قاتال تاعدىر ارقانىڭ ايتۋلى تەاترىن قايراتىنان ايىردى. بەس كۇندىك جالعان ومىردەگى شىلدەنىڭ ءبىر كەشىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى تەاتر جانە كينو اكتەرى قايرات كەمالوۆتىڭ ۇلكەن جۇرەگى ماڭگىلىككە تىنىستادى... ارقا جۇرتىنا, قالىڭ كورەرمەنگە شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىنداعى بۇل تىم سۋىت حابار جۇرەكتى قارىعان ايازدان بەتەر اسەر ەتتى...
ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ومىردەن ءوتىپ, سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالاردا عابيت مۇسىرەپوۆ: «قازاقتا «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن ءسوزىن مۇقاڭا قاراتىپ ايتا المايمىز. ونىڭ ورنى قاي زاماندا بولسىن ۇڭىرەيىپ تۇرادى» دەپتى. شىندىعىندا, قاللەكي, شاكەن, نۇرمۇحان, ءانۋار اعالارىمىزدىڭ ورنىن باسقان, شەبەرلىكتىڭ بيىك دارەجەسىن باعىندىرعان كىم بار؟ راس, رولدەرىن وينادى, بىراق شىڭىنا جەتكەنى نەكەن-ساياق. ال كورەرمەن سول كەيىپكەرلەرىن: اباي, اقان سەرى, شوقان, ۆانيا اعايدى الدىڭعى تولقىن اعالار سومداعان الەمدىك دارەجەدەگى بيىكتەن كورگىسى كەلەدى, اڭسايدى! دارىندار سومداعان كەيىپكەرلەر ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ ەتالونى بولىپ ماڭگىلىككە قالدى...
جالىنداعان جاستىق شاعىمىزدان ءبىرىمىز اعا, ءبىرىمىز ءىنى بولىپ, ساحنادا قاتار كەلە جاتقان, س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ايگىلى اكتەرى, ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى, قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قايرات كەمالوۆ باۋىرىمنىڭ ورنى ويسىراپ قالدى. وكىنىش وزەكتى ورتەگەنىمەن, قولدان كەلەر قايران جوق. وتكەن كۇندەردىڭ ەلەسى, ساحنادا ارىپتەس بولعان شۋاقتى ساتتەردىڭ ساعىنىشى جۇدىرىقتاي جۇرەككە سيار ەمەس.
قايرات سان قىرلى ەدى-اۋ, شىركىن! پوەزيانى ەرەكشە سۇيەتىن. مەن قايراتتى العاش كورگەنىمدە ول 9-سىنىپتا وقيتىن. 1972 جىلى قازىرگى ن.نۇرماقوۆ اتىنداعى مەكتەپ ينتەرناتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى م.ءشارىپوۆا اپاي: «كەڭەس اينالايىن, بىزدە ولەڭدى كەرەمەت وقيتىن بالا بار, تاربيەلەسە, جاقسى ءارتىس شىعاتىن ءتۇرى بار», دەدى ءبىر كۇنى. ءۇزىلىس كەزىندە بارسام, وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سارا بالقاشقىزىنىڭ كابينەتىندە دومبىرامەن ءان سالىپ وتىر ەكەن. تانىسقان سوڭ: ء«اندى جاقسى ايتادى ەكەنسىڭ, ولەڭ وقىپ كورشى» دەدىم. تۇرعاندا بايقادىم, بويشاڭ ەكەن. «تولەگەن ايبەرگەنوۆ «ساعىنىش» دەدى دە, بوزبالانىڭ ادەمى قوڭىر داۋسىمەن, مانەرلەپ وقي جونەلدى. ءۇنىنىڭ اشىقتىعى, سويلەۋ ارتيكۋلياتسياسى, ديكتسياسى بىردەن ۇنادى. ءارى قاراي م.شاحانوۆتىڭ پوەماسىنان باستاپ, ق.مىرزاليەۆ, م.ماقاتاەۆ ولەڭدەرىن جاتقا سوقتى. جادىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ءارى تاڭ قالىپ, ءارى ريزا بولىپ, اكتەرلىك فاكۋلتەتكە پروزانىڭ, سىقاقتىڭ دا ەمتيحاندا كەرەكتىگىن ايتىپ ەسكەرتتىم. سول زاماندا تەاتردا وتەتىن ءتۇرلى مەرەكەلەردىڭ ستسەناريىن جازىپ, رەجيسسەرلىك ەتۋدى تەاتر باسشىلىعى ماعان تاپسىراتىن, سول كونتسەرتتەرگە 3-سىنىپ وقۋشىسى م.ءجۇنىسوۆا (قازىرگى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى) ەكەۋىن قاتىستىرىپ, ۇلكەن ساحناداعى تۇساۋىن كەسكەنىم دە كۇنى كەشەگىدەي ەدى. قايرات وتان, انا تۋرالى ولەڭدەردى وقيتىن. مەكتەپ بىتىرەر كەزدە 1974 جىلى قازاقستانداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىنان پروفەسسور رابيعا قانىباەۆا وبلىستان جاس تالانتتاردى وقۋعا تارتۋعا كەلدى. مەن ينتەرناتقا الىپ بارىپ قايراتتى كورسەتتىم. رابيعا اپاي مەكتەپ بىتىرۋشىلەردەن ۇزىن بويلى قايرات پەن تاعى ەكى جىگىتتى تاڭداپ وقۋعا تۇسۋگە شاقىردى, ۇشەۋىنىڭ ىشىنەن قايرات ءتۇسىپ كەتتى.
قازاق تەاتر ونەرىندەگى ەڭبەك جولىن «اكەمتەاتردا» ونەردىڭ ۇلى تۇلعالارىمەن قاتارلاسا ءجۇرىپ باستاپ, ايتۋلى مەكتەپتەن وتكەن قايرات ساكەن تەاترىنا كەلگەندە حاندار مەن بي-باتىرلاردى, سالدار مەن سەرىلەردى كەيىپتەۋگە ءتۇر-تۇلعاسى دا, داۋسى دا, دارىنى دا جەتىپ تۇرعان جامپوز ەدى. سانالى عۇمىرىندا ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاپ وتكەن ەتنوگراف-جازۋشى, ۇلتىمىزدىڭ كۇمبىرلەگەن كۇيى مەن اۋەلەگەن ءانىن زەرتتەۋگە ارناعان اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەي قازاقتىڭ تالانتتى ءبىرتۋار پەرزەنتىنە اتالاس نەمەرە ءىنى بولىپ كەلەتىن قايراتتىڭ دا تالانتى مەن تالابى تاۋداي بولاتىن. ول ساحنادا ويناۋدىڭ تەورياسىن اسقار توقپانوۆ, رابيعا قانىباەۆا سىندى تەاتر ونەرىنىڭ مەترلەرىنەن وقىسا, كيەلى ساحنا قۇدىرەتىن تانىپ-ءبىلۋ دارىنى ءوزىنىڭ ءون بويىنان تابىلاتىن. سوندىقتان دا ول سومداعان باستى بەينەلەردىڭ ەشقايسىسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, ول كەيىپكەرلەرىن ەشقاشان دا «ترافارەتكە» سالمايتىن, جۇرەككە سالاتىن. ساحنادا كەيىپكەردىڭ تاعدىرىمەن ءومىر ءسۇرىپ, ومىردە ادالدىق پەن ادامدىقتىڭ بيىگىنەن ەش الاسارمايتىن. باتىردى دا, حاندى دا, ءبيدى دە ول الدىمەن كادىمگى ءبارىمىز قاتارلى ادام دەپ قاراستىرىپ, ونىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن اشۋعا بار قارىم-قابىلەتىن جۇمسايتىن, سودان كەيىن عانا تۇلعالىق قاسيەتتەرىن كورسەتۋگە تىرىساتىن. وسىنداي شىنايى كەيىپكەرلەر سومداۋعا ونىڭ ءبىلىم-بىلىگى دە, ىزدەنىسى مەن شەبەرلىگى دە جەتىپ ارتىلاتىن. قايراتتىڭ سان قىرلىلىعى سونداي, ول كەي كەزدەرى حان-سۇلتاندار عانا ەمەس, قاراپايىم ادامداردى, مۇڭلى-شەرلى جانداردى, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن كەمباعال كىسىلەردى دە كەلىستىرىپ كەيىپتەپ بەرەتىن.
قايرات ساحنا ساردارى ەدى. ول اباي, وتەللو, برۋت, ارتىقباي, باقتىعۇل, اقان سەرى, بايدىبەك بي, نيكيتا سىندى وتاندىق جانە الەمدىك دراماتۋرگياداعى بەلدى كەيىپكەرلەردى سومداپ, تاڭعاجايىپ شەبەرلىكتىڭ وزىڭدىك ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى.
ساحنادا شەكسپيردىڭ ماكبەتىن, م.اۋەزوۆتىڭ «دوس – بەدەل دوسىنداعى» دۋانباسىن سومداۋدى ارمانداي ءجۇرىپ, كەيبىر كورىنىستەرىندەگى سوزدەرىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن. اسىرەسە كەزدەسكەن سايىن: «شىركىن, ءسىز سانچو پانچونى مەن دون كيحوتتى ويناي الماي-اق كەتەتىن بولدىق-اۋ!» دەپ وكىنىشىن ءبىلدىرىپ قوياتىن. ەسەسىنە استانالىق كورنەكتى رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى ب.ۇزاقوۆتى شاقىرتىپ, بەلورۋس دراماتۋرگى دۋداراەۆتىڭ «كەش» پەساسىن ساحنالاعاندا, ول نيكيتا مەن مۋلتيك رولدەرىن وينادىق. ىزدەنىستىڭ نەشە ءبىر سالاسىنىڭ وي-شۇڭقىرىن قازبالاپ, اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ تىڭ تۇستارىن تەكشەلەپ جيناپ ءوزىمىزدىڭ بويىمىزعا شاق-شاقتاپ, تاپ-تاماشا كەيىپكەرلەر شىعاردىق. قايراتتىڭ دا, مەنىڭ دە كوپتەن بەرگى ءشولىمىزدى قاندىرىپ, مەرەيىمىزدى وسىرگەن وبرازدار گالەرەياسى بولىپ قالدى. كورەرمەندەر جىلى قابىلدادى. اسىرەسە قايراتتىڭ نيكيتاسى «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» ءجۇرىپ ءوتىپ, جالعان بەدەل جيعان ادام بەينەسىن كەرەمەت سومداپ, تۇسىنگەن ادامعا ۇلكەن وي تاستادى.
45 جىلدىق شىعارماشىلىق وتىلىندە, ساحنادا 100-دەن ارتىق كەيىپكەردى سومداپ, ءار ءتۇرلى جانرداعى الەمدىك, ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ درامالىق, تراگەديالىق, كومەديالىق وبرازدارىن ءوز دارەجەسىنە جەتكىزە بىلگەن ءبىلىمدى دە, دارىندى اكتەر قاتارىنان كورىندى. ايگىلى سىنشى اشىربەك سىعاي قايراتتىڭ ش.مۇرتازانىڭ «دومالاق انا» دراماسىنداعى بايدىبەك ءبيدى ويناعانىن كورىپ: «قوبىلاندى, اقان سەرى, اباي, وتەللو, گورودنيچيدى وينايتىن كەمەلىنە كەلگەن تۇلعالى اكتەرلەر, قازاق تەاترىنا ساحنانىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن ءوزى دە, ءسوزى دە, ىشكى جان دۇنيەسى, قۋاتى كەرنەگەن اكتەرلەر جەتىسپەيدى. قاراعاندىلىقتاردىڭ باقىتى ق.كەمالوۆ, ر.بايماعانبەتوۆ سياقتى اكتەرلەردىڭ بولۋى, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءا.ورازبەكوۆتىڭ الەم دراماتۋرگياسىنىڭ كۇردەلى دۇنيەلەرىن قويۋىنا بولادى», دەپ تەاترعا ۇلكەن باعا بەرگەن بولاتىن. تەگىندە, ق.كەمالوۆ تەك قاراعاندى تەاترىنىڭ ەمەس, ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ ماقتانىشى ەدى. ول باستى ءرول, ەپيزودتىق ءرول دەپ, بولە-جارا قارامايتىن. كىشكەنتاي ءرولدىڭ ءوزىڭ جارقىراتا سومداپ, كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن جان.
ءبىزدىڭ قايراتتىڭ 60 جاسقا يەك ارتقان شاعىندا, كينوەكرانداعى جۇلدىزدى ءساتى تۋدى. ونىڭ كينوداعى العاشقى ءرولىنىڭ ءوزى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان كەرەيدەي كەمەڭگەر تۇلعانى سومداۋ بولدى. رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ «قازاق حاندىعى. الماس قىلىش» كينوەپوپەياسىنداعى كەرەي حان وبرازى, سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ۇيىندەگى» – پاحراددين بي بەينەلەرى حالىقارالىق كونكۋرستاردا «ۇزدىك ەر ادام ءرولى» جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. ال 2017 جىلى قايرات كەمالوۆ كينەماتوگرافيا سالاسىنداعى «تۇلپار-2017» ۇلتتىق سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى.
قايراتتىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشىندە وسالى جوق. ءبىر عانا كورىنىستەگى ەپيزودتىق ءرولى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپانىنداعى» (ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان ق.ىسقاقوۆ, رەجيسسەر حالىق ءارتىسى م.بايسەركەنوۆ) ارتىقباي باتىردىڭ وبرازىن كەرەمەت بەينەلەپ بەردى. ايقاستا ءجۇرىپ ج ۇلىنىن زاقىمداپ وتىرىپ قالعان ارتىقباي باتىر ەسەنەي كەلگەندە (رامازان بايماعانبەتوۆ) اڭگىمەلەسە وتىرىپ, كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن قىزى ۇلپانعا ەسەنەيدىڭ كوزى تۇسكەن ءساتىن بايقاپ قالعان كەزدە, ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستى كوز جانارى ارقىلى بەرەدى. ەل بيلەگەن ەسەنەي ءبيدىڭ اركىمگە كوزى تۇسە بەرمەيتىنىن بىلەتىن ارتىقباي قىزىنىڭ بولاشاقتا ەسەنەيگە جاقسى جار بولا الاتىنىن بولجاپ, ۇلپاندى ەسەنەيگە ۇزاتادى. وسى ەپيزودتاعى قايرات – ارتىقبايدىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى تولعانىسى, جىميعان جىلى جانارى كورەرمەندى ەرىكسىز اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ بۇعالىعىمەن ماتاپ تاستايدى. ناعىز شەبەرلىك دراماتۋرگتىڭ جازعان سوزدەرىن ايتىپ شىعۋ ەمەس, كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستى, ويلاعان ويىن جەتكىزۋ. قينالعان ساتتەرىندەگى كەيىپكەرلەردىڭ جانايقايىن جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, اقىلمەن تۇيىندەۋ كەزىندەگى قينالىسىن قايرات ءسال كىدىرىسپەن اسەرلى جەتكىزە بىلەتىن.
