جول قاۋىپسىزدىگى جاقساردى ما؟

بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى ءجيى كوڭىل اۋدارىپ, جول قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدە زاماناۋي تاسىلدەرگە جۇگىنۋ كەرەك ەكەنىن, اتاپ ايتقاندا, ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردىڭ كومەگىنە يەك ارتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى. بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى حالىققا جولداۋىندا «اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جاي-كۇيى – وزەكتى ماسەلە. مۇندا ساننان گورى ساپا ماڭىزدىراق. سول ءۇشىن يننوۆا­تسيالىق زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەردى كەڭىنەن قولدانعان ابزال. بۇل جۇمىسقا قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسقان ءجون. وندا بارلىق جولدى, سونىڭ ىشىندە, قالا اۋماعىنداعى جولداردى سالۋ­عا جانە جوندەۋگە قاتىستى اقپارات بولۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ەلىمىزدە جول ينفرا­قۇرىلىمىن جاقسارتىپ, اپات­تاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بىرقاتار ىلكىمدى جۇمىس قولعا الىندى. كۇنى كەشە ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى جول قوزعالىسى قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەتىن TOR اتتى (قازاقشا ماعىناسى – «جەلى») بىرىڭعاي تسيفرلىق پلات­فور­ما ازىرلەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىل­گەنى تۋرالى حابار تاراتتى. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جۇيە جولدا بولىپ جات­قان بارلىق وقيعانى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جيناقتاپ, رەتتەپ كورسەتىپ وتىرادى.

پلاتفورما ىشكى ىستەر ورگان­دارى قىزمەتكەرلەرىنە ارنال­عان بىرىڭعاي «تسيفرلىق تەرەزە» رەتىندە جۇمىس ىستەپ, جول جاعدا­يىن ۇلتتىق دەڭگەيدە باس­قارۋعا, تالداۋعا جانە ۇيلەس­تىرۋگە مۇم­كىندىك بەرمەك. بۇل جوبا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق باقىلاۋ كامەرالارىن جانە تانۋ جۇيەلەرىن ءبىرتۇتاس تسيفرلىق ەكوجۇيەگە بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق «قاۋىپ­سىز قالا» پلاتفورماسىن قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىن­داۋعا باعىتتالعان العاشقى قادام.

«TOR پلاتفورماسى دەرەكتەر­دى ءتورت نەگىزگى كوزدەن جيناقتاي­دى: قالا­لار مەن تاس جولدار­داعى ستا­تسيو­نارلىق كەشەندەردەن, پاترۋل­دىك پوليتسيانىڭ ءموبيل­دى بەكەتتەرىنەن, درونداردان جانە وزگە دە قوسىلعان جۇيەلەردەن. جۇيە وڭىرلەر, وقيعا تۇرلەرى جانە ۋاقىت كەسىندىسى بويىنشا تالداۋ جاساپ, اپات ءجيى بولاتىن نۇكتەلەردى انىقتاۋعا, قاۋىپتى جۇرگىزۋشىلەردى تىركەۋگە, سونداي-اق ءۇزىلىسسىز سەگىز ساعاتتان ارتىق كولىك جۇرگىزىپ وتىرعان ادامداردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەلىنگەن حابارلامادا.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سەرگەي ۆارگونىڭ ايتۋىنشا, TOR – بۇكىل ەل اۋقىمىندا جول قاۋىپسىزدىگىن باسقارۋعا ارنالعان زاماناۋي قۇرال. «جۇيە تەك زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جەدەل تىركەپ قانا قويماي, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى الدىن الا بولجاپ, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الىپ, ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى ول.

TOR پلاتفورماسىن ازىرلەگەن Sergek كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەۆگەني كيم بۇل جۇيە ءارتۇرلى دەرەككوزدەردەن اقپارات جيناپ, جول جاعدايىنىڭ تولىق كارتيناسىن قالىپتاستىرا الاتىن امبەباپ تسيفرلىق ورتا ەكەنىن ايتادى. ء«بىز «سەرگەك» جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە پايدالانۋ بويىنشا جىلدار بويى جينا­عان تاجىريبەمىزگە سۇيەندىك. سون­دىقتان پلاتفورمانىڭ نوبا­يى باستاپقىدا ەلىمىزدىڭ ەرەكشە­لىكتەرىن ەسكەرىپ جاسالدى جانە ءبىزدىڭ جاعدايعا وڭاي بەيىمدەلەدى. بۇل جول قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى بارلىق تاراپقا ارنالعان بىرىڭعاي جۇمىس ستاندارتىن قالىپتاستىرادى», دەدى ول.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا پلاتفورمانىڭ باستى ەرەك­شەلىگى – دەرەكتەردى بىرىك­تىرۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتى, وقيعالاردى ورتا­لىقتاندىرىلعان ۆيزۋاليزاتسيالاۋ مۇمكىندىگى جانە ءبىر قالادان بۇكىل رەسپۋبليكا دەڭ­گەيىنە دەيىن كەڭەيتۋ الەۋەتى بار. جۇيە Big Data جانە BI-تالداۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا دايىن.

جول قاۋىپسىزدىگىن جاقسار­تۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنولوگيالار­دى قولدانۋ تۋرالى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس كولىك مينيستر­لىگى تاراپىنان دا بىرقاتار ناتيجەلى جۇمىس اتقارى­لىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, جول ينفرا­قۇرىلىمىن دياگنوستيكالاۋعا باعىتتالعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە جەتىستىكتەر بار.

مينيسترلىك ءباسپاسوز قىزمەتى­نىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى تاڭدا جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتا­لىعى (جاۇسو) جانىندا جاڭا بۋىنداعى 16 جىلجىما­لى جول زەرتحاناسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل ينجەنەرلىك كەشەن­دەردىڭ قۇرامىندا داتچيكتەر مەن GPS-ناۆيگاتسياسى, گەومەتريالىق پارامەترلەردى ولشەۋ جۇيەلەرى, بويلىق (IRI) جانە كولدەنەڭ تەگىستىك ولشەگىشتەر, بەينەكامەرالار, «دينا-3» جانە «دينا-4» قوندىر­عىلارى, جابىن تەگىستىگىن باقى­لاۋعا ارنالعان پكرس-2ۋ تىركە­مەسى بار. بۇل قۇرىلعىنىڭ ءبارى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ كە­شەن­دى دياگنوستيكاسىن جۇرگىزەدى.

بۇعان قوسا, جىل باسىنان بەرى قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (قازجولعزي) جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى جىلجىمالى زەرتحانانى ىسكە قوستى. سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل زەرتحانالار جول تاڭبا سىزىق­تارى مەن جول بەلگىلەرىنىڭ, جول بويىنداعى جارىق شامدارىنىڭ جاعدايىن تەكسەرۋگە, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن ءىلىنىسۋ كوەففيتسيەنتىن جانە بويلىق ەڭىس دەڭگەيىن ولشەۋگە, جول-كولىك وقيعاسى ءجيى بولاتىن ۋچاسكەلەردى انىقتاپ, ولاردى الدىن الۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى شارالاردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.

جول قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتىپ, اپاتتاردىڭ الدىن الۋدا كوپ كىلتيپان جولدىڭ ساپاسىنا دا قاتىستى ەكەنى ءمالىم. وسىعان وراي ەلىمىزدە جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىنا تەحنيكالىق جانە اۆتورلىق قاداعالاۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلىپ جاتىر.

كولىك مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇدان بىلاي اۆتوجول­داردىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋىن قاداعالايتىن ۇيىمدار جول قۇرىلىسى سالاسىنداعى كاسىبي مامانداردى شتاتقا الۋعا مىندەتتى. بۇعان دەيىن اككرەديتاتسيا الۋ كەزىن­دە بۇل تالاپ مىندەتتى ەمەس ەدى. جاڭا وزگەرىس باقىلاۋ ساپاسىن ارت­تىرۋعا جانە جول جوندەۋ جۇمىس­تارىنىڭ قولدانىستاعى نورماتيۆتەر مەن ستاندارتتارعا ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

«قاداعالاۋشى مامانداردىڭ قۇ­قىقتىق جاۋاپكەرشىلىگى دە كۇشەي­­تىلدى. «سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 1-بابىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋ­لەرگە سايكەس, تەحنيكالىق جانە اۆتورلىق قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن تۇلعالار مەملەكەتتىك فۋنكتسيا­لار­دى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتى ادام­دار­عا تەڭەستىرىلدى. بۇل ولاردىڭ قىز­مەتىن تيىسىنشە ورىنداماعان جاع­دايدا قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلاتىنىن بىل­دىرەدى. قابىلدانعان شارا­لار ەلىمىزدىڭ اۆتوجول ينفراقۇرى­لىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى كەزەڭ بولماق» دەلىنگەن حابارلامادا.

كەزەكتى وقۋ جىلى جاقىنداعان سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارى جول قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان باسقا دا شارالاردى قولعا الىپ جاتىر. مەكتەپتەر مەن ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق باستالعاندا جول ۇستىندەگى تارتىپكە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنى ايدان انىق. وسى ورايدا الماتى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتى مەن اكىمدىك بىرلەسىپ اتقارىپ جاتقان جۇمىستاردان ءبىر مىسال. دەپارتامەنت قۇرامىن­داعى اكىمشىلىك پوليتسيا باسقار­ماسىنىڭ باستىعى اسحات قۇلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قوزعالىس قارقىنى جوعارى اۋماقتارعا جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماڭىنداعى كوشەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى.

«جاڭا وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن كوشە-جول جەلىسى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلۋى ءۇشىن جان-جاقتى شارالار قولعا الىندى. قازىرگى ۋاقىتتا تروتۋارلار اباتتاندىرىلىپ, جول بەلگىلەرى جاڭارتىلىپ, جول تاڭ­بالارى سىزىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى الماتى قالاسى بويىنشا 200 مىڭ شارشى مەتردەن استام جول تاڭباسى سىزىلىپ, 2 مىڭنان استام جاڭا جول بەلگىسى ورناتىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جۇيەلى تۇردە جالعاسىن تابادى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار ءتارتىپ ساقشىسى مەكتەپتەرگە جاقىن ورنالاسقان جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىن رەتكە كەلتىرۋ جۇمىستارى دا ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. جاڭا باعدار­شامدار ورناتۋ مەن رەتتە­لەتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەل­دەرىن جاب­دىقتاۋ جوبالارى دايىن­دال­عان. ولاردىڭ بىرقاتارى ءتيىستى ساراپ­تامالىق قورىتىندىلاردان وتكەن.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا ء«بىز كەيىنگى ۇرپاققا جوعارى ساپالى اۆتو جانە تەمىرجولداردى قالدىرۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. بۇل تاپسىرمانىڭ ارتىندا حالىققا قولايلى قاتىناس جولىن جاقسارتۋ عانا ەمەس, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ مەن ءولىم-ءجىتىم سانىن تومەندەتۋ ماقساتى دا جاتقانى ايان. ازاماتتارىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن باستى بايلىعى سانايتىن قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ بەرىك نەگىزى دە وسىلاي قالانسا كەرەك.