا «باكوش, جىر وقى», دەپ مەنى سارناتىپ قوياتىن».

ماسەلە قايدا جاتىر؟ ءسال كە­ڭەيتىپ ايتساق, سايىن دالا سا­رى­ارقا – رەسەيلىك, ودان كەيىنگى كەڭەستىك وتارلاۋدىڭ قانجارى تەرەڭ قادال­عان, سىرنايزاسى سۇعىنا شان­شىلعان, ۇڭعىسى ۇڭىرەيىپ كومەيى­نەن جالىن شاشقان وتقارۋدىڭ وعى ويرانداعان ولكە. قاينارى تار­تىلعان ءوڭىر تۇرعىندارى نە كور­مەدى. ءورىسى تارىلدى, تۇعى­رى تايدى. بىراق اتام قازاق ايت­قان­داي, «سۋ سۇزىلمەيدى, ۇرپاق ۇزىل­مەيدى» ەكەن.

بايانعالي تۋعان تۇستا ارقا قا­زاعىنىڭ رۋحانياتى وكوپتا بۇ­عىپ جاتقان-تىن. وكوپ دەگەنىمىز – وتباسى. بايانعالي اعام ايتادى: «مەن وسى وكوپتا قالعان وتبا­سى­لىق تاربيە تۇلەگىمىن. ەسكىنىڭ جولىن بىلەتىن اتا-انالارىمىز, اباي اتامىز ايتقانداي, بۇقارا حا­لىق «ساڭىراۋ قايعى» جامىل­عانىن ءبىلدى. بىراق ولار وتباسى-وكوپ­تىڭ شەبىن بەرىك ۇستادى. مەن وسى كىسىلەردى «مومىن باتىرلار» دەيمىن. شەگىنەرگە ارتى – جار, الدى – قۇز. وكوپتان باسىن قىل­تيتىپ قاراپ وتىرعان جۇرتقا «نەگە باتىر بولمايسىڭ؟» دەپ ەدى­رەڭدەمەي, قولىڭنان كەلسە, اعار­تۋشىلىق جاساۋ كەرەك».

ءالىمجانوۆتىڭ بۇل پايىمىنا ءجۇز پايىز قوسىلامىن. قازىرگى قا­زاققا اعارتۋشىلىق كەرەك. ءدال الاش ارىستارى اتقارعان اعارتۋ­شىلىق. اباي اتامىز ايتقانداي: «قا­رۋىڭنىڭ بارىندا قايرات قىل­ماي, قاڭعىپ وتكەن ءومىردىڭ ءبارى دە جەل». باياش اعا تولعايدى: «ادەبيەتتىڭ ماقساتى – ىزگىلىك ىزدەۋ, ىزگىلىككە باستاۋ, ىزگىلىككە شاقىرۋ. سۇلتانماحمۇتشا ايتقاندا, «قا­رايعان قانىمىزدى تازارتۋعا قىزمەت ەتۋ». مەنىڭ شىعارمامدى وقىعان وقىرماننىڭ كىشكەنە بولسا دا جان دۇنيەسى نۇرلانىپ, ودان رۋ­حاني قۋات السا, قالامگەرلىك ميس­سيام ورىندالعانى دەپ ويلايمىن».

اسىرىپ ايتتى دەمەڭىز, ءالىم­جانوۆ كەزىندەگى الاش قايرات­كەر­لەرى سياقتى – سان قىرلى تاقى­رىپ­قا قالام تارتقان ءھام ءبىر-بىرىنە وزەكتەس بولسا دا, ءستيلى باسقا, جولى وزگە ونەرلەردىڭ بارلىعىن دەرلىك تىزگىندەگەن, تىزگىن­دەپ قانا قويماي, ايىلىن تارتىپ, ەر سالعان ادام.

مىسالى, بايانعالي ءالىمجانوۆ – جازبا اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ, ايتىسكەر, جىرشى, جىراۋ,­ ماناس­شى, بالالار اقىنى, بالالار جا­زۋشىسى, ادەبيەت پەن ونەر زەرت­تەۋشىسى, كينورەجيسسەر, ستسەنا­ري­شى, اكتەر, سىنشى, ساتيريك, تەلەجۇرگىزۋشى, اۋدارماشى, ت.ب. مەن وسى تىزىمگە «ايىركومەي شەشەن» دەگەن تىركەستى قوسار ەدىم.

