تۇستىگىن تارباعاتاي جوتالارى قاپتالداسا, سولتۇستىگىنەن جالمان جورتقان ماڭىراق تاۋى مەنمۇندالايدى. كۇنشىعىسىندا ۇشار باسىن ماڭگى مۇز باسقان ساۋىر شىڭى جاتىر. ساق بابامىزدىڭ ءىزى قالعان وسىناۋ قۇدىرەتتى دە قاسيەتتى مەكەن الىمساقتان شىلىكتى دەپ اتالعان. التىن ادامنىڭ تابىلعانى دا – ءدال وسى شەجىرەلى جەر. ەندەشە, تاريح تاڭبالانعان توڭىرەككە نەگە مۋزەي سالىپ, امبەگە ايگىلەمەسكە؟ بۇل تۋرالى قوعام بەلسەندىلەرى ۇسىنىس تاستاعان.
تاريحي دەرەكتەردى پاراقتاساق, عالىمدار شىلىكتى جازىعىنان 200-دەن استام قورعان تاپقان. ولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ بيىكتىگى 8–10 مەترگە, ديامەترى 100 مەترگە جەتەدى. بۇل ءۇيىندى – توپىراق قانا ەمەس, كەشەگى وتكەن ساقتاردىڭ ءۇنى. وركەش-وركەش قورعاندار كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن مادەنيەتىنىڭ ايناسى. ءار تاستىڭ تۇبىندە تارام تاعدىر, تەرەڭ تاريح جاتىر. ءبىز بىلسەك, شىلىكتى جازىعىن العاش عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا باستالدى. 60-جىلدارى ارحەولوگيالىق قازباعا كىرىسكەن عالىمدار التىنمەن اپتالعان, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن اشەكەيلەر, قارۋ-جاراقتار, قىش ىدىستار مەن قولا اينالار تاپقانى ءمالىم.
«وسىناۋ تاريح تۇنعان دالامىزدىڭ يەن جاتقانى كوڭىلگە قونبايدى. باردى باعالاۋىمىز كەرەك ەدى. ەلىمىزدەن شىققان «التىن ادام» سۇيەكتەرىنىڭ بىردە-بىرەۋى يۋنەسكو قاراماعىنا الىنباعان. قازبا جۇمىستارى جۇرەدى, قۇندى جادىگەرلەر تابىلادى. وكىنىشتىسى, «تابىلدى» دەۋدەن اسپايمىز. ونى ءارى قاراي ناسيحاتتاي الماي ءجۇرمىز. ول ءۇشىن شىلىكتى جازىعىنا اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي قاجەت. ەرتەڭگى كۇنى ساۋىر تاۋلارىن ارالاۋعا بارعان تۋريست «التىن ادام» شىققان شەجىرەلى جەردى دە كورگىسى كەلەدى. سوندا قۋ دالانى كورسەتەمىز بە؟ دەمەك مەيماندار ات شالدىرىپ, شىلىكتى تاريحىمەن تانىساتىنداي ورىن بولسا», دەيدى قوعام بەلسەندىسى ايدىن ەگەۋباەۆ.
ايتقانداي, 2003 جىل قازاق تاريحى ءۇشىن ەرەكشە جىل ەدى. سول جىلى قازبا جۇمىستارى كەزىندە شىلىكتى دالاسىنان ءۇشىنشى «التىن ادام» تابىلدى. جەرلەنگەن ادامنىڭ ۇستىندە ءۇش مىڭنان استام التىن اشەكەي بولعان. ءار اشەكەي تەرەڭ فيلوسوفياعا تولى. جارق-جۇرق ەتكەن قۇستىڭ, جانۋاردىڭ بەينەلەرى ساقتاردىڭ دۇنيەتانىمىنان سىر شەرتەر ەدى. ارحەولوگتەر بۇل ولجانى عىلىمي جاڭالىق قانا ەمەس, ۇلت تاريحىنىڭ التىن قاقپاسىن قايتا اشۋ دەپ باعالاعان. نەگە دەسەڭىز, «التىن ادام» – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ سيمۆولى.
ال شىلىكتى قورعاندارىنان تابىلعان جىلقى سۇيەكتەرى كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى. جىلقى كولىك قانا ەمەس, جاۋىنگەردىڭ سەنىمدى سەرىگى, حالىقتىڭ قاناتى ەدى. وسىنىڭ ءبارىن قورىتا كەلگەن تاريحشىلار شىلىكتى جازىعى جەرلەۋ ورنى عانا ەمەس, سول داۋىردەگى ساياسي-مادەني ورتالىق بولعان دەسەدى. گەوگرافيالىق ورنالاسۋى دا جايىلىم مەن ساۋداعا قولايلى بولعان. بۇل جەردە تايپالار باس قوسىپ, كەلىسىمدەر جاساسقان, مەرەكەلەر مەن راسىمدەر وتكەن. شىلىكتى – ۇلى دالانىڭ جۇرەگى سوققان جەرلەردىڭ ءبىرى دەۋگە ابدەن نەگىز بار.
بۇگىن شە؟ قازىرگى تاڭدا شىلىكتى جازىعى ارحەولوگتەر مەن تاريحشىلاردىڭ عانا ەمەس, تۋعان جەرىن تانۋعا قۇمار ءار قازاقتىڭ جۇرەگىن تارتاتىن مەكەنگە اينالىپ كەلەدى. مۇندا كەلگەن تۋريست تابيعات سۇلۋلىعىن عانا ەمەس, مىڭجىلدىق تاريحتىڭ تىنىسىن سەزەدى. ەندى وسىناۋ القاپتا تۋريزم الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت. ول – تاريح پەن بولاشاققا بەيجاي قارامايتىن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ پىكىرى. ونداعى ماقسات – كونە مۇرالاردى ساقتاپ قانا قويماي, ونى ەلگە, الەمگە تانىتۋ. شىلىكتى ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسى بولعاندىقتان, كولەڭكەدە قالماۋعا دا ءتيىس. ايتقانداي, شىلىكتى قورعاندارى بەرەل مەملەكەتتىك تاريحي قورىق-مۋزەيىنىڭ قۇرامىندا. ەندەشە, بۇل مەكەمەنىڭ باسشىلىعى نە دەيدى؟
«شىلىكتى جازىعى – ءبىز ءۇشىن وتكەننىڭ ەستەلىگى عانا ەمەس, بولاشاققا امانات. مۇنداعى ءار جادىگەر اتا-بابامىزدىڭ قولتاڭباسى, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن رۋحاني الەمىنىڭ ايناسى. ءبىز بۇل مۇرانى ساقتاپ, زەرتتەپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. الايدا مۋزەي سالۋ, ونى دالالى جەردە ۇستاپ تۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس», دەيدى بەرەل قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى الماس سارباسوۆ.
ساۋىر مەن تارباعاتاي اراسىندا جاتقان بۇل دالاعا ساپارلاعان جان ءبىر ساتكە بولسىن تاريحپەن تىلدەسكەندەي, وتكەنمەن ۇندەسكەندەي بولادى. اسپان استىنداعى مۋزەي اشىلسا, تابيعاتتا سەرۋەندەۋگە بارعان جۇرت شىلىكتىگە بۇرىلىپ, ساقتاردىڭ تابى قالعان مەكەنگە سوقپاي كەتپەس پە ەدى؟
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان اۋدانى