ونەگەلى ءومىر يەسى

ەلىمىز­دەگى ماڭىزدى ىستەردى شەشۋ وسىن­داي جانداردىڭ قولىنا تيگەن­دە قوعامدا بەرەكە مەن ىنتى­ماق جاراسىمىن تابادى. زەكەن ۋالحان ۇلىنىڭ سىناققا تولى ءومىرى مەن ەڭبەك جولى وسىنى كور­سەتەدى. ول ءومىر سۇرگەن زامان وڭاي بولعان جوق. ۇجىمداستىرۋ ءداۋىرى, اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردىڭ سالماعى وسى ۇرپاقتىڭ موينىنا ءتۇستى.

«جاقسىدان جاقسى تۋار جار­قىل­داعان» دەگەندەي, زەكەن اعانىڭ اتاسى ادىلبەك ءايىم ۇلى, اكەسى ۋالحان دا ءوز زامانىندا اقسۋات وڭىرىندە بولىس بولىپ, ەلگە قامقورلىعىمەن تانىلعان.

الايدا تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعىن «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇران داۋىرلەگەن زۇلمات كەزەڭنىڭ وتى شارپىدى. ۋالحاننىڭ ۇلكەن ۇلى قاباس «اكەڭنىڭ بايلىعىن تاۋىپ بەر» دەگەن وگپۋ جاندايشاپتارىنىڭ قولىنان قازا تاپسا, سەمەيدە وقى­عان ساۋاتتى ەكىنشى ۇلى تالعاتبەك مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن جەرىنەن جالعان جالامەن ۇستالىپ, ون ءبىر جىلعا سوتتالدى. بۇل از بول­عانداي, وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ۋالحان اتا­­مىزدىڭ قىزى ماكەننىڭ كۇيەۋىن اتىپ تاس­تادى.

1926 جىلى ءبىر جاسىندا اكە­دەن ايىرىلعان بالاسىن ەرتىپ, انا­سى ءاليزا اقسۋاتتان ءۇرجار اۋدانىنداعى توركىنىنە كوشەدى. زەكەن اعامىز ء«ومىرىمنىڭ شىن­دىعى» اتتى ەستەلىگىندە كولدەنەڭ اۋى­لىنا كوشىپ بارعاندا اناسى ەكەۋى باس­پانا ىزدەپ, جەتى ءۇي اۋىستىرعانىن, سوڭىندا ناعاشىسى زاۋرەنبەك قولىنا كوشىرىپ العانىن, سەگىز جاسىنان باستاپ «سۆوبودنىي پۋت» ۇجىمشارىندا جەر جىرتىپ, جىلقى باعىپ, اۋىر جۇمىس ىستەگەنىن ايتادى.

الايدا بالا كۇنىنەن تاعدىر­دىڭ ءتۇرلى تەپەرىشىن كورگەن جاس ورەن قيىندىققا مويىماي ءوستى. 1942 جىلى جاسى ون سەگىزگە تولماسا دا ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتاندى. فرۋنزەدەگى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىندە وقىپ, 1943 جىلى حاركوۆ ماڭىندا العاش ۇرىسقا قاتىسادى. وسى جەردە كەسكىلەسكەن قاندى شاي­قاس­تاردىڭ بەل ورتاسىن­دا ءجۇرىپ, بىرنەشە رەت جاراقات الدى. 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىندا  اۋە دە­سانتى بريگاداسى كارەل ماي­دا­­نىندا قايتا جاساقتالىپ, جاۋىنگەر ز.ادىلبەكوۆ بارلاۋ ۆزۆو­­دى­نا, كەيىن بارلاۋ پولكىنە اۋىس­تىرىلدى. رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, ۆەنگريا سياقتى بىرقاتار ەلدى جاۋدان ازات ەتەدى. وسى شايقاستاردىڭ بىرىندە قاتتى جارالانىپ, ەلگە ورالدى. سوعىس جىلدارى ەلدىڭ دە جاعدايى اۋىر ەدى. سوندىقتان جاراقاتى تولىق جازىلماسا دا ەڭبەككە ارالاستى. اۋىلداعى ەگىنشىلەر بريگاداسىندا جۇمىس ىستەدى. ءبىلىم­­دى, كوزى اشىق جاس بىردەن كوز­گە ءتۇستى. ءسويتىپ, ونى سول جىل­دارداعى سەمەي وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى رۋكاۆيشنيكوۆانىڭ ۇسى­نىسىمەن ۇجىمشاردىڭ باس­تاۋىش كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەتىپ تاعايىندادى. ودان كەيىن ءۇرجار اۋداندىق كومسومول كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ال, 1952 جىلى پارتيا مۇشەلىگىنە ءوتىپ, ءۇرجار اۋداندىق پارتيا ۇيى­­مى­نىڭ نۇسقاۋشىسى قىز­مە­تىنە قا­بىلداندى. ەكى جىلدان­ كەيىن ءبولىم مەڭ­گەرۋشىلىگىنە جو­عارىلادى.