بىردە كوكەمىزدەن «قاپتاعان قالىڭ ونەردىڭ وزىڭىزگە قايسىسى جاقىن؟» دەپ سۇرادىم. اۋەلى «وسىنداي دا سۇراق بولا ما» دەگەندەي ءبىز پاقىرعا ءۇڭىلىپ ءبىر قارادى. سۇڭعىلا جان ەمەس پە, ساۋالدىڭ شىنايىلىعىن سەزسە كەرەك:  «ماعان بۇنىڭ ءبارى جاقىن, – دەدى. – ويتكەنى ءبىر ءتاڭىر تاعدىرىما سىيلاعان سان-سالالى ونەردىڭ كەز كەل­گەنىن قولدىڭ ۇشىمەن ءىلىپ-شالىپ جاسامايمىن. بۇل دۇنيە­لەر – مەنىڭ جانىمنىڭ ءۇزىلىپ تۇس­كەن جاپىراقتارى. رۋحاني, كوركەم الەمىم».

كوكەم ايتادى: «بالالىق شاق, بالعىن كۇنىمدە ەكى ارمانىم بولدى. ءبىرىنشىسى – جازۋشىلىق, ەكىن­شىسى – اتاقتى فۋتبولشى اتانۋ». يسپان جازۋشىسى گابريەل ماركەستىڭ « ۇلى جازۋشى بولۋ ءۇشىن ۇلكەن ارمان كەرەك» دەگەنىن وقىپ ەدىم ەرتەدە. سول سياقتى اباي اتامىزدىڭ دا لەرمونتوۆتان اۋدارعان «ناداندار بىلشىلدايدى, قۇپ المايدى, ۇلكەن جان­نىڭ ار­مانىن ۇعا المايدى» دەي­تىن تىر­كە­سى بار. دەمەك بايانعالي تا­قان­ ۇلىن ەڭ اۋەلى ۇلت رۋحانيا­تى­نىڭ ايدىن شالقارىنا اكەلىپ ءجۇز­دىرىپ قويعان – ونىڭ بالا كۇنگى ارمانى.

*  *  *

باسقانى قايدام, اعامىزدىڭ دراماتۋرگياداعى شابىسى تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر يبراەۆ: «دراماتۋرگيادا ءبىز بىلەتىن ءۇش جانر بار: تراگەديا, دراما, كومەديا. بايانعالي سونىڭ بارىنە قالام تارتتى. كەيىپكەرلەرى – قاراپايىم اۋىل ادامدارى. ولاردىڭ ءار الۋان مىنەزى جۇرەگىڭە ۇلكەن ءىز قال­دىرىپ, وتە تارتىمدى كورىنىس بەرەدى. شىنايى ءومىردىڭ ءوزى ەكەنى, رەاليزمگە نەگىزدەلگەنى كورىنىپ تۇرادى», دەپتى.

جازۋشىنىڭ قالامىنان بۇگىن­گە دەيىن 30-عا جۋىق درامالىق تۋىن­دى دۇنيەگە كەلىپتى. دەسە دە, جازۋ­شى­نىڭ كەيىنگى جىلدارى ماع­جان جاز­عان «باتىر بايان» پوە­ماسىن ساح­ناعا لايىقتاپ جاڭا تىنى­سىن اشقانى انىق.

كەلەسى كەزەكتە جازۋشىنىڭ با­سىم قىرى – جىرشىلىعى. سونىڭ ىشىن­دە ماناسشىلى­عى ءبىر توبە. كەزىن­دە جورىق اتىنداي جوسى­لا شاپقان بايانع­الي جى­­راۋعا ريزا بولعان عافە­كەڭ (قا­يىر­بەكوۆ) جارىقتىق: «شا­بىت­­­تىڭ شىن پەرزەنتى, ءتول بالا­سى, ەجەل­گى جۇيرىكتەردىڭ ولجا­لا­سى...» دەپ بەتىنەن ءسۇيىپتى. سول سياق­­تى وتكەن جىلى ءساۋىر ايىن­دا استانا قالاسىندا ماناس ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «الەمدە ۇلتى قىرعىز ەمەس جالعىز ماناسشى بار, ول – بايانعالي ءالىمجانوۆ» دەسە, ءتورت جىل بۇرىن باياش كوكەگە قىرعىز حالقى اتىنان «دوستىق» وردەنىن تاپسىرعان قىرعىز پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ: «ەكى ەلدى جالعاپ تۇرعان ماناسشىلار كوپىرى», دەگەن ەكەن.

