كوكەيكەستى جوبا – «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالى

جالپى 1970–1990 جىلدارداعى ءباسپا­سوز بەن ءبىلىم ۇدەرىسىنەن حابار­دار زيالى­لار ءۇشىن «قا­زاق­ستان مەكتەبى» جۋرنالى – اسا تا­­نى­مال مەرزىمدى باسىلىم. ونى رەس­­پۋب­ليكاداعى مەكتەپ ۇستازدارى, پەدا­گو­گيكالىق ماماندىقتاردا ساباق بەرەتىن عا­لىم­نان باستاپ, ستۋدەنتكە دەيىن ىنتىعا وقيتىن.

ال ەندى وسى جۋرنال ءاۋ باس­تا الاش ارىستارىنىڭ يدەياسى­مەن تۋىپ, «جاڭا مەكتەپ» اتالعانىن كوپشىلىك بىلە قوي­مايتىن. ويتكەنى باسىلىمنىڭ تاريحىن قازبالاۋعا كەڭەستىك يدەولوگيا, تاپتاۋرىن تانىم-تۇسىنىك مۇمكىندىك بەرمەيتىن. اقيقاتىنا كەلسەك, ەسكى مەرزىم­دى باسىلىمداردى ساناۋلى عالىمدار عانا وقي الدى.

تاريحي «جاڭا مەكتەپ»­ كەيىن زامان تالابىمەن «پو­ليتەح­نيكالىق مەك­تەپ», «اۋىل مۇعالىمى» «حالىق مۇ­عالىمى» اتاۋى­مەن شى­عىپ, 60-جىلدارداعى «جىلى­مىقتان» سوڭ «قازاقستان مەكتەبى» اتاۋىن الدى. ول قاي كەزدە دە سالالىق پەداگوگي­كا­لىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك باعدارىنان اينىمادى. «جاڭا مەكتەپ»  جۋرنالىن جۇيەلى قار­جىلاندىرۋ, شىعارۋ كور­نەكتى قايراتكەرى, الاش ارىسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ءبىلىم ءمينيسترى (حالىق اعار­تۋ كوميسسارى) بولىپ تۇرعاندا جۇزەگە استى. بۇل باسىلىمعا اۆتور رەتىندە اتسا­لىس­قانداردىڭ كوشباسىندا ا.باي­تۇر­سىن ۇلى, ءا.بوكەيحان, ح.دوسمۇ­حامەد­ ۇلى, ە.ومار ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, س.سا­دۋا­قاس ۇلى, ق.كەمەڭگەر­ ۇلى, م.جولدى­باي ۇلى, س.سەي­فۋللين, م.اۋەزوۆ, ت.ب. تۇل­عالار تۇر.

سايراش ابىشقىزى ۇيلەس­تىرگەن عىلىمي توپ ء(ا.سالىق­باي, ق.شاعىر, ج.سارمانوۆ, ق.بەكسايىنوۆ, ك.قيناۋباي, س.حاسەنوۆ) «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنا­لىنىڭ عاسىرلىق تاريحىن ءبىلىم مەن وقىتۋ تەو­رياسىنا, تاربيە تەورياسىنا, مەكتەپتى باسقارۋ مەن ۇيىم­داستىرۋ تەورياسىنا, مامانداردى دايارلاۋ تەوريا­سىنا اسەرى تۇرعىسىنان زەردەلەگەن.

جوبا-ەڭبەكتە وتاندىق ءبىلىم سالاسىنىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىن­داعى اتالعان سالالىق باسىلىمنىڭ ءار كەزەڭدەگى ماقسات-مىندەتى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, اعارتۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى, كوتەرگەن الەۋمەتتىك-مادەني جۇگى, تانىمدىق-اقپاراتتىق قۋاتى, ۇستازدار قاۋىمى مەن اتا-انالار ورتاسىنداعى بەدەلى, بىلىكتىلىك ساباقتاستىعى, الەمدىك تەوريا مەن تاجىريبەنى, وتاندىق ىزدەنىس پەن ساراپتامانى تالداۋ مەن ناسيحاتتاۋداعى ءرولى جان-جاقتى باياندالعان.

«قازاقستان مەكتەبى» جۋرنا­لى­نىڭ 1970–1980 جىلدارداعى كە­زەڭىن ينتەل­لەك­تۋال­دىق ءوسۋ ۋا­قىتى, مەكتەپ پەن قوعامنىڭ, پە­­دا­­­گو­گيكا مەن عىلىمنىڭ اراسىن ىق­پال­­داس­تىرعان شاعى دەۋ­گە نەگىز بار.

80-جىلداردىڭ سوڭى مەن 90-جىل­داردىڭ باسىنداعى «قازاق­ستان مەكتەبى» تاۋەلسىز­دىكتىڭ اتموس­فەراسىن قالىپ­تاس­تىردى, وت­كەن­نىڭ نەبىر «اقتاڭداقتارىن» جارىققا شى­عارىپ, جۇرتشى­لىقتىڭ, اسىرەسە ءبىلىم سالاسى ما­ماندارىنىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتتى. وسى كەزەڭدە باسىلىم رەداك­تورى, قوعام قايراتكەرى سايراش ابىشقىزىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك قابى­لەت-قارىمى ايرىقشا كورىندى. ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا ەلەۋلى باس­تامالار كوتەرىپ, جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. بىلىكتى مۇعالىم, قاي­راتكەر مۇعالىم, سا­نات­كەر مۇعا­لىم, ۇلت مەكتەبى, حالىقشىل مەك­تەپ, زياتكەر مەك­تەپ مارتەبەسى ايقىن­دالا ءتۇستى.

«قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالى قو­عام­دىق-يدەولوگيالىق, عىلىمي-تانىمدىق باعىتتا ارقا­شان «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» بولا ءبىلدى.

تۇساۋكەسەر شاراسىن «قازاق گا­زەتتەرى» سەرىكتەسىگىنىڭ باس ديرەك­تورى, ۇعا اكادەميگى ديحان قام­زابەك ۇلى جۇرگىزىپ وتىردى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار: ەڭبەك اردا­گەرى سايراش ابىشقىزى العاشقى قالامگەرلىك قىزمەتىن «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» (بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىندە باستاعان.

جيىندى ەۇۋ عىلىمي كى­تاپحانا ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىتجان ورازاليەۆ اشىپ, جاڭا ەڭبەكتىڭ وقۋ ۇدەرىسىندەگى ماڭىزىنا توقتالدى. وسىدان سوڭ ءسوز العان جوبا اۆتورى س.ابىشقىزى «جاڭا مەكتەپ» – «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنا­لى­نىڭ ۇلت تاريحىنداعى ورنىنا, سىن ساعاتتاعى ەلشىل باستامالارىنا, بۇگىنگى كۇردەلى احۋا­لى مەن وزەكتى ماسەلەلەرىنە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. «بىزدىڭشە, الاش زيالىلارى يدەيا­سىمەن ومىرگە كەلگەن عاسىرلىق تاريحى بار جۋرنال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى سالالىق باسىلىمى بولۋى كەرەك.  عىلىم اكادەمياسى قايتا جانداندى, باسقا دا ءداستۇرلى دۇنيەلەرىمىزگە ورالىپ جاتىرمىز. «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنىڭ قازىرگى جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. جۋرنالدىڭ باسشىسى مەن ساناۋلى قىز­مەتكەرى جوقتان بار جاساپ وتىر. مەملەكەت كەشىكتىرمەي قول­عا الاتىن ەندىگى جوبا – «قازاق­ستان مەكتەبى» جۋرنالى بول­سا دەيمىن. مۇنى سالا­لىق مي­نيسترلىك, جاڭاشىل پار­لامەنت دەپۋتاتتارى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى ەسكەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى ءباسپاسوز ارداگەرى.

تۇساۋكەسەردە سونداي-اق پەداگوگ-عالىم ءورىس يمان­عوجي­نا, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك قىزمەت باسشىسى­ سىرىم حاسەنوۆ, ى.ال­تىن­سارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اقىن ءبىرجان احمەر, «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ءسانيا بەكتەنعاليەۆا ت.ب. وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى. ۇسىنىس رە­تىندە كىتاپتىڭ مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە كەمى 1 مىڭ تارالىممەن كوبەيتىلىپ, ەل كىتاپحا­نالارىنا تولىق جەتۋى كەرەكتىگى, سونىمەن بىرگە  اتالعان جۋرنالدىڭ عىلىم كوميتەتى تىزىمىنە قايتا ەنگىزىلۋى قاجەتتىگى ايتىلدى.

شاراعا عالىمدار, مۇعا­لىمدەر, ماگيس­ترانت, ستۋدەنت جاستار قاتىستى. تۇساۋكە­سەر اياسىندا جينالعان قاۋىم ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان ارنايى كورمەنى تاماشالادى.

سابىر ءشارىپ,

PhD