حالقىمىز «اۋىل – ات بايلار التىن قازىق» دەپ ايتادى. را­سىندا, اۋىل ءبىزدىڭ كيەلى التىن­ تامىرىمىز. شىن مانىندە, زەكەن ۋالحان ۇلى تۋعان جەرى – قا­زىرگى اباي وبلىسى ءۇرجار اۋدانى­نىڭ­ وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوستى. اسىرەسە قىتايمەن شەكارا­لاس شال­عايداعى ءوڭىردىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىن دامىتۋ­عا بەل­سە­نە ەڭبەك ەتتى. 1962 جىلى ءۇرجار اۋدان­دىق پارتيا كو­مي­تەتى­نىڭ ءبىرىن­شى حاتشىلى­عى­نا­ ن.ە.مو­روزوۆ سايلانىپ, ول ۇيىم­داستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋ­شىسى ز.ۋ.ادىل­بەكوۆكە شارۋا­شى­لىعى ارتتا قالعان كالينين ۇجىمشارىنىڭ جاعدايىن تەك­سەرىپ, انىقتاما جازۋدى تاپسىرا­دى. ونىڭ دايىن­داعان انىق­تاما­سى­نا ءبىرىن­شى حاتشى بۇرىشتاما سوعىپ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا «ۇجىمشاردا جينالىس وتكىزىپ, توراعاعا ادىلبەكوۆ جولداس­تى ۇسىنىڭىز» دەگەن تاپسىرما بەرەدى. وسىلايشا, جوعارى ءبىلىمدى زەكەن اعانىڭ ەڭبەك جولىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇعان دەيىن اتالعان شارۋا­شىلىقتا جەرگىلىكتى حالىق­تان ەشكىم باسشىلىققا تاعايىن­دالماعان. جالپى, 1954 جىلعا دەيىن ءۇرجار اۋدانىندا قازاق­تار­دىڭ سانى 15 پايىزدى عانا قۇراعان. بۇل كورسەتكىش قىتايدان قانداستارىمىز ورالا باستاعان سوڭ وزگەردى.

جالىن اتقان جاس جىگىتتى شارۋا­­­­شىلىعى تۇرالاعان ۇجىم­شار­­داعى قيىن­دىق قورقىتا المادى. ول ۇلكەن لاۋازىم يەلەرى­نىڭ الدىن­دا دا ءادىل جولدان تاي­عان ەمەس. «قارا قىلدى قاق جار­عانداي» شىندىقتى ايتا ءبىلدى. ءبىر جاعىنان, جالاڭ سىناۋشى ەمەس, ۇنەمى تۇيتكىلدى ماسەلەنى بىر­دەن شەشۋدىڭ قيسىندى جولىن ۇسىن­دى. سوندىقتان ونىڭ پىكىرى تىڭ­دالىپ, جوعارى باسشىلىق تاراپىنان ءجيى قولداۋ تاپتى. ونىڭ مىسالى – اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا نىساندار سالۋ ءۇشىن كالينين ۇجىمشار ورتالىعىن نەكراسوۆكادان ء«بىرىنشى ماي» اۋى­لىنا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلەنى سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا تايسالماي ايتا ءبىلدى. ناتي­جەسىندە, اتالعان ماسەلە اۋداندىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارا­لىپ, ۇسىنىس قابىلداندى. ءۇش-ءتورت جىل­دىڭ ىشىندە زەكەننىڭ جەتەك­شىلىگى­مەن جاتاقحانا, تۇر­عىن ۇيلەر, 300 ورىندىق مادەنيەت ءۇيى, ورتا مەكتەپ, مونشا, ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسى, مەحانيكالاندىرىلعان مال قورا سالىندى. كوپ كەشىكپەي شارۋا­شىلىق الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, تابىسى ارتىپ, ميلليونەر اتاندى.