قىرعىزدار ماناستى «جاندى ەپوس» دەپ, ماناسشىنى قىرعىز حالقىنىڭ ەڭ قادىرلى ادامى دەيدى. ويت­كەنى ماناسشى ارقىلى حالىق­قا جىردىڭ رۋحى داريدى. وسى­نى اڭعارعان جىرشى بىرنەشە جىل­دىڭ الدىندا ەپوستىڭ نەگىزگى سيۋجەتتىك جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, شىم-شىتىرىق وقيعالار مەن سارىنداردى قيىستىرىپ, ءبىر-بىرىنە ىلىكتىرىپ, تۇيىندەپ, قارا سوزبەن ءتاپسىر جاساپ, تورتتومدىق جىردىڭ قازاقشا سارالانعان نۇسقاسىن كى­تاپ ەتىپ وقىرمانعا ۇسىندى. ياعني ءاربىرى تورە تاباقتاي ءتورت توم جىردى باياش اعا ءبىر قاۋىزعا سىيدىردى.

كەيىنگى جىلدارى بايانعالي تا­قان ۇلى ورىسشا جازىپ ءجۇر. اۆتور كوپ جىل بويى ءوزىنىڭ جانى مەن بويىنا سىڭگەن رۋحاني بايلىعىن, اتاپ ايتقاندا, باتىرلار تۋرالى حيكايالار مەن ءاربىرى اتان تۇيەگە تاتيتىن اڭىز­داردى ورىس اعايىندار وقى­سىن­شى, ءسويتىپ, ءدامىن تاتىپ, سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ جۇرگەن جەرىنىڭ تامىرىن ءبىلسىنشى دەگەن نيەت ەكەن. اسا قۇپتارلىق دۇنيە. العاش تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قايراتكەر-جازۋشى مۇحتار ماعاۋين مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگىنە: «قازاقتىڭ مۇڭى مەن جىرىن, رۋحا­ني قۇندىلىعىن, ارمان-ماقسا­تىن ورىس تىلىندە جازاتىن گازەت شىعارۋ كەرەك», دەپ ۇسىنىس ايت­قان ەدى. باياش اعا ءدال وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تىرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ كەلەدى.

سوزىمىزگە دالەل – «سكاز ستولەتنەگو ستەپنياكا», «سۋديا ي سۋدبا», «پراۆدا يز ۆانتەريو» اتتى روماندارى جانە «رازرەشيتە جيت!», «ابلاي حان ي باتىرى» پوۆەستەرى. بۇل قاتارعا «دوبروجەلاتەلنىي اسكار», «مالچيك, پوبەديۆشي دجالماۋز» اتتى ەرتەگىلەر جينا­عىن قوسىپ قويىڭىز. «ابىلاي حان ي باتىرى» كىتابى اعىلشىن, تۇرىك, ت.ب. كوپتەگەن تىلگە اۋدارىل­دى. ەكى جىلدىڭ الدىندا اتال­عان كىتاپ­تىڭ تۇرىك تىلىندەگى نۇسقا­سى­نىڭ تۇساۋ­كە­سەرى انكارادا ءوتتى. وسى ءىس-شارادا تۋىندىمەن تانىسقان تۇرىك جازۋشىسى يۆۆۋز پىنارباشى: «بۇل كىتاپتى كۇللى تۇرىك بالاسى وقۋى كەرەك» دەسە, «سكاز ستولەتنەگو ستەپنياكا» كىتابىنىڭ اعىل­شىن تىلىندەگى اۋدار­ما­سى­مەن تا­نىسقان لوندوندىق قالامگەر دجوانا دوبسون: «بۇل كىتاپتان دا­لانىڭ يىلمەيتىن رۋحاني كۇشىن سەزىندىم», دەپتى. سول سياقتى ف.م.دوستوەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ۆالەنتينا كليۋچارەۆا: «بۇل كىتاپ پوستكەڭەستىك كەزەڭ­دەگى تاريحي ۇدەرىستەردىڭ انتروپو­لوگيا­لىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋگە ار­نالعان دەرەككوز», دەپ باعا­لاپ­تى. اۆ­توردىڭ اعىلشىن تىلىندەگى شى­عارمالارى اتاقتى «امازون» جۇيەسى ارقىلى الەم وقىرمان­دارىنا جول تارتىپ جاتىر.

*  *  *

ال پروزايك رەتىندە بايانعالي تاقان ۇلى قازاققا باياعىدا تانىل­عان. شىعارماسىنىڭ ارقاۋى – اۋىل ءومىرى. «قيقىماتتىڭ حيكايالارى», «قاراساي باتىر تۇقىمىنىڭ تول­عاۋى» قاتارلى كىتاپتار مەن كوپ­تەگەن اڭگىمەنىڭ اۆتورى. «بايانعالي ايتىسقا تۇسكەنىندە اۋزىنان جىر قالاي قۇيىلىپ كەتەتىن بولسا, پروزالىق شىعار­ما­لارىنداعى ءسوز تىركەستەرى ءدال سولاي قۇيىلىپ تۇرادى», دەيدى ادە­بيەت­شى عالىم سەرىك نەگيموۆ.

ءالىمجانوۆتىڭ سەگىز قىرىنىڭ ءبىرى – اقىندىعى. وعان دالەل – «تاكسيدەگى تاعدىرلار» پوەماسى. سون­داي-اق ءار كەزدە جازعان جىر­لارى «قازاقتىڭ 100 پوەماسى» جانە «جىر مارجانى» انتولوگيا­سىنا ەنگەن. ءوزى ايتادى: «جاسىم ەلۋگە يەك ارتقان شامادا پوە­زيا­عا بەت بۇردىم. «جاقسى اقىن – يمان­نىڭ قارلىعاشى» دەگەن قاعيدات ۇستاندىم».

بىراق قاراپايىم قاۋىم باياش كوكەنى ايتىسكەر اقىن رەتىندە جاقسى تانيدى. ايتىستى 30 جاسىندا باستاپتى. بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ايتىسقا 216 دۇركىن قاتىسىپ, 22 رەت باس جۇلدە العان ەكەن. ءوزى ايتادى: «1984 جىلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەسپۋبليكالىق ايتىس وتەتىن بولدى. وسى دۇبىرگە الماتى قالاسى اتىنان قاتىسىپ, حالىق اقىنى اسەلحان اپاممەن (قالىبەكوۆا) ءبىر ساعاتتاي ءسوز سايىس­تىردىم. ءسويتىپ, ايتىس دەگەن الەمنىڭ بوساعاسىن اتتادىم. ول زامانداعى ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى – جات­تاندىلىق جوق, تابيعيلىق باسىم ەدى. سوندىعىمەن دە جۇرتقا ۇنادى».

كەزىندە مارقۇم عالىم امانكەلدى ايتا­لى: «تاۋەلسىز قازاق­ستان­داعى ەڭ ءبىر اقساپ تۇرعان دۇنيە – بالالار ادەبيەتى. وسىنىڭ السىز­دىگىنەن ءبىزدىڭ بالالاردى امەريكا­لىق رەجيسسەرلەر تاربيەلەپ جاتىر», دەپ ەدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى ءالى تولعان جوق. ءتىپتى كۇن سا­يىن جانرى (مۋلتيمەديا, بەينەويىن, ت.ب.) تۇرلەنىپ بىزگە جەتكىزەر ەمەس. ب.ءالىمجانوۆ جەتپىسكە اياق باسقاندا بالالار ادەبيەتىنىڭ جالى­نان ۇستادى. قالامگەردىڭ «400 ءتاتتى تاقپاق», «الىپپە-ولەڭ», «مەيىرىمدى اسقار» شىعارمالارى قازاق بالالارىنىڭ سۇيىكتى كىتا­بىنا اينالدى. تۇڭعىش داناسى 2023 جىلى جارىق كورگەن «400 ءتاتتى تاقپاق» كىتابى جىل سا­يىن كوپ دانامەن جارىق كورەدى. كى­تاپتى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قازاق بالالارىمەن بىرگە وزگە ۇلت وكىلدەرى دە تاقىلداتىپ جات­قا ايتىپ, بەينەروليكتەرىن عالام­توردا تاراتىپ جاتىر. وسىلاي جاس­وس­پىرىمدەرگە قۋانىش سىيلا­عان اعامىز 2021 جىلى «تابيعات پەن بالالار» اتتى كوركەم فيلم دە ءتۇسىردى. بۇل دا – قۋانارلىق وقيعا.

*  *  *

قىسقاسى, بايانعالي ءالىمجانوۆ – مىقتى قازاق. ەرەكشە قاسيەتى – ەشقاشان ەڭبەگىن بۇلدامايدى. ءوزى ايتادى: «مەنىڭ تاعدىرىم – حالقىما, قازاعىما قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جارالعان جانە ونى ەش­قاشان باسقاعا ايىرباستاعان ەمەس­پىن. حالىققا قىزمەت ەتكەن ادام­نىڭ باسى دالادا قالمايدى». بۇل پايىمعا ءبىز دە تولىق قوسىلامىز.