ايرىقشا تالانت يەسى بولا تۇرا ومىردە وتە قاراپايىم. ۇلكەندى سىيلاي بىلەتىن, جاستارعا اعالىق اقىلىن ايتاتىن سانالى ازامات بولاتىن. مەنىمەن ەرەكشە قالجىڭداسىپ, ەركەلەيتىن. سىرىمىز دا, مۇڭىمىز دا, ءازىلىمىز دە جاراساتىن. شىركىن! ەركەلەيتىن ەكى ارىپتەس, باۋىر دوستارىم بار ەدى, ەكەۋى دە ومىردەن وزىپ كەتتى. ءبىرى – رامازان, ەكىنشىسى قايراتجان بولاتىن. تەاتردا ءىزباسار اكتەرلار كوپ. وزىڭدەي باتىر تۇلعالى, ءوزى ءانشى, ءسوزى كوركەم, داۋىسى توسكە ۇرعان بالعاداي ساڭقىلداعان, كوز جانارى وت بوپ جانعان, ىشكى جان دۇنيەسى تەبىرەنىسكە تولعان, تالانتى مەن ءبىلىمى ۇشتاسقان اكتەر كەلە قويار ما ەكەن؟
كەيىپكەردىڭ كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىپ, اقىل-ويىمەن سارالاپ سونان سوڭ ءسوز ارقىلى كورەرمەنگە جەتكىزەتىن ويلى اكتەر ەدى قايرات. ءبىر قۋانارلىعى, سوڭىندا شاكىرتتەرى, ءىزباسارلارى بار. ومىرشەڭ ونەردى ورگە سۇيرەيتىن تالانتتى, ءبىلىمدى, ەڭبەكقور جاستار از ەمەس. قايرات جاستاردىڭ ساحناداعى ونەرىن باقىلاپ جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ, باعالاپ جۇرەتىن. كەيبىر وسال تۇستارىن كورىپ قالعاندا: «اتتەگەن-اي, تەك رەجيسسەردىڭ شەشىمىمەن كەتىپ, وزىندىك ىشكى جان دۇنيەسىن كەيىپكەرىنە سالا الماعان ەكەن. سىرتقى ءىس-ارەكەتى بار, ءىشى بوس. نە ماتەريالدى از وقىعان, بولماسا تۇسىنىگى بار دا شەبەرلىگى شىڭدالماعان», دەپ وكىنىشىن ايتىپ وتىراتىن.
جاستار جاعى قايراتقا ءۇيىرىلىپ تۇراتىن. ىسساپارعا شىققاندا اسىرەسە پويىزدا, اۆتوبۋستا كەتىپ بارا جاتقاندا اڭگىمەسىن تىڭداۋعا وتە قۇشتار. ءۇزىلىس كەزىندە گريم بولمەسىندە, نە تەاتر اسحاناسىندا شاي ءىشىپ وتىرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. قايرات ناعىز قازاقتىڭ شەجىرەشىل اقساقالدارىنداي كەرەمەت اڭگىمەشىل ەدى عوي. تاريحتان بولسىن, كونە بي شەشەندەردىڭ ومىرىنەن بولسىن, ۇلى اكتەرلەر جايلى, تىپتەن الىس اۋىلداعى قوجاناسىر ازاماتتار تۋرالى اڭگىمەلەردى كوپ بىلەتىن. قۇرداس, زامانداستارىنىڭ اسەرلى قىلىقتارىن «تۇزدىقتاپ جەتكىزۋگە» شەبەر ەدى. ءوزى جاستاردى ەرەكشە ەركەلەتسە, جاستار دا ونى كورگەنشە, كەزدەسكەنشە اسىق بولاتىن. جاستاردىڭ كۋميرى ەدى. قۋانىشتى ءبىر ساتتەردە «شىرماۋىق» پەن «قوس كۇرەڭدى» اۋەلەتە سالىپ, قينالعان كەزدە قالىڭ ويمەن تەرەڭنەن بويلاي, بارلاي وتىرىپ, زور داۋسىن كۇركىرەتىپ, سوزا ءتۇسۋشى ەدى. ول سوندا ىشكى جان سەزىمىن بىزگە «شىرماۋىق» ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعانداي كورىنەتىن. ال سوڭعى كەزدەرى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ:
«ولە بەرسىنكۇنشىلدەر كۇيىگىڭدە,
ءوز عاسىرىم..ءوزىمنىڭ يىنىمدە.
اق جاڭبىرلار توزدىرعان تاۋ سەكىلدى,
مەن ولەمىن ءوزىمنىڭ بيىگىمدە», – دەگەن ولەڭ جولدارىن سانقىلداپ تۇرىپ, قايسارلىقپەن وقىعانىنا تالاي مارتە كۋا بولدىق. ءيا, ول ءومىردىڭ, ونەر مەن ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ اسقار شىڭىندا قالدى. ءبىز ونى ءالى ساعىنامىز!
كەڭەس جۇمابەكوۆ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى