اسقاق الاتاۋدىڭ ساف اۋاسى بيىككە كوتەرىلگەن سايىن جان سارايىڭدى اشادى. جاسىل كىلەمدەي جايقالعان بايتاقتىڭ كوز جاۋىن الاتىن پەيزاج جانىڭا عاجاپ كۇي سىيلايتىنى انىق.
ال تاۋ ىشىندە جەلە جورتقان ءتورت ت ۇلىك تورەسى جىلقى – ۇلى دالانىڭ ءسانى. تاۋداعى ءاربىر كورىنىسكە كوز سۋارىپ تۇرىپ, مەركىنى جەردىڭ كوركى دەمەسكە امالىڭ قالماس. ويتكەنى مۇنداعى تابيعات كەرەمەتى تامساندىرماي قويمايدى.
مەركىنىڭ كەرەمەتى – اۋدەم جەردەگى بيىك جارتاستار مەن وركەش-وركەش جوتالار عانا ەمەس. بەيمالىم تىلدە ءان سالىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيتىن سىڭعىرلاعان بۇلاقتار دا جانعا راقات سىيلايتىنى داۋسىز. ال مۇنداعى بالعىن اۋا ءون بويىڭدى بالقىتادى. قۇمارلانا جۇتقان سايىن قۇددى ءبىر مەيىرىڭ قانعانداي كۇي كەشەسىڭ.
مۇندا العاش رەت ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق مارتەبەسىنە يە «مەركى» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ قۇرىلۋى – زاڭدىلىق. ويتكەنى مەركى تورىندە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار جورتىپ ءجۇر. تاۋ ىشىندەگى تاماشا تۋرالى تالاي ەستىگەنبىز. جەرگىلىكتى جۇرت تا مۇنداعى قار بارىسى تۋرالى تامسانا ايتاتىن.
شامامەن بەس-التى جىل بۇرىن بولسا كەرەك, «مەركى ورماندار جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىرعىز الاتاۋىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار «مەركى» قاۋمالىنىڭ كىرەبەرىسىنە ورناتىلعان فوتوتۇزاققا العاش رەت قار بارىسى ءتۇسىپ قالعانىن قۋانا حابارلاعان ەدى. وسى حابار تالاي ادامدى سەلت ەتكىزگەنى ەسىمىزدە. شىنتۋايتىندا, بۇل سايكەستىك ەمەس, ودان كەيىن دە ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن جانۋار فوتوتۇزاققا الدەنەشە مارتە ىلىنگەن بولاتىن. وسى دەرەكتەرگە زەر سالىپ وتىرىپ-اق مەرەيلى مەركى جەرىنە ءتاڭىر تارتۋ ەتكەن بايلىق از ەمەس ەكەنىن پايىمداۋعا بولاتىنداي. تەك تابيعي بايلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ كەرەك.
بۇدان بولەك, 2020 جىلدىڭ وزىندە 23 باس ارقار فوتوتۇزاققا ىلىنگەن ەدى. ال كەيىنگى بەس جىل بەدەرىندە تاۋ ىشىندە جورتقان اڭ قاراسى ەداۋىر ارتقانىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق شىعار. جالپى, وڭىردە قار بارىسىنىڭ پايدا بولۋى – ورمان قورى جەرلەرىنىڭ ويداعىداي ساقتالعانىنىڭ كورىنىسى.
راسىندا, بايتاق دالانىڭ بايلىعىن ساقتاۋ, قورعاۋ – بارشامىزدىڭ ادامي پارىزىمىز. سودان دا بولسا كەرەك, ماماندار الدەنەشە جىل بۇرىن مەركى وڭىرىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماق قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ماسەلە دە كوتەردى. مۇنداي پارك قۇرىلسا, اتالعان اۋماقتا اڭشىلىقپەن اينالىسۋعا, جەكە شارۋاشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالىناتىنى بەلگىلى عوي. وعان قاتىستى بۇۇ-نىڭ ارنايى باعدارلاماسى دا بار. سول ارقىلى تابيعات تاماشاسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋارى انىق. ايتپەسە, جىلدار بويى زاڭسىز اڭ اۋلاۋعا بەت بۇرعاندارعا قاتىستى حاتتامالار تولتىرىلىپ كەلگەن ەدى. ەندى, مىنە, سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولعان سەكىلدى.
جالپى, مەركى جەرى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. تاۋ ىشىندەگى جىلانداي يرەلەڭدەگەن جولدى جارىپ وتكەن سايىن تاريحتان تامىر تارتقان تاماشا جەرلەر جولاي ۇشىراسا بەرەدى. مۇنداعى تاريحي جەرلەردىڭ دە وزىنە ءتان ءتۇرلى اتاۋى بار...
ەل بۇركىتساي اتاپ كەتكەن جەردە دە تىرشىلىك قىزىپ تۇر. ال بۇركىتۇيانىڭ وزىنە ءتان تاريحى تاعى بار. ەل اۋزىنداعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, تاۋ ىشىندەگى جارتاستار قانات قاققان قىران قۇستاردىڭ ايالدايتىن سۇيىكتى مەكەنىنە اينالىپ ۇلگەرگەن كورىنەدى. ولار وسى بيىك جارتاستارعا ۇيا سالعان سوڭ, جەرگىلىكتى جۇرت وسى ماڭدى بۇركىتۇيا اتاپ كەتكەن. وسىنداعى شاتقالدارعا مەركىلىكتەر «لەدنيك» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان. باۋىرىن جىل ون ەكى اي سىرەسكەن اق كىرەۋكە باسىپ جاتاتىن ولكەنى «ماڭگى مۇزدىقتار مەكەنى» دەپ ايتاتىندار دا جەتكىلىكتى.
ۇزاق جىلدار بويى ايتىلعان ماسەلە وڭىنان شەشىلىپ, وڭىردە «مەركى» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى قۇرىلدى. وسىلايشا, مەركىلىكتەردىڭ جىلدار بويى تىلگە تيەك ەتكەن وزەكتى ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماق مارتەبەسىنە يە پارك اۋماعىندا اتقارىلاتىن جۇمىس اۋقىمى از ەمەس. ويتكەنى بۇل جوبا بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. سوندىقتان دا جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر. راسىندا دا, كوركىمەن كوزدى ارباعان مەركى جەرىندە ايرىقشا قورعاۋعا الاتىن جەرلەر جەتىپ-ارتىلادى. ەندى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى مۇنداعى باي تابيعي مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا باسىمدىق بەرمەك. تابيعي پاركتىڭ جالپى اۋماعى 86632 گەكتاردى قۇرايدى. ۇلان-عايىر جەردى الىپ جاتقان اۋماقتا ەرەكشە وسىمدىكتەر مەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردى قورعاۋ جۇمىسى قارقىن الاتىن كۇن الىس ەمەس. وسىلايشا, وبلىس جانە اۋدان بيلىگى مەركى تاۋىنداعى تابيعي بايلىقتى ايرىقشا قورعاۋعا الۋعا نيەتتى.
شىنتۋايتىندا, مەركى دەسە, قاراقىستاق ۇستىرتىندەگى كوككول تۋرالى ءسوز قوزعاماۋ مۇمكىن ەمەس. ەل اراسىندا اۋليەكول اتانىپ كەتكەن تابيعات تاماشاسى تۋرالى كوپتەگەن ماقالا جازىلسا دا, مۇنداعى كەرەمەتتى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس شىعار.
قالاي دەسەك تە, قاسيەتتى جەردىڭ قويناۋعا بۇككەن قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلعان جوق. سودان دا بولسا كەرەك, كوككولگە اڭسارى اۋعانداردىڭ قاراسى ازايار ەمەس. جامبىل جەرىنە اياق باسقان ازاماتتاردىڭ دەنى ءدال وسى اۋليەكولدى كورگىسى, مۇنداعى اتموسفەرانى ءبىر كىسىدەي سەزىنگىسى كەلەدى. كوككولدىڭ قۇپياسى تۋرالى جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ پايىمىن تىڭداۋعا قۇشتار جاندار دا جەتكىلىكتى.
مەركىلىكتەردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا بەيمالىم ءبىر ماق ۇلىقتىڭ مەكەندەيتىنى تۋرالى ءاپسانا تاراپ ۇلگەرگەن. ءتىپتى ۇستىنەن ۇشقان قۇس تا, جاعاسىنا جاقىنداعان اڭ دا, سۋ ىشۋگە بارعان مالدىڭ دا عايىپتان جوعالىپ كەتەتىنى تۋرالى اڭىز بار. مۇنداي مالىمەتتەر كىمدى دە بولسا قىزىقتىراتىنى انىق.
ءبىر قىزىعى, مۇندا اۋليەكولمەن قاتار تامىرلىكول, سارىكول, بۇزىلعانكول, استاۋكول دەگەن تاعى دا ءتورت كول جاتىر. ولاردىڭ دا سۋى بىرقالىپتى, دەڭگەيى وزگەرمەيدى. بۇل كولدەر تۋرالى ەل ىشىندە ايتىلاتىن مىڭ ءتۇرلى اڭگىمە بار دەمەسەك, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلگەن دەپ تولىق ايتا المايتىنىمىز تاعى بار.
قالاي الىپ قاراساق تا, مەركى اۋماعىنداعى تاۋدىڭ وزىنە ءتان ارتىقشىلىعى بار ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. مۇندا ەكولوگيالىق ءھام ەكسترەمالدى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىنعى دەرەككە سەنسەك, دەمالىس كۇندەرى ءۇش مىڭعا جۋىق دەمالۋشى كەلىپ ءجۇرىپتى. وسىعان قاراپ-اق تاۋ ىشىندەگى تابيعي بايلىقتى تاماشالاۋشىلاردىڭ سانى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتپاسا, كەمىمەيتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سەبەبى مەركىدەگى تابيعي بايلىق جان بالاسىن قىزىقتىرماي قويمايدى.
ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مەركى جەرىندە رەسپۋبليكالىق الپينيستەر فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلىپ, ەلدىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن قاتىسۋشىلار بيىكتىگى 3 مىڭ مەتردەن اساتىن 4 شىڭعا تابان تىرەپ, ولارعا جاڭا اتاۋ بەرگەنى تۋرالى باق-تا جاريالانعان ەدى. وسى جۇمىستارعا قاراپ-اق مەرەيى تاسىعان مەركى جەرىندە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ العىشارتى جاسالعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس. ەندى تەك الەۋەتتى ينۆەستورلار ات باسىن بۇرسا, كوركىمەن كوز سۋارعان مەركى جەرىندە ءتۇرلى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا مول مۇمكىندىك تۋاتىنى انىق.
فەستيۆال الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى دەگەن اقپارات تاراعان ەدى. ويتكەنى مۇندا ءالى دە باعىندىرۋعا ءتيىس شىڭدار از ەمەس. ولاردىڭ بيىكتىگى 4 مىڭ مەتردەن اساتىن كورىنەدى. تۇسىنە بىلگەنگە, بۇل دا – تابيعاتتىڭ تاۋسىلماس تاماشا بايلىعى.
سونىمەن, جاڭادان اشىلعان «مەركى» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى اۋماعىندا قانداي بايلىق بار؟ جالپى, بۇل ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتا الداعى ۋاقىتتا قانداي شارۋالار قولعا الىنباق؟ رەسمي دەرەككە سەنسەك, ۇلعان-عايىر اۋماقتا ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن كورىنەدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى قورعاۋعا نازار اۋدارادى.
«پاركتىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگى اۋماقتىڭ ەرەكشە بايلىققا يە ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل ايماقتى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن قار بارىسى, ارقار, ءۇندى جايراسى, قىزىل قاسقىر, تۇركىستان سىلەۋسىنى سەكىلدى اڭدار مەكەندەيدى. كەيىنگى ساناق ناتيجەلەرى بويىنشا پارك اۋماعىندا 8 قار بارىسى, 120 ارقار, 20 ءۇندى جايراسى مەن 22 سىلەۋسىن تىركەلگەن.
«مەركى» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى – تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن جۇيەلەۋمەن قاتار, عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە, ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىقتى ارتتىرۋعا, تۇرعىندار مەن قوناقتار ءۇشىن ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن تاۋعا شىعۋ, جاياۋ جانە اتپەن سەرۋەندەۋ, قۇستاردى باقىلاۋ سياقتى ەكوتۋريستىك باعىتتار قاراستىرىلىپ جاتىر.
تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, پارك اۋماعىندا تۋريستىك سوقپاقتار, تانىمدىق باعىتتار مەن دەمالىس ايماقتارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرىلىپ, «تابيعاتتى قورعاۋ تالاپتارى قاتاڭ ساقتالاتىن بولادى», دەلىنگەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتتا.
ءيا, مۇنارتقان مەركىنىڭ شاتقالدارى – قاسيەت دارىپ, قۇت قونعان ولكەنىڭ ماقتانىشى. مۇنداعى تابيعات تاماشاسىنان الىستاعان سايىن تاۋ شىڭدارىنا تاعى كوتەرىلگىڭ, تابيعي بايلىقتى كوزبەن تاماشالاي بەرگىڭ كەلەدى. ويتكەنى تاۋ باۋرايىنداعى ءتىرى پەيزاج ادام جانىن باۋراپ الادى. مۇنداعى قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلار – ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلىمىزدىڭ تاۋسىلماس بايلىعى. سول تابيعي بايلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدىڭ قاي كەزدە دە ماڭىزى زور.
جامبىل وبلىسى,
مەركى اۋدانى