كەڭەستىك كەزەڭدە كەڭشار ديرەكتورىن ورتالىق پارتيا كوميتەتى  ماقۇلداپ, اۋىل شار­ۋا­­شىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇي­رى­عىمەن تاعايىن­دالاتىن. ز.ادىلبەكوۆتىڭ ىسكەر­لىك, ۇيىمداس­­تى­رۋشىلىق قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولعان باسشى­لىق ونى 1968 جىلى 60 مىڭنان استام قوي, 5 مىڭ ءىرى قارا مال, 100 مىڭ گەكتار جەرى بار «باقتى» كەڭ­شارىن (ماقانشى اۋدانىندا ورنا­لاس­قان) باسقارۋعا جىبەرەدى. باقتىدا دا وعان دەيىن ديرەكتورلىققا قازاق ازاما­­تىنان ەشكىم تاعايىندالماعان. اتال­عان كەڭشار رەسپۋبليكا بويىنشا ءىرى شارۋاشىلىق بول­عا­نىنا قاراماستان, شىعىنعا باتقان. ونىڭ ۇستىنە اسكەريلەر «شەكاراداعى ءتارتىپ» دەپ, شەكارا ماڭىنان استىق ورۋعا, ءشوپ شابۋعا رۇقسات بەرمەيدى. كەڭشار ديرەكتورى زەكەن ادىلبەكوۆ العاشقى كۇننەن وسى پروبلەمانى شەشۋگە كىرىستى. سونىڭ ارقاسىندا كوپ جىل بويى قوردالانعان ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپتى. وسىندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى اسىل ازاماتتىڭ جاڭاشىل­دى­عى جارقىراپ كورىندى. ونىڭ ۇسىنىسىمەن كەڭشار ەكىگە ءبولىنىپ, «باقتى» جانە «پوگرا­نيچنىي» كەڭشارلارى قۇ­رىل­دى. ناتيجەسىندە, جاڭا كەڭشاردىڭ ورتالىعى اقشوقى اۋى­لىندا قىرۋار جۇمىس ات­قارىل­دى: الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرىپ, ۇزىندىعى 35 شاقىرىم تاس جول سالىندى. ز.ادىلبەكوۆتىڭ «باقتىداعى» ون جىلدىق ەڭبەگى ەكى رەت «قۇرمەت بەلگىسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن باعالاندى. كەيىن ناۋالىداعى لەنين اتىنداعى ۇجىم­شاردى باسقاردى. ەكى جىل ىشىندە شارۋا­شىلىقتاعى بارلىق جۇمىستى رەتكە كەل­تىرىپ, اۋدان كولەمىندە وزات ۇجىم­­شار­عا اينالدىردى.

حالقىمىزدا «اعاشتان جەمىس كۇت­سەڭ بۇتاعىن سىندىرما, ادام­نان ءۇمىت كۇتسەڭ كوڭىلىن قالدىر­ما» دەگەن دانا ءسوز بار. وسى قا­عي­دانى باسشىلىققا العان زەكەن اعا ءاردايىم جاس بۋىندى تار­بيە­لەۋگە باسا ءمان بەردى. ول جاس مامان­داردىڭ مانساپتىق جوعارىلاۋىنا قولاي­لى جاعداي جاسادى, اۋىل جاستارىنا جوعا­رى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە جولداما بەردى. ديپلوم الىپ كەلگەن ماماندار­دى قىزمەتكە ورنالاس­تىردى. زەكەن ۋالحان ۇلىنىڭ قامقورلىعىن كورگەن جاس­تار كەيىن شارۋاشىلىق باسشىلارى رە­تىن­دە الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ جولىن جالعادى.

قاي جەردە قىزمەت جاساسا دا ەڭبەك­كەر­­لەرگە كوشباسشى تۇلعا بولا بىلگەن مايدانگەر قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقسا دا, ومىرلىك ۇستانىمىنان تايماي قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى اتسالىستى. زەكەن ۋالحان ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن جىلدارى الماتىداعى المالى اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسى جەرگىلىكتى بيلىككە قازىنالى قارتتارىمىزدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەت­كىزىپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولعان تانىمال قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. ول بىرنەشە رەت قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋىمىنا مۇشەلىككە سايلاندى. رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ IV-VI سەزىنە قاتىسىپ, ارداگەرلەردى ۇيىمداستىرۋ كەڭەسىنە مۇشە بولدى. جوعارى دارەجەدەگى زەينەتكەر زەكەن ادىلبەكوۆ مەملەكەت الدىنداعى ەڭبەگى مەن بەلسەندى قوعامدىق قىزمەتى ءۇشىن «دوستىق» وردەنىمەن, جيىرماعا جۋىق مەدالمەن ماراپاتتالدى. ء«ۇرجار اۋدا­نىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. تۇلعانىڭ مۇراتقا جەتۋى دەگەن وسى!

قازاقتا «تەكتى تۋعان جىگىتتىڭ جارى وزىنە لايىق, كەرۋەن باس­تار جىگىتتىڭ نارى وزىنە لايىق» دەگەن ءسوز بار. زەكەن اعامىز اسىل جارى ساحاريامەن 1953 جىلى وتباسىن قۇرىپ, ءبىر جىلدان كەيىن تۇڭعىشى سالتانات ومىرگە كەلدى. 1956 جىلى مامىردا ۇلى داۋرەن دۇنيە ەسىگىن اشتى. بۇگىندە بالالارىنىڭ ءبارى دە ەلگە تانىمال ازاماتتار. ايتالىق, سالتاناتى مەن زيناتى ادام ءومىرىنىڭ اراشاسى دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭ­داسا, ۇلى داۋرەن زەكەن ۇلى – ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ول ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولسا, كەيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. ەلگە ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى. ودان كەيىنگى بالاسى دۋمان قارجى سالاسىندا ابىرويلى قىزمەت ىستەدى. ۇلاعاتتى جانداردىڭ نەمەرەلەرى دە بۇگىندە ءتۇرلى سالادا جەمىستى جۇمىس اتقارىپ ءجۇر.

ءامىرحان راحىمجانوۆ